Ιούδας και «Ιούδας»

Ο Ιούδας είναι ανέκαθεν ένα λογοτεχνικά θελκτικό πρόσωπο στην Ιστορία του Χριστιανισμού, επειδή ξέφυγε από τον κανόνα των δώδεκα αποστόλων και έτσι προκάλεσε τη μήνιν αλλά και την ερμηνευτική ματιά των μετέπειτα γενεών. Πιο συγκεκριμένα, ο «Ιούδας» του Ισραηλινού συγγραφέα Άμος Οζ, που περιλαμβάνει τόσο τη χριστιανική αντιμετώπιση του βιβλικού προσώπου όσο και την εβραϊκή ματιά, τίθεται από άλλη μεριά στο κέντρο όπου διασταυρώνονται παραδειγματικοί και συνταγματικοί άξονες, οι οποίοι τέμνονται εκεί και συνθέτουν ένα πολυκάναλο ιστορικών, πολιτικών και θρησκευτικών ερμηνειών.

Ο Ιούδας ανήκει στην πολιτική λογοτεχνία, που αφορά τόσο στην ίδρυση του ισραηλινού κράτους το 1948 όσο και στις συνέπειες στη ζωή των Εβραίων και των Αράβων της περιοχής.

Από τη μία, το μυθιστόρημα είναι το τελευταίο έργο του κορυφαίου πεζογράφου, ο οποίος γεννήθηκε στην Ιερουσαλήμ το 1939 και γράφει από το 1965 διηγήματα και μυθιστορήματα, που έχουν γνωρίσει παγκόσμια αναγνώριση. Αποτέλεσε και αποτελεί σημαντικό δημόσιο πρόσωπο του Ισραήλ, με αγώνες υπέρ της ειρήνης με τους Παλαιστίνιους, με ανάμιξη στην πολιτική –μεταξύ του εργατικού κόμματος του Σιμόν Πέρες και του αριστερού Meretz–, με ενεργή τοποθέτηση στα μείζονα θέματα της χώρας. Ο Ιούδας ανήκει κι αυτός, όπως και πολλά άλλα έργα του, στην πολιτική λογοτεχνία, που αφορά τόσο στην ίδρυση του ισραηλινού κράτους το 1948 όσο και στις συνέπειες στη ζωή των Εβραίων και των Αράβων της περιοχής.

Από την άλλη, το πρόσωπο του Ιούδα, παρμένο από την Αγία Γραφή και τη χριστιανική παράδοση, επανεγγράφεται σ’ αυτό το πολιτικό πλαίσιο, καθώς συνδέει το θρησκευτικό πλαίσιο, από το οποίο αποσπάται, με το πολιτικό, στο οποίο προσαρτάται. Ο ήρωας του Άμος Οζ, ο Σμούελ Ας, έχει αναλάβει το 1959 διατριβή με θέμα τις εβραϊκές μαρτυρίες για τον Ιησού, θέμα που από μόνο του φέρνει τον Ιούδα στο μεταίχμιο των δύο θρησκειών και παραδόσεων. Η εγκατάλειψη της διατριβής και η παραμονή στο σπίτι του ανάπηρου ηλικιωμένου Γκέρσομ Βαλντ και της σαρανταπεντάρας χήρας νύφης του Ατάλια, την οποία ερωτεύεται, δεν σημαίνει και τον παραγκωνισμό του θέματος, το οποίο πλέον αποκτά πολιτικές και πολιτισμικές διαστάσεις.

Ο Amos Oz

Το βιβλίο του Άμος Οζ μιλά για εβραίους και για Ισραηλινούς, για Ιούδα και για πατριώτες, για χριστιανούς και μουσουλμάνους, για ανθρώπους θύματα του έρωτα και της πολιτικής.

Κάπως έτσι το βιβλίο του Άμος Οζ μιλά για εβραίους και για Ισραηλινούς, για Ιούδα και για πατριώτες, για χριστιανούς και μουσουλμάνους, για ανθρώπους θύματα του έρωτα και της πολιτικής. Ο Σαλτιέλ, ο πατέρας της Ατάλια, αντιτάχθηκε στη δημιουργία ισραηλινού κράτους και θεωρήθηκε προδότης, ενώ ο Μίχα, ο άντρας της και γιος του Γκέρσομ, σκοτώθηκε το 1948, στον αγώνα για τη δημιουργία του σύγχρονου ισραηλινού κράτους, και φυσικά θεωρήθηκε ήρωας πολέμου. Ο Άμος Οζ όμως υπονομεύει αυτήν την αντίληψη, καθώς μέσα στο μυθιστόρημα ακούγονται φωνές που θεωρούν κάθε θάνατο ματαιότητα και την έννοια του κράτους ανίκανη να δικαιώσει τις θυσίες που έγιναν. Αυτό ξεκινά από την προσωπική του πεποίθηση που πιστεύει περισσότερο στην ειρηνική συμβίωση Εβραίων και Αράβων, παρά στην κρατική περιχαράκωση των δύο λαών με συνεχή έχθρα και αντιπαλότητα.

Κάθε εβραίος δεν ταυτίζεται με τον προδοτικό Ιούδα και επομένως δεν είναι χριστοκτόνος, ο ρατσισμός είναι μια στερεότυπη και άδικη στάση.

Η σύγκλιση του θρησκευτικού με το πολιτικό στοιχείο οδηγεί στην παρομοίωση του Σαλτιέλ Αμπραβανέλ με τον Ιούδα, όχι όμως με τη καταδικαστική χριστιανική ενοχοποίηση. Όπως ο Ιούδας δεν είναι προδότης, αφού πίστεψε –σύμφωνα με την εκδοχή του βιβλίου– στη θεότητα του Ιησού και θέλησε να αναδείξει τον μεσσιανικό του ρόλο, έτσι και ο Αμπραβανέλ δεν ήταν φιλοάραβας, επειδή συνομιλούσε μαζί τους και πίστεψε ότι οι δύο κοινότητες/θρησκείες/κουλτούρες μπορούν να ζήσουν αρμονικά χωρίς κρατικές περιχαρακώσεις. Όμως, απ’ ό,τι η Ιστορία έδειξε, ο πατέρας της Ατάλια δεν ανήκε στην εποχή του, ήρθε ή πολύ νωρίς ή πολύ αργά, αφού η άποψή του δεν υιοθετήθηκε και μάλιστα θεωρήθηκε προδοτική.

Καταληκτικά, ο Άμος Οζ σ’ αυτό το βιβλίο εκπέμπει δύο βασικά μηνύματα που συνάδουν με την προσωπική ιδεολογία του. Επειδή κάθε εβραίος δεν ταυτίζεται με τον προδοτικό Ιούδα και επομένως δεν είναι χριστοκτόνος, ο ρατσισμός είναι μια στερεότυπη και άδικη στάση. Από την άλλη, η πλειοψηφούσα ομάδα ονόμαζε προδότη όποιον δεν συμφωνεί μαζί της, όπως τον Σαλτιέλ Αμπραβανέλ που πρέσβευε μια διεθνιστική ιδεολογία, χωρίς κράτη, σύνορα και κλουβιά.