alt

Για το μυθιστόρημα του Alejandro Zambra Τρόποι να γυρίζεις σπίτι (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

Το βιβλίο του Aλεχάντρο Σάμπρα Τρόποι να γυρίζεις σπίτι είναι το τρίτο μυθιστόρημά του (Μπονσάι - 2006, Η ιδιωτική ζωή των δέντρων - 2007), εκτός από δύο συλλογές ποιημάτων, μια συλλογή διηγημάτων και μια συλλογή δοκιμίων. Διηγήματά του έχουν δημοσιευτεί σε πολλές ανθολογίες λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας ανά τον κόσμο και σε γνωστά λογοτεχνικά περιοδικά. Ο Σάμπρα γεννήθηκε στο Σαντιάγκο της Χιλής το 1975 και σήμερα διδάσκει λογοτεχνία στο πανεπιστήμιο του Ντιέγο Πορτάλες. Σε όλα του τα βιβλία αναπολεί μια παιδική ηλικία ελεύθερη, όχι ακόμη υποκείμενη στις κρίσεις των ενηλίκων: τα σχολικά χρόνια στη Χιλή, μια ζωή που ξεκινά δυο χρόνια μετά το πραξικόπημα που εκτόπισε τον Αγιέντε και εγκαθίδρυσε τον δολοφόνο Πινοσέτ στην εξουσία. Τον ήρωα-συγγραφέα βασανίζει ο παλιός στόχος κάθε ρεαλιστή: πώς θα ολοκληρώσει εκείνο το (ούτως ή άλλως ημιτελές) μυθιστόρημα που θα περιλαμβάνει την αλήθεια μιας ολόκληρης ζωής, αποφεύγοντας το τεχνήεν μέλημα και τον αισθητισμό της συγκεκριμένης φόρμας και εισάγοντας μια νέα εκδοχή ρεαλισμού: την καταγραφή της λίστας των νεκρών χωρίς τον επικήδειο που συνοδεύει, συνήθως, τη λίστα αυτήν. Ο τίτλος του βιβλίου αναφέρεται στους πολλούς διαφορετικούς τρόπους επανεπίσκεψης του παρελθόντος, κατανόησής του και συνδιαλλαγής με την παρεννοημένη ιστορία μιας πατρίδας.

Αιώνια επιστροφή

Φτιαγμένο από μια σειρά τυχαιοτήτων και επινοήσεων, το βιβλίο του σταδιακά μετατρέπεται σε σύντομη, sine qua non συνειδησιακή καταγραφή, ενώ ο μηχανισμός λειτουργίας του υπερβαίνει τη βούληση του δημιουργού.

Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε δύο επιμέρους αφηγήσεις: στα περιστατικά που αφηγείται ο ίδιος ο συγγραφέας και σε όσα αφηγείται ο επινοημένος αφηγητής του. Στην πρώτη κατηγορία, ο ίδιος ζητά από την πρώην ερωμένη του, την Έμε, να αξιολογήσει το κείμενό του, ενώ στη δεύτερη ο επινοημένος αφηγητής αναφέρεται και απευθύνεται στην Κλάουδια, με την οποία είναι ερωτευμένος. Οι κίνδυνοι και οι απολαύσεις της συγγραφής προσλαμβάνουν ηθική βαρύτητα από το γεγονός ότι ένα μικρό παιδί γίνεται μάρτυρας ενός σεισμού στο Σαντιάγκο του Μαρτίου του ’85. Οι φόβοι του συγχέονται με τον ενθουσιασμό του για την ανακάλυψη πρωτόγνωρης ζωής στους δρόμους της πόλης, για την απομάκρυνσή του από το πατρικό σπίτι, και αυτή η μνήμη ξανάρχεται στο τέταρτο μέρος του βιβλίου, με αφορμή τη θέα της γαλάζιας πρόσοψης του σπιτιού όπου είχε πρωτοδεί την Κλάουδια, σε ηλικία δώδεκα χρόνων.

alt
    Ο Alejandro Zambra
 

Η φιλία που είχε ξεκινήσει ανάμεσα στον συγγραφέα και την Κλάουδια περιλάμβανε και την αποστολή του να παρακολουθεί τον μοναχικό «θείο» Ραούλ, χωρίς να δικαιούται να κατανοήσει την πολιτική διάσταση της ενέργειάς του. Ο στερεότυπος, ισοπεδωτικός χαρακτηρισμός «κομμουνιστής» του Ραούλ σκιαγραφεί το πολιτικό κλίμα της Χιλής. Ενώ οι ενήλικες βασανίζονταν, τα παιδιά έπαιζαν στον κήπο και ζωγράφιζαν. Ενώ η χώρα κατακερματιζόταν και διαλυόταν, τα παιδιά μάθαιναν πώς να περπατούν, πώς να μιλούν, πώς να φτιάχνουν βαρκούλες από χαρτί. Ενώ το ίδιο το μυθιστόρημα γραφόταν, τα παιδιά έπαιζαν κρυφτό και ασκούνταν στην εξαφάνιση. Ο συγγραφέας του δεύτερου μέρους είναι ο ίδιος με τον κεντρικό ήρωα του πρώτου, ένας συγγραφέας που αυτοβιογραφείται: για την ακρίβεια, γράφει το πρώτο μέρος του βιβλίου, αυτό που ήδη έχουμε διαβάσει. Ο Σάμπρα εγκιβωτίζει ιστορίες μέσα σε άλλες ιστορίες, παράγοντας ένα αυτοαναφορικό είδος λογοτεχνίας (self-reflexive: με την έννοια τόσο της «σκέψης», όσο και της «ανάκλασης»: η ζωή που παρουσιάζει μοιάζει με λογοτεχνία, που κι αυτή με τη σειρά της μοιάζει με μιαν άλλη, ίσως «μεγαλύτερη» λογοτεχνία). Φτιαγμένο από μια σειρά τυχαιοτήτων και επινοήσεων, το βιβλίο του σταδιακά μετατρέπεται σε σύντομη, sine qua non συνειδησιακή καταγραφή, ενώ ο μηχανισμός λειτουργίας του υπερβαίνει τη βούληση του δημιουργού. Κάθε συζήτηση επανεξετάζεται, τόσο ως προς τον βαθμό αλήθειας που περιέχει, όσο και ως προς τη θέση της στην υπό κατασκευήν ιστορία, τόσο στην αποτύπωση της δεκαετίας του ’80 όσο και στην παρουσίαση σκηνών της ζωής του συγγραφέα: αποτέλεσμα αυτής της συνεχούς, ελισσόμενης επανεξέτασης είναι η σταδιακή μετατροπή των κύριων χαρακτήρων του βιβλίου σε δευτερεύοντες. «Το μυθιστόρημα ανήκει στους γονείς μας», δηλώνει ο συγγραφέας, αντιμετωπίζοντας τη γνώση της δικής του γενιάς ως «τουριστική» και τα πρόσωπά της ως «δευτερεύοντες χαρακτήρες» της αφήγησής του.

Ο ήρωας, μια ανάκλαση Εαυτού

Μια πιο αφαιρετική μορφή συγγραφής, δίχως συγκεκριμένες χωροχρονικές αναφορές, αποκαθαίρει το κείμενο από το ψέμα, αφήνοντας χώρο μόνο στην ευαίσθητη καταγραφή «κηλίδων» της μνήμης και πραγματικών ήχων της ζωής. Η λευκή σελίδα στη γραφομηχανή του συγγραφέα μετατρέπεται σε βιβλίο-κάμερα, που ηχογραφεί, μαγνητοφωνεί, καταγράφει την Ύπαρξη που τον περιβάλλει, στις πολλαπλές της εκφάνσεις. Κατά κάποιους αναλυτές, πρόκειται για τη χιλιανή εκδοχή του υπερβολικού ήρωα της ρωσικής λογοτεχνίας, η τοποθέτηση της ζωής του οποίου σε παράλληλους, επινοημένους κόσμους απειλεί τη σταθερότητα της εξωλογοτεχνικής πραγματικότητας, φιλοδοξώντας να αλλάξει τον κόσμο. Αν ο αναγνώστης, υποβοηθούμενος από την υφολογικά και πραγματολογικά άρτια μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη, προσεγγίσει την ιστορία του κυνηγημένου δασκάλου που φοβάται τη σύλληψη και τον βασανισμό, θα μπορέσει να αντιληφθεί τη σταδιακή πολιτική συνειδητοποίηση του ήρωα/συγγραφέα.

Η λευκή σελίδα στη γραφομηχανή του συγγραφέα μετατρέπεται σε βιβλίο-κάμερα, που ηχογραφεί, μαγνητοφωνεί, καταγράφει την Ύπαρξη που τον περιβάλλει, στις πολλαπλές της εκφάνσεις.

Καθώς ο δάσκαλος ζητά να μάθει από το παιδί τις πολιτικές πεποιθήσεις των γονέων του (και σ’ αυτό το σημείο ο Σάμπρα έχει την ειλικρίνεια να παραδεχτεί πως οι γονείς του είχαν τηρήσει απόλυτη σιωπή και αποχή από την πολιτική, στάση χαρακτηριστική των δεξιόστροφων πολιτών της περιόδου της δικτατορίας του Πινοτσέτ), ο αναγνώστης που έχει ανά χείρας μια τόσο ποιοτική μετάφραση θα είναι σε θέση να αισθανθεί πόσο βαθιά σιωπηρό είναι το παγιωμένο, ολοκληρωμένο, παλαιού τύπου μυθιστόρημα του ρεαλισμού, αυτό που ο Σάμπρα θεωρεί δικαιωματικά ιδιοκτησία της γενιάς των γονέων του. Πόσο χαρακτηριστικά τα ρήματα της αφήγησης εκείνου του τύπου αποτελούν δική τους πολιτιστική κληρονομιά, τους ανήκουν, τρόπον τινά. Ως εκ τούτου, ο αναγνώστης δεν θα εκπλαγεί από το γεγονός ότι η «αφήγηση εντός αφήγησης» του δεύτερου μέρους αναφέρεται σε «δευτερεύοντες χαρακτήρες» (Για να πετύχει στο σχολικό διαγώνισμα το παιδί μελετά τους δευτερεύοντες χαρακτήρες της Μαντάμ Μποβαρί του Φλωμπέρ).

«Υποτίθεται ότι άνδρας είναι αυτός που φεύγει από το σπίτι»

H αλήθεια του κόσμου είναι αναγκαστικά μια ιστορία παρεξήγησης και απώλειας, ενώ ο σκεπτικισμός του συγγραφέα είναι η μοναδική οδός προς την αλήθεια.

Το τρίτο κεφάλαιο επιστρέφει στη μυθοπλασία: βρισκόμαστε στο παρόν και η δικτατορία του Πινοτσέτ έχει τελειώσει. Ο ήρωας συναντά και πάλι την Κλάουδια και εκείνη του αποκαλύπτει πως ο Ραούλ δεν είναι, στην πραγματικότητα, θείος της, αλλά πατέρας της, πως το πραγματικό του όνομα είναι Ρομπέρτο και πως είναι ένας αριστερός ακτιβιστής που ζει με μια νέα ταυτότητα κάτω από τον ίσκιο της καταδίωξης των δικτατόρων. Η επινοημένη ιστορία της Κλάουδια και του Ρομπέρτο/Ραούλ εναλλάσσεται με κομμάτια που τα αφηγείται απευθυνόμενος στον αναγνώστη ο συγγραφέας της ιστορίας αυτής, επιχειρώντας να ευθυγραμμιστεί με τα πραγματικά πολιτικά γεγονότα της εποχής. Το τέταρτο κεφάλαιο επιστρέφει στην ιστορία του επινοημένου συγγραφέα και στον ατελέσφορο έρωτά του με την Έμε. Σε κάθε ιστορία εμφωλεύει ακούσια μια άλλη, «μικρότερη».

Στη βαθύτερη δομή του το μυθιστόρημα διερευνά τις σχέσεις γονέων και παιδιών: όλοι μας μεγαλώνουμε σε μια οικογένεια της οποίας αγνοούμε το παρελθόν, δηλαδή ζούμε στη σκιά μιας back story. Έτσι, η αλήθεια του κόσμου είναι αναγκαστικά μια ιστορία παρεξήγησης και απώλειας, ενώ ο σκεπτικισμός του συγγραφέα είναι η μοναδική οδός προς την αλήθεια. Ένα «αληθινό» βιβλίο, υπό αυτό το πρίσμα, δεν είναι παρά η αντίστροφη εκδοχή ενός άλλου, «μεγάλου» και σκοτεινού βιβλίου που το αναγιγνώσκουμε προδίδοντας τις σιωπές του. Το βιβλίο που κρατούμε στα χέρια μας και το άλλο -το βιβλίο αναφοράς- μοιάζουν με συγκοινωνούντα δοχεία, η τελική σύνθεση των οποίων αποτελεί μια μετα-λογοτεχνική θεώρηση των ανθρωπίνων που κατατρύχεται από ένα ηθικής τάξεως άγχος: πώς, σε μια πολιτική κουλτούρα απόκρυψης και «εξαφάνισης» ο συγγραφέας θα κατορθώσει, με ακρίβεια κι ευαισθησία, να συνθέσει ένα λογοτεχνικό «ψεύδος» και να είναι, παράλληλα, «αληθώς» παρών μέσα στην κορνίζα του. 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

altΤρόποι να γυρίζεις σπίτι
Alejandro Zambra
Μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης
Ίκαρος 2016
Σελ. 176, τιμή εκδότη €13,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ALEJANDRO ZAMBRA


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

Για το βιβλίο του Paul Auster «Ημερολόγιο του χειμώνα» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Μεταίχμιο).

Της Νίκης Κώτσιου

Θραυσματικές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις από μια ολόκληρη ζωή συνθέτουν το Ημερολόγιο του χειμώνα του ...

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

Για το πρώτο μυθιστόρημα του Don DeLillo «Americana» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Μεθύστερη γνώση, αλλά ικανή για να επιβεβαιώσει το λεχθέν: ο Ντον ΝτεΛίλο δεν έγινε εν προόδω ο «αρχι-σαμάνος» της αμερικανικής λογοτεχνίας. Δ...

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Juan Gabriel Vásquez «Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία: Η οικογένεια του Σέρχιο Καμπρέρα, μαζί με άλλους εξόριστους, πριν επιβιβαστούν στο πλοίο για τη Δομινικανή Δημοκρατία. (1939)

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Λουκάς Αναγνωστόπουλος με αφορμή το βιβλίο του «Οι μύθοι του χθες και οι άνθρωποι του σήμερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα. 

Επιμέλεια: Book Press

«Οι αρχαίοι μύθοι είναι συναρπαστικοί και διαχρο...

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

Για την παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου «Εγκάρσιος προσανατολισμός», η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και την παράσταση του Σάββα Στρούμπου «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», με το κείμενο του Φραντς Κάφκα, η οποία παρουσιάστηκε στο θέατρο Άττις.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ