Κολμ Τομπίν, ο λεπιδοπτερολόγος της καθημερινής ζωής

Σαν ένας κατευνασμένος, ήμερος και ήρεμος Τένεσι Γουίλιαμς, ξέρει να μετατρέπει σε πολύτιμα μυθιστορήματα τις μικρές συσπάσεις του νου καιι της ψυχής των γυναικών όταν βρίσκονται αντιμέτωπες με διλήμματα.

Τόσο στο Καραβοφάναρο στο Μαύρο Νερό (εκδ. Gutenberg) όσο και στο Μπρούκλιν (εκδ. Ίκαρος), ο Τομπίν καταπιάνεται ακριβώς με τα διλήμματα που τίθενται μέσα στην καθημερινή ζωή και με τη στάση των γυναικών απέναντι στα διλήμματα αυτά. Βεβαίως, υπάρχουν και άντρες στα δύο αυτά μυθιστορήματα, αλλά είναι δευτεραγωνιστές. Ναι, είναι ενίοτε καταλύτες για τα όσα πράττουν και σκέφτονται οι γυναίκες, ωστόσο μοιάζουν περισσότερο με σκιές σκιών, ή με αβανταδόρους, υπάρχουν για να κάνουν παιχνίδι οι γυναίκες.

Στο Καραβοφάναρο (1999), ο Ντέκλαν, στα τελευταία σκιρτήματα της ζωής του, χτυπημένος από AIDS, συγκεντρώνει γύρω του τις τρεις γυναίκες που έχουν διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στη ζωή του: την Έλεν, την αδελφή του, τη Λίλι, τη μητέρα του, και την Ντόρα, τη γιαγιά του. Τρεις γυναίκες δυναμικές, που διατηρούν διαφορετικές διαδρομές, που μιλάνε με τις σιωπές τους και με τα νεύματά τους, που λόγω της οδύνης του Ντέκλαν θα έρθουν, σχεδόν αναγκαστικά, κοντά. Και, βέβαια, θα υποχρεωθούν να ανοιχτούν στην αλήθεια. Σχεδόν τα πάντα διαδραματίζονται άηχα, με κινήσεις των βλεμμάτων, χωρίς πολλά λόγια. Η κουζίνα της γιαγιάς γίνεται το κέντρο του μυθιστορήματος, ενός «έργου δωματίου», όπως εύστοχα χαρακτηρίζει το Καραβοφάναρο στο Μαύρο Νερό, η έμπειρη μεταφράστρια Αθηνά Δημητριάδου (η οποία, ας σημειωθεί, υπογράφει και τη μετάφραση του Μπρούκλιν, καθώς και των άλλων δύο σημαντικότατων μυθιστορημάτων του Τομπίν που κυκλοφόρησαν πρόσφατα: Η Διαθήκη της Μαρίας και Νόρα Γουέμπστερ, αμφότερα από τις εκδόσεις Ίκαρος). 

Μέσα από την ιδιοφυή ενορχήστρωση των ψιθύρων, των παρηγορητικών μουρμουρητών, των αποσοβημένων συγκρούσεων, ο Τομπίν μιλάει για την καθημερινότητα στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ανάβοντας το κεράκι της αγάπης.

Εκεί, στην πανσιόν της γιαγιάς, η Έλεν, διαρκώς δραπέτις από το παρελθόν, μία φυγάς από την πραγματικότητα που την καθόρισε, θα συμφιλιωθεί με τη μητέρα της, και με τον ίδιο της τον εαυτό. Συζητάει με τον Πολ, έναν από τους δύο φίλους του Ντέκλαν που του παραστέκονται, και οι μνήμες από την παιδική της ηλικία θα αναδυθούν την επιφάνεια. Η συμφιλίωση είναι, άλλωστε, η καλή θυγατέρα της μνημοσύνης.

Ο Τομπίν γράφει με ακρίβεια λεπιδοπτερολόγου. Όπως σχεδόν σε όλα του τα μυθιστορήματα, η πατρική μορφή είναι και στο Καραβοφάναρο απούσα, άλλοτε λόγω θανάτου άλλοτε λόγω απόστασης (τόσο ψυχικής όσο και πραγματικής, χωροχρονικής). Οι γυναίκες έχουν αναλάβει τα ηνία, οι γυναίκες διευθετούν τα πράγματα, οι γυναίκες συνδιαλέγονται μεταξύ τους — σκέφτονται, ομιλούν, πράττουν, συγκρούονται, φιλιώνουν. Οι γυναίκες θυμούνται. «Έμεινα ξύπνια γιατί σκεφτόμουνα όλ᾽ αυτά που συνέβησαν πριν από χρόνια», λέει η Έλεν στη γιαγιά της, την Ντόρα, ενόσω εκείνη στοργικα ετοιμάζει τσάι και βάζει φέτες ψωμί στην τοστιέρα. «Μπορεί να φταίει το δωμάτιο και ο φάρος που μου ξανάρθαν όλα, ίσως και το γεγονός ότι ο Ντέκλαν είναι στο νοσοκομείο. Τέλος πάντων, δεν άφησα τίποτα απ᾽ έξω, έπιασα από τότε που πέθανε ο μπαμπάς κι εμείς ήμασταν εδώ».

Μέσα από την ιδιοφυή ενορχήστρωση των ψιθύρων, των παρηγορητικών μουρμουρητών, των αποσοβημένων συγκρούσεων, ο Τομπίν μιλάει για την καθημερινότητα στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ανάβοντας το κεράκι της αγάπης.

Tο Μπρούκλιν είναι γραμμένο το 2009, μια δεκαετία μετά το Καραβοφάναρο, και τα πάντα διαδραματίζονται το 1952, σχεδόν μισόν αιώνα πριν από το 1999, έτος έκδοσης αλλά και δρώμενων του Καραβοφάνατου. Και εδώ, οι γυναίκες είναι στο προσκήνιο: η Έιλις Λέισι, η Ρόουζ, η αδελφή της, η μητέρα τους, η μοχθηρή μαγαζατόρισσα μις Κέλι, και εν συνεχεία η σπιτονοικυρά και οι συγκάτοικοι της Έιλις στο Μπρούκλιν, ήτοι η κυρία Κίοου και οι νεαρές Πάτι και Νταϊάνα, μις ΜακΆνταμ και μις Κίγκαν. Η Έιλις έχει μεταναστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες προκειμένου να ακολουθήσει μια σεμνή και μετρημένη σταδιοδρομία λογίστριας. Θα εργαστεί σε ένα μοντέρνο, για την εποχή, πολυκατάστημα, θα σπουδάσει φιλόπονα, θα αρχίσει να εξοικειώνεται με την κοσμοβριθή γειτονιά της, θα γνωρίσει έναν γοητευτικό νεαρό Ιταλοαμερικανό υδραυλικό, τον Τόνι Τζουζέπε Φιορέλο, θα πηγαίνουν στον κινηματογράφο παρέα, θα δούνε το περιλάλητο μιούζικαλ Τραγουδώντας στη βροχή, αμέσως μόλις άρχισε να προβάλλεται, και θα παντρευτούν. Ο αναπάντεχος θάνατος της Ρόουζ θα υποχρεώσει την Έιλις να επιστρέψει προσωρινά στην Ιρλανδία. Δεν θα μιλήσει σε κανέναν για τον γάμο της. Θα απολαύσει την εκτίμηση των συμπατριωτών της —έχει αλλάξει στις ΗΠΑ, έχει άλλον αέρα, έχει ωριμάσει, έχει αποκτήσει αυτοπεποίθηση.

Στο Μπρούκλιν, η πλοκή είναι υποτυπώδης. Είναι το εφαλτήριο για να προχωρήσει ο Τομπίν σε μιαν ανατομία της ιρλανδικής επαρχιακής κοινωνίας στην μεταπολεμική εποχή.

Ο ευειδής  και εύπορος Τζιμ Φάρελ θα την φλερτάρει, ενώ παλαιότερα δεν της έδινε ιδιαίτερη σημασία. Θα της προτείνουν εργασία, ενώ παλαιότερα όχι. Η Έιλις θ᾽ αρχίσει να παίζει σοβαρά με την ιδέα να διαλύσει τον γάμο της, να μην επιστρέψει σε όσα την περιμένουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, και να εγκατασταθεί μόνιμα στον τόπο της. Βρίσκεται αντιμέτωπη μ᾽ αυτό το δίλημμα. Εντέλει, και ύστερα από μια κακόβουλη παρέμβαση/επέμβαση στα προσωπικά της εκ μέρους της μις Κέλι, η Έιλις θα λάβει την απόφασή της: θα γυρίσει στον Τόνι, στην εργασία της, στο Μπρούκλιν.

Και στο Μπρούκλιν, η πλοκή είναι υποτυπώδης. Είναι το εφαλτήριο για να προχωρήσει ο Τομπίν σε μιαν ανατομία της ιρλανδικής επαρχιακής κοινωνίας στην μεταπολεμική εποχή. Και εδώ, η λεπτομέρεια και η ακρίβεια είναι ο τρόπος του. Πάντα, λεπταίσθητος, πάντα λεπιδοπτερολόγος των ψυχικών διακυμάνσεων, ο Τομπίν εισδύει στη μυχιοθήκη των ηρωίδων του (οι άντρες είναι απόντες ή απλώς διακοσμητικοί) και μας την παρουσιάζει με αργούς  μελωδικούς ρυθμούς, με έναν σλόου χορό της γραφής. Ακόμα και η μία και μοναδική ερωτική/σεξουαλική σκηνή είναι γραμμένη με συγκινημένη κατανόηση και αποστασιοποίηση. Μεγαλύτερη ένταση σημειώνεται στη σκηνή όπου η Έιλις αρχίζει να ανακαλύπτει τον νέο κόσμο, το Μπρούκλιν, την Αμερική: «Θαρρείς και η κάθε στιγμή κουβαλούσε ένα πρωτόγνωρο θέαμα, μια καινούργια αίσθηση, μια πληροφορία […] Συγκρατούσε και την παραμικρή λεπτομέρεια. Ακόμη κι όταν προσπαθούσε να σκεφτεί κάτι άλλο ή ν᾽ αδειάσει το μυαλό της από σκέψεις, τα γεγονότα της ημέρας χυμούσαν ακάθεκτα. Για την κάθε μέρα της, σκεφτόταν, της χρειαζόταν άλλη μια ολόκληρη μέρα για να συλλογιστεί τα όσα είχαν συμβεί και να τα ξεπετάξει, να τα βγάλει από τον νου της για να μην την ξενυχτίσουν ή για να μην τρυπώσουν στα όνειρά της με φευγαλέες εικόνες από προηγούμενες εντυπώσεις και με άλλες εικόνες ανοίκειες, γεμάτες χρώματα και πλήθη κόσμου, όλοι τους βιαστικοί, σαν αλαλιασμένοι».

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

Απόσπασμα από το Καραβοφάναρο στο μαύρο νερό: «Φανταζόταν τη θάλασσα, οργισμένη και αμείλικτη, να κινείται αργά κατά την πόλη και να μην αφήνει τίποτα στο διάβα της, να τα διαλύει όλα, οι νεκροί να ξεβράζονται από τους τάφους, σπίτια να καταρρέουν, αυτοκίνητα να παρασύρονται στον ασυγκράτητο ωκεανό, να μη μένει τίποτα όρθιο, μόνον το απέραντο χάος» [σ. 252].

Απόσπασμα από το Μπρούκλιν:  «Ο επόμενος χορός ήταν σλόου και η Έιλις δεν ένιωθε άνετα να χορεύει τόσο κοντά στον Τόνι, αλλά δεν μπορούσε να κάνει κι αλλιώς, γιατί η πίστα είχε κατακλυστεί από ζευγάρια που χόρευαν. Και τότε κατάλαβε ότι κάπως έτσι πρέπει να ένιωθε κι εκείνος, ότι πάσχιζε να μην την πλησιάζει υπερβολικά και αναρωτήθηκε αν το έκανε από διακριτικότητα ή μήπως επειδή δεν την έβρισκε και τόσο ελκυστική» [σ. 196].

Μπρούκλιν
Colm Tóibín
Μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου
Ίκαρος 2016
Σελ. 384, τιμή εκδότη €15,90

Καραβοφάνατο στο μαύρο νερό
Colm Tóibín
Μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου
Gutenberg 2016
Σελ. 336, τιμή εκδότη €14,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ COLM TÓIBÍN