castrato680

Για το βιβλίο του Pascal Quignard Το μάθημα μουσικής (μτφρ. Γιάννης Κατσάνος, εκδ. Μελάνι).

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

Ο συνθέτης μουσικής μπαρόκ και δεξιοτέχνης της βιόλα ντα γκάμπα Μαρέν Μαραί (Marin Marais 1656-1728), ο Αριστοτέλης και ο αρχαίος μυθικός κινέζος «Πιο-Μεγάλος-Μουσικός-Του-Κόσμου» Πο Για αποτελούν τα κεντρικά προσωπεία που μεταφέρουν ποικίλα στοιχεία της ιστορίας, του μύθου και της μυθοπλασίας σε ένα τρίπτυχο εξαιρετικής αισθητικής, όπως αυτό έχει οργανωθεί κάτω από τον γενικό τίτλο Το μάθημα μουσικής από τον ιδιαίτερης ευρυμάθειας φιλόλογο, πνευματώδη συγγραφέα και ερασιτέχνη (με την έννοια του μη-επαγγελματία αλλά με βαθιές γνώσεις) μουσικό Πασκάλ Κινιάρ (Pascal Quignard, γενν. 1948).

Το τρίπτυχο αυτό αντιστοιχεί σε μια μικρής έκτασης αλλά πυκνή πινακοθήκη χαρακτήρων, τοπίων, εποχών όπου η θεματική εστίαση εντοπίζεται στην παραστατική απόδοση της ανθρώπινης φωνής ως το ηχητικό ισοδύναμο των ποικίλων γραμματικών εικόνων που καλύπτουν κυριολεκτικά ολόκληρη την επιφάνεια ενός κειμενικού κόσμου σύνθετου με τρεις ενότητες και με τους ιδιαίτερους τίτλους: «Ένα επεισόδιο από τη ζωή του Μαρέν Μαραί», «Ένας νεαρός Μακεδόνας (ο Αριστοτέλης) αποβιβάζεται στο λιμάνι του Πειραιά» και «Το τελευταίο μάθημα μουσικής του Τσενγκ Λιέν». Στις ενότητες αυτές αποτυπώνεται η μετεξέλιξη της ανθρώπινης φωνής κατά τη ροή του ατομικού χρόνου μέχρι και τη στιγμή του θανάτου, στο πλαίσιο ποικίλων ατομικών/βιωματικών, κοινωνικών, πολιτικών, πολιτισμικών συνθηκών και φαινομένων, και με ιδιαίτερη έμφαση στον ήχο της φωνής του μαθητή ενώπιον του δασκάλου, είτε πρόκειται για τον δεξιοτέχνη της βιόλα ντα γκάμπα Σαιντ Κολόμπ (Monsieur de Sainte-Colombe 1640-1700) στην περίπτωση του Μαρέν Μαραί, είτε για τον Πλάτωνα και την Ακαδημία του στην περίπτωση του Αριστοτέλη, είτε για τον κινέζο δάσκαλο της μουσικής (αλλά και του τρόπου ζωής) Τσενγκ Λιέν στην περίπτωση του Πο Για.

Η ανθρώπινη φωνή ως όργανο μουσικής και ως όργανο εκφερόμενου λόγου, ως δίαυλος επικοινωνίας, ως φορέας σημασιών και συν-/αισθημάτων, εντέλει ως ήχος θανάτου κατέχει δεσπόζουσα θέση μέσα στους ήχους του σύμπαντος.

Η ανθρώπινη φωνή ως όργανο μουσικής και ως όργανο εκφερόμενου λόγου, ως δίαυλος επικοινωνίας, ως φορέας σημασιών και συν-/αισθημάτων, εντέλει ως ήχος θανάτου κατέχει δεσπόζουσα θέση μέσα στους ήχους του σύμπαντος όπου συναντώνται οι αρχαίες φωνές των παλαιών μουσικών οργάνων, ο ήχος της σιωπής και ο ήχος των δακρύων, ακόμα: ο ήχος του ανέμου ανάμεσα στα κλαδιά των δέντρων, ο ήχος της σκούπας που σκουπίζει την αυλή του ναού, ο ήχος του θαλασσινού νερού που σβήνει στην άμμο, οι κραυγές των πουλιών ή η γεμάτη πόθο επικοινωνία των βατράχων. Αυτοί οι ήχοι αξιοποιούνται στο πλαίσιο του κειμενικού κόσμου του Κινιάρ ως δίαυλοι για τη διέλευση σημασιολογικών στοιχείων τόσο από το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου όσο και από το εξωτερικό περιβάλλον, και περαιτέρω ως υλικό που συνθέτει μια μορφή μεταμουσικής (για να παραπέμψω και στον Γιάννη Ξενάκη), δηλαδή δημιουργική χρήση πραγματικών, συγκεκριμένων ήχων από τον εξωτερικό, αντικειμενικό κόσμο για τη διαμόρφωση μουσικού γεγονότος ως έκφραση ή αποκάλυψη ιδεών και συν-/αισθημάτων.

Κατά την ευρηματική σύνθεση αυτών των δεδομένων ο Κινιάρ βρίσκει την ευκαιρία να αναπτύξει ενδιαφέρουσες απόψεις για ποικίλα ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος, όπως είναι οι σχέσεις ανάμεσα στη μουσική και στη λογοτεχνία, ή ανάμεσα στην τέχνη και στον χρόνο, ή ανάμεσα στη γλώσσα και στον πολιτισμό, επίσης: η καταγωγή και η δομή της αρχαίας τραγωδίας, ο διάλογος αρχαίου ελληνικού και δυτικού πολιτισμού, η διαχρονική μνήμη στη διαχείριση των γνώσεων.

Η μετάφραση στην ελληνική έκδοση μεταφέρει χωρίς απώλειες τον πνευματώδη, παραστατικό, αφοριστικό, απροσδόκητο λόγο του Κινιάρ με την εξαιρετικά οικονομική, σχεδόν επιγραμματική διατύπωση ποικίλων πληροφοριών ιστορικού και κυρίως πολιτισμικού χαρακτήρα.

Η μετάφραση στην ελληνική έκδοση μεταφέρει χωρίς απώλειες τον πνευματώδη, παραστατικό, αφοριστικό, απροσδόκητο λόγο του Κινιάρ με την εξαιρετικά οικονομική, σχεδόν επιγραμματική διατύπωση ποικίλων πληροφοριών ιστορικού και κυρίως πολιτισμικού χαρακτήρα, όπως αυτές αντιστοιχούν σε γραμματικές εικόνες με πυκνότητα σχεδόν μικρογραφίας και με υψηλή αισθητική, π.χ.: «Η επινόηση της αφήγησης: ο ανθρώπινος χρόνος συνοψίζεται σ’ αυτήν. Η επινόηση της μελωδίας δεν είναι ανθρώπινη και υπάρχει πριν από το χρόνο», «Μέσα στο πλαίσιο του ανθρώπινου χρόνου η μουσική είναι ένα Φάντασμα του χρόνου», «Οι “ανθρώπινες φωνές” είναι από μόνες τους σονάτες που ξεσπάνε σε κραυγές. Έπειτα γίνονται μουρμουρίσματα και ψελλίσματα. Ακολουθούν οι λευκές φωνές της αγωνίας, η σκληρή μεταλλική χροιά των παθιασμένων. Έπονται οι φοβερές αφωνίες της θλίψης. Η θαμπή, βαθιά και εξασθενημένη φωνή των καταθλιπτικών. Τέλος, η αλλοίωση, το ξεκούρδισμα της φωνής των ηλικιωμένων τη στιγμή που πεθαίνουν».

Αυτό το ιδιαιτέρως ενδιαφέρον (τόσο για τους ειδικούς, όσο και κυρίως για τους αναγνώστες που δεν θέλουν να βασίζονται σε σχετικό γνωστικό υλικό) τεκμήριο δημιουργικής γραφής θα ήταν χρήσιμο, σε ό,τι αφορά την πρόσληψη του θεματικού και υφολογικού υλικού του συγγραφέα, να συνεκτιμηθεί με δύο προγενέστερες εκδόσεις στα ελληνικά έργων του Κινιάρ: Ο λόγος (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εισαγωγή: Ηλίας Μαγκλίνης, εκδ. Μελάνι 2004) και Ο μικρούλης έρως (μτφρ. Γιάννης Κατσάνος, εκδ. Μελάνι 2008).

alt
   Ο Pascal Qiognard
 

Στο βιβλίο Ο λόγος κυριαρχεί ο επιφανής ρωμαίος, με ισπανική καταγωγή, ρήτορας Μάρκος Πόρκιος Λάτρων (57 π.Χ. – 4 π.Χ.), ένα ακόμα σπουδαίο προσωπείο του Κινιάρ καταγόμενο από το ιστορικό παρελθόν, που παρέχει σωματική υπόσταση στην έννοια του εκφερόμενου λόγου και στο πολυσήμαντο περιεχόμενό του. Ο κατά την αντίληψη του Κινιάρ Μάρκος Πόρκιος Λάτρων λειτουργεί ως όχημα για τη διεκπεραίωση εννοιών όπως: μνήμη, γλώσσα, φύση, εξουσία, βούληση, σκέψη, ανθρώπινα συν-/αισθήματα, καθώς διασταυρώνει τις διαδρομές του στον δημόσιο και στον ιδιωτικό βίο του στην Ιταλία και στην Ισπανία, μέσα σε ένα ευρύ πεδίο που συνθέτουν ανθρώπινες φωνές, κραυγές κυνηγών, ήχοι σκυλιών, κρωξίματα κουκουβάγιας, κοάσματα βατράχων, ήχοι από την ουρά ψαριών που χτυπούν στα νερά του ποταμού Τίβερη, αλλά και ήχοι από αργαλειούς, ενώ ο ήχος της σιωπής ακολουθεί τον Μάρκο Πόρκιο Λάτρωνα στη ζωή και στη διπλή εκδοχή του θανάτου του (κρυολόγημα ή αυτοκτονία) τη χρονιά που γεννήθηκε ο Χριστός, έτος 749 από κτίσεως Ρώμης. Η σιωπή ακριβώς ανήκει στα στοιχεία που ορίζουν τον λόγο ως τέχνη, όπως επίσης και ο τρόπος εκφοράς αυτού, ο τόνος της φωνής, ο ρυθμός κατά τη διάταξη των λέξεων, όπου παρεμβαίνουν η δήλωση, η συνδήλωση, η αμφισημία που συντάσσουν την πολύμορφη δυναμική της γλώσσας.

Εξάλλου, στο βιβλίο Ο μικρούλης έρως ένας μακρινός, σύντομος και κυρίως οδυνηρός καλοκαιρινός έρωτας σαν «μικρούλης ραγισμένος θεός» που η βιολοντσελίστα Πολίν Αρλέ στα ογδόντα δύο χρόνια της διατηρεί στο βαθύ περιεχόμενο της μνήμης της, έρχεται στην επιφάνεια με αφορμή μια παλιά ηχογράφηση με το βιολοντσέλο του διάσημου Πιέρ Φουρνιέ. Στην παραστατική αποτύπωση του Κινιάρ σε ό,τι αφορά τα δεδομένα αυτού του έρωτα μέσα σε μια ευρηματική σύνθεση γραμματικών εικόνων (π.χ. το χέρι της Πολίν Αρλέ «κίτρινο του κυδωνιού, κίτρινο προς το ροζ όπως το γλυκό κυδώνι»), η μνήμη συνομιλεί με τον ήχο της μουσικής και με τον πόθο, η ροή του χρόνου προς το γήρας διακόπτεται ευχαρίστως από «επίσκεψη μιας μικρής επιθυμίας, λίγης ζωηρότητας, ενός μικρού κομματιού ευτυχίας» μαζί με το τσάι, το κέικ και τις μαρμελάδες, ενώ η Πολίν Αρλέ που ζούσε ως μουσικός «μια ζωή αδιάκοπα προσηλωμένη… στην επίμονη τυραννία των ήχων», στην κατάληξη αυτού ακριβώς του μακρινού έρωτα άκουσε τη σιωπή που «έμοιαζε με έναν ατελείωτο πάταγο. Μια σιωπή σαν βροντή».

Είναι σαφές ότι η δημιουργική γραφή του Κινιάρ ανταποκρίνεται στις αισθητικές απαιτήσεις της ευρείας και ποικιλόμορφης κοινότητας των αναγνωστών, είτε από τη γλωσσική ευθεία της άμεσης επικοινωνίας είτε από τη δίοδο της λογοτεχνικής μετάφρασης, προσφέροντας παράλληλα ένα μείζον μάθημα διαχείρισης πολιτισμικού υλικού.

* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.

altΤο μάθημα μουσικής
Pascal Qiognard
Μτφρ. Γιάννης Κατσάνος
Μελάνι 2015
Σελ. 136, τιμή εκδότη €11,95

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ PASCAL QIOGNARD

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πίσω δωμάτιο» της Κάρμεν Μαρτίν Γκάιτε – Ένας κόσμος φτιαγμένος στο βάθος του σπιτιού

«Το πίσω δωμάτιο» της Κάρμεν Μαρτίν Γκάιτε – Ένας κόσμος φτιαγμένος στο βάθος του σπιτιού

Για το μυθιστόρημα της Κάρμεν Μαρτίν Γκάιτε [Carmen Martin Gaite] «Το πίσω δωμάτιο» (μτφρ. Κυριάκος Φιλιππίδης, εκδ.Gutenberg). Κεντρική εικόνα: © Rijkmuseum. 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Πώς να μιλήσει κανείς για μια π...

«Βιβλίο από αίμα» του Κιμ ντε Λ’Οριζόν (κριτική) – Ένα μυθιστόρημα που μιλάει ανοιχτά για το μη δυαδικό φύλο

«Βιβλίο από αίμα» του Κιμ ντε Λ’Οριζόν (κριτική) – Ένα μυθιστόρημα που μιλάει ανοιχτά για το μη δυαδικό φύλο

Για το μυθιστόρημα του Κιμ ντε Λ’ Οριζόν [Kim De L'Horizon] «Βιβλίο από αίμα» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Ψυχογιός). Στην κεντρική εικόνα, το Kim De L'Horizon.

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

Με ...

«Ιδιωτικές άβυσσοι» του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς (κριτική) – Aναζήτηση λύτρωσης από τα σκοτάδια της ψυχής

«Ιδιωτικές άβυσσοι» του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς (κριτική) – Aναζήτηση λύτρωσης από τα σκοτάδια της ψυχής

Για το μυθιστόρημα του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς [Gianfranco Calligarich] «Ιδιωτικές άβυσσοι» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Ίκαρος). 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Στη ζωή, αλλά και σε κάθε παιχνίδι κάθε νίκη καταλήγει να μοιά...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ