alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Miroslav Penkov Ανατολικά της Δύσης (μτφρ. Άκης Παπαντώνης, εκδ. Αντίποδες).

Του Νίκου Ξένιου

Για μιαν ακόμη φορά αποδεικνύεται πως υπάρχουν δύο παράγοντες που συχνά συμβάλλουν στην παραγωγή καλής λογοτεχνίας: η διπλή εθνικότητα (και διγλωσσία) του συγγραφέα από τη μια, το πανεπιστημιακό εργαστήρι δημιουργικής γραφής από την άλλη. Μελετώντας τη ζωή των τουρκοκρατούμενων Βαλκανίων στο πλαίσιο ενός σεμιναρίου Δυτικής Ιστορίας, ο Μιροσλάβ Πένκοφ, βούλγαρος μετανάστης και φοιτητής στο Αρκάνσας των Η.Π.Α., μετέφρασε για τον καθηγητή του ένα κείμενο από τα Βουλγαρικά. Αυτό του ανακίνησε παιδικές μνήμες και τον οδήγησε στη συγγραφή της συλλογής διηγημάτων Ανατολικά της Δύσης.

Η συλλογή αντλεί το θεματολόγιό της από την περίοδο της Τουρκοκρατίας και των απελευθερωτικών κινημάτων, από την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων, από την άνοδο και την πτώση του εφαρμοσμένου Σοσιαλισμού, από τη διαχρονική μοίρα Χριστιανών και Μουσουλμάνων, ακόμη και από το φαινόμενο της μετανάστευσης στη σύγχρονη Βουλγαρία. Πρόκειται για ένα βιβλίο με απόλυτα προσωπικό ύφος, σε εξαιρετική μετάφραση, που κυκλοφορεί σε μια άρτια επιμελημένη έκδοση.

Δώθε και κείθε του ποταμού, δώθε και κείθε της ιδεολογίας

Στο τελευταίο διήγημα της συλλογής, το «Ντεβσιρμέ», η «ομορφότερη γυναίκα του κόσμου» (η προγιαγιά του αφηγητή) και ο νεαρός γενίτσαρος Αλή Ιμπραήμ πλέκουν θρύλους που ταξιδεύουν στον Δούναβη, στις κορυφές του Αίμου, στα στενά του Βοσπόρου και φτάνουν στο παλάτι του Σουλτάνου, στην Κωνσταντινούπολη. Σαν σε δημοτικό τραγούδι, και σε έντονη αντίστιξη προς το αφηγηματικό παρόν (ενός αποτυχημένου συζύγου και πατέρα, που περνά το ειθισμένο Σαββατοκύριακο με την κόρη του), η μοίρα του γενίτσαρου ξεπερνά τα όρια του παιδικού παραμυθιού και οικοδομεί ένα παράλληλο σύμπαν.

Τα κρατικά σύνορα μετατρέπονται σε ψυχικά σύνορα, ο ξενιτεμός βιώνεται ως ψυχική αλλοτρίωση και η μνήμη της γλώσσας και της Ιστορίας συνιστούν τους συνδετικούς κρίκους ανάμεσα στο παρόν και στα απολεσθέντα εθνοτικά γνωρίσματα.

Είναι εμφανές το αίσθημα διχασμού που συγκλονίζει τον συγγραφέα: «το ποτάμι που χωρίζει το χωριό στα δύο έγινε το σύνορο: ό,τι ήταν ανατολικά του ποταμού έμεινε στη Βουλγαρία και ό,τι ήταν δυτικά ανήκε πια στη Σερβία». Είναι χαρακτηριστική η αποξένωση ανάμεσα σε πρόσωπα που αγαπιούνται και τα οποία αντικειμενικές συνθήκες χωρίζουν. Τα κρατικά σύνορα μετατρέπονται σε ψυχικά σύνορα, ο ξενιτεμός βιώνεται ως ψυχική αλλοτρίωση και η μνήμη της γλώσσας και της Ιστορίας συνιστούν τους συνδετικούς κρίκους ανάμεσα στο παρόν και στα απολεσθέντα εθνοτικά γνωρίσματα, ανάμεσα στη «σούπα» της πολυεθνικής αμερικανικής κοινωνίας και στο καυτό ψηφιδωτό τοπικισμού και εθνικής διαφοροποίησης της Βουλγαρίας.

Οι χάνοι, οι τσάροι, το Κόμμα και το παραμύθι

Το ίδιο συμβαίνει και με την ιδεολογία: το «Αγοράζοντας τον Λένιν» δημοσιεύθηκε στη συλλογή Best American Short Stories 2008 σε επιμέλεια Σαλμάν Ρουσντί: ένας παππούς με αμετακίνηστη πεποίθηση στο κομμουνιστικό καθεστώς σταδιακά υποχωρεί από τις θέσεις του ενώ ο εγγονός που επιλέγει το αμερικανικό όνειρο λίγο λίγο επιστρέφει στα πατρογονικά εδάφη. Ιδιαίτερα κριτικός απέναντι στον συντηρητισμό και τη στενομυαλιά των συντοπιτών του, ο συγγραφέας γκρεμίζει, μία προς μία, τις ιδεοληψίες που αποδείχτηκε ότι κάθε άλλο παρά συνέχουν ένα λαό. Ανάμεσα στα σύμβολα που αποκαθηλώνονται μέσα στο πλαίσιο ενός και μόνου διηγήματος («Οι ληστές του σταυρού») είναι και ο χριστιανικός σταυρός, καθώς και η μη εξαργυρώσιμη έννοια της Ευφυΐας. Αντιδρώντας στην ισοπέδωση και την εξαφάνιση, κάποιοι προσπαθούν να γράψουν τα παιδιά τους σε αγγλόφωνα κολλέγια, γιατί τα θεωρούν ταλαντούχα, και παίζουν «ζβάρκα» με την τράπουλα. Ο νεκροζώντανος μοναχός του διηγήματος κινείται ανάμεσα στον μύθο και την παραίσθηση, όμως κρατά σταθερά τη σαρκική του επαφή με την πραγματικότητα.

Οι γενναίοι ήρωες του Πένκοφ περνούν ποτάμια και κοιλάδες, κοιμούνται και συνομιλούν με τους νεκρούς, έχουν χαλαρό αξιακό σύστημα και επανέρχονται σε συγκεκριμένες συνήθειες: τρώνε γλυκό «γκαράς» και απευθύνονται στον πατέρα τους με τα υποκοριστικά «ντιάντκα» («γέρο») και «τάτε» («μπαμπά»).

Οι γενναίοι ήρωες του Πένκοφ περνούν ποτάμια και κοιλάδες, κοιμούνται και συνομιλούν με τους νεκρούς, έχουν χαλαρό αξιακό σύστημα και επανέρχονται σε συγκεκριμένες συνήθειες: τρώνε γλυκό «γκαράς» και απευθύνονται στον πατέρα τους με τα υποκοριστικά «ντιάντκα» («γέρο») και «τάτε» («μπαμπά»). Τρώνε γιαουρτόσουπα και πίνουν παρβάκ από την πρώτη απόσταξη των σταφυλιών. Αναθυμούνται τον εκχριστιανισμό της χώρας τους από τον Κύριλλο και τον Μεθόδιο και διαβάζουν ποίηση των προγόνων τους, πιστεύουν σε νεράιδες και ξωτικά, αλλάζουν τα τουρκικά ονόματα σε βουλγαρικά και κλείνουν τα τζαμιά, μεταναστεύουν, αποξενώνονται και πεθαίνουν μακριά από τον τόπο τους.

alt

Η καταλυτική λειτουργία της μνήμης μιας κάποιας πατρίδας

Μεγάλο βάθος στο γράψιμο του Πένκοφ προσλαμβάνει η συναίσθηση του παράλογου, την οποία ο συγγραφέας διαχειρίζεται με πικρό χιούμορ, αποδίδοντας ανθρώπινες συγκινήσεις, πολιτιστικές ρίζες και έμφυτες αδυναμίες των ομοεθνών του. Διαχειρίζεται με ωριμότητα τη μαζική αυταπάτη και εκφράζει τη θλίψη του για τη μοίρα της χώρας του, που διώχνει τον ένα στους οκτώ νέους για να βρουν μια καλύτερη ζωή στη Δύση. Τέλος, καταρρίπτει μιαν ακόμη μαζική ψευδαίσθηση, αυτήν της «βουλγαρικής ταυτότητας», τόσο παραποιημένης ήδη στον ρου της Ιστορίας από συμβιβασμούς ανάμεσα σε Μουσουλμάνους, Πομάκους και γηγενείς Βουλγάρους, μιας ταυτότητας που για μιαν ακόμη φορά γίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης στη Δύση και χάνει τον ιδεαλιστικό της χαρακτήρα.

Στη «Μακεδονία» ο συγγραφέας συνθέτει μέσω της αλληλογραφίας και της μαρτυρίας ένα αδιέξοδο ερώτων, υποσχέσεων και σχεδιασμών ζωής που παρεξέκλιναν της αρχικής τους πορείας. Η Βέρα και ο Μύτης συναντιούνται κολυμπώντας στο βουλιαγμένο εκκλησάκι, στη μέση του ποταμού που χωρίζει τους λαούς τους: αυτό θα μείνει και το μοναδικό σημείο συνάντησής τους. Η πραγματικότητα θα τους χωρίσει για πάντα. Το σιωπηρό πένθος, η φωτογράφιση των νεκρών και η συναίσθηση της ετερότητας σε ξένο τόπο διαδραματίζουν σημαντικό αισθητικό ρόλο στη δημιουργία του διηγήματος «Φωτογραφία με τη Γιούκι». Στον «Νυχτερινό ορίζοντα» η θηλυκότητα συνθλίβεται από το ένστικτο της επιβίωσης, το σώμα της Κεμάλ «δεν είναι δικό της σώμα, το όνομά της δεν είναι δικό της όνομα», ενώ η μουσική της γκάιντας πλαισιώνει το μυθολογικό σκηνικό μιας ψυχικής καταστροφής.

Κυρίαρχο συναίσθημα απώλειας και τραυματισμού, ωμότητα και αποκτήνωση ως απόρροια των απάνθρωπων συνθηκών ζωής, η αθεράπευτη αναπόληση περασμένων εποχών και ένας έντονος ρομαντισμός, εμποτισμένος με μια βαρύτατη ιστορική κληρονομιά, όλα μαζί παράγουν αυτές τις πρωτότυπες, αλληλοδιαπλεκόμενες αφηγήσεις, που κύριο γνώρισμά τους είναι η αποτίναξη της ατομικής και της ιστορικής ενοχής.

Ήχοι και αρώματα από ταινίες του Ντουσάν Μακαβέγιεφ, βασανισμένα Βαλκάνια με απρόβλεπτες αλλαγές συνόρων, η ψυχολογική σύγκρουση που προκύπτει από το «ανήκειν» στη μια ή στην άλλη πλευρά. Κυρίαρχο συναίσθημα απώλειας και τραυματισμού, ωμότητα και αποκτήνωση ως απόρροια των απάνθρωπων συνθηκών ζωής, η αθεράπευτη αναπόληση περασμένων εποχών και έντονος ρομαντισμός, εμποτισμένος με μια βαρύτατη ιστορική κληρονομιά, όλα μαζί παράγουν αυτές τις πρωτότυπες, αλληλοδιαπλεκόμενες αφηγήσεις, που κύριο γνώρισμά τους είναι η αποτίναξη της ατομικής και της ιστορικής ενοχής.

Ο Μιροσλάβ Πένκοφ γεννήθηκε το 1982 στη Βουλγαρία και πήγε στις Η.Π.Α. το 2001 για να σπουδάσει Ψυχολογία και Δημιουργική Γραφή. Με μια μητέρα να του διηγείται τις περιπέτειες δύο μικρών ιπποπόταμων και τον πατέρα του να του αφηγείται τις περιπέτειες των χάνων, των τσάρων, των γενίτσαρων και των επαναστατών κατά των Τούρκων από τη βουλγαρική ιστορία [1], ο νεαρός Μιροσλάβ δόμησε σταδιακά ένα αφηγηματικό σύμπαν που είναι εμφανές στο έργο του, αρχίζοντας να αφηγείται ψευδοαμερικανικές ιστορίες στυλ Στήβεν Κινγκ, που σήμερα τις αποκηρύσσει. Από το 2001 ο Πένκοφ εργάζεται ως αναπληρωτής καθηγητής δημιουργικής γραφής στο Πανεπιστήμιο του Βόρειου Τέξας.

[1] Η Βουλγαρία ιδρύθηκε το 681 μ.Χ. και για έξι αιώνες υπήρξε μεγάλη δύναμη. Μετά πέρασε στην οθωμανική κυριαρχία και μόνο το 1878 μπόρεσε να αποκτήσει πάλι τη δική της, ανεξάρτητη πορεία. Η ιδέα μιας Μεγάλης Βουλγαρίας προκάλεσε τη διαιρετική παρέμβαση των μεγάλων δυνάμεων και τη συμμαχία της χώρας με τη Γερμανία, που την οδήγησε σε μεγάλη απώλεια εδαφών. Ακολούθησαν ο έρωτας ενός μέρους της βουλγαρικής νεολαίας με τον Κομμουνισμό, το κίνημα του 1923 και η κατάπνιξή του από τους τσαρικούς, που είχαν ως αποτέλεσμα την εγκαθίδρυση της μοναρχίας μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο και την επικράτηση του Κομμουνισμού για σαράντα πέντε χρόνια.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

altΑνατολικά της Δύσης
Μια χώρα σε ιστορίες
Miroslav Penkov
Μτφρ. Άκης Παπαντώνης
Αντίποδες 2016
Σελ. 270, τιμή εκδότη €13,80

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική)  – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική) – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

Για το βραβευμένο μυθιστόρημα του Ντένις Τζόνσον (Denis Johnson) «Δέντρο από καπνό» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Πατάκη), με αφορμή την κυκλοφορία –ήταν εξαντλημένο εδώ και χρόνια– της δεύτερης έκδοσής του. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Εί...

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Τρια μυθιστορήματα του επιτυχημένου Ισπανού συγγραφέα Χαβιέρ Θέρκας (Javier Cercas) και ο τρόπος με τον οποίο ο Ισπανικός Εμφύλιος εντάσσεται στις τρεις ιστορίες. Οι διαθλάσεις της Ιστορίας στον καθρέφτη της μνήμης και της λογοτεχνικής αφήγησης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις). Κεντρική φωτογραφία © Karsten Winegeart / Unsplash.

Του Γιώργου Βέη

«Η αλήθεια είναι απεχθής: έχουμε την τέχνη ...

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Λάλησε ο κόκορας στο κινητό. Σηκώθηκα με ταραχή να κλείσω το ξυπνητήρι. Δεν ξέρω γιατί αλλά στο τρίτο χτύπημα νομίζω πως κυνηγάω το πετεινάρι και όλο μου ξεφεύγει. Θέλω να το πιάσω από το λαιμό και να το ταρακουνώ μέχρι να γίνει κόκκινο, όπως το λειρί του.

Του Δημήτρη Μαγριπλή

...
«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ