Για την τριλογία του Manes Sperber Δάκρυ στον ωκεανό (μτφρ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Καστανιώτη).
Σε πενήντα χρόνια οι ιστορικοί θα γράφουν πως οι απαρχές του τρίτου παγκοσμίου πολέμου διαγράφονταν ήδη ευδιάκριτα από τον Αύγουστο του 1944 και πώς τα πρώτα θύματα ήταν οι εξεγερμένοι της Βαρσοβίας που τους εγκατέλειψαν οι πάντες.
Μανές Σπέρμπερ, Χωρίς τέλος, σ. 389
Του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη
Μεγάλος συγκλονισμός η ανακάλυψη του Μανές Σπέρμπερ (1905-1984) και της μεγαλειώδους σύνθεσής του, της τριλογίας Δάκρυ στον Ωκεανό. Η περιπλάνηση στα ψυχικά, πολιτικά, κοινωνικά τοπία που φιλοτεχνεί με οδύνη και γνώση στον τρίτο τόμο, με τίτλο Χωρίς τέλος (μτφρ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Καστανιώτης) εξοικειώνει τον αναγνώστη με τις καμπές της Ιστορίας και τις διακυμάνσεις που επιφέρουν στον ψυχισμό των μεμονωμένων ανθρώπων. Όπως και ο δικός μας Στρατής Τσίρκας στις Ακυβέρνητες Πολιτείες, έτσι και ο Σπέρμπερ ξέρει ιδιοφυώς και οπλισμένος με εμπειρία και μνήμη να μετακινεί πελώριους όγκους ιστορικών γεγονότων και να επεξεργάζεται λεπτότατες ανθρώπινες συγκινήσεις. Από τη μια οι μηχανισμοί των κρατών και των κομμάτων, από την άλλη οι νέοι, οι μεσόκοποι, οι γέροντες που απαρτίζουν αυτούς τους μηχανισμούς ή τους πολεμούν.
Ο Ντόινο Φάμπερ, ιδεολόγος και ιδαλγός, θύμα και θύτης, γρανάζι στον μηχανισμό και πολέμιός του, και εδώ, όπως και στην Καμένη Βάτο και στο Πιο βαθιά κι από την άβυσσο, το πρώτο και το δεύτερο μέρος της τριλογίας, συνταράζεται από τα γεγονότα στα οποία συμμετέχει, τσακίζεται από τη χυδαιότητα και την κτηνωδία αυτών που είχε για «αγγέλους της αγνότητας», χάνει φίλους και αυταπάτες, γίνεται κατά μια πενταετία και δεκάδες θανάτους λιγότερο αθώος, περισσότερο ώριμος και ένοχος. «Η κακοποίηση των ιδεών, η διαστρέβλωσή τους στην πράξη, η γραφειοκρατική ταπείνωση και η υποδούλωση των αθώων, η εξολόθρευση των μειονοτήτων, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης –δεν υπήρχε τίποτα καινούργιο σε όλ’ αυτά– η εποχή μας ξέθαψε απλώς την ύπαρξή τους, δεν τα επινόησε. Είναι παλιό το έργο, κι υπάρχουν αποδείξεις γι’ αυτό. Καινούργιο απεναντίας είναι ότι κανένα κόμμα και κανένας τύραννος δεν τόλμησε να ομολογήσει την πίστη του στην ποταπότητα του ανθρώπου», έγραφε στο Πιο βαθιά κι από την άβυσσο. Και τώρα, μέσα στη δίνη των σφοδρών γεγονότων, ξεσπάει: «Ηλίθιοι μανιακοί, πυροβόλησαν σκιές νεκρών, κάνα θρύψαλα την αντανάκλασή τους στον καθρέφτη».
Η φιλοσοφική αναψηλάφιση της κάθε ιστορικής στιγμής δεν τον οδηγεί στην παραίτηση ή στη φυγή. Θα μένει εκεί, θα είναι εκεί. Κι ας είναι αμείλικτη η παράνοια των γεγονότων.
Από την κατεχόμενη Γαλλία, ο Ντόινο θα μεταβεί στη Γιουγκοσλαβία, θα λάβει μέρος σε μάχες, θα χτυπήσει και θα χτυπηθεί, θα αναρωτηθεί για το νόημα όλων αυτών, δεν θα πάψει στιγμή να αναρωτιέται αλλά και να συμμετέχει. Η φιλοσοφική αναψηλάφιση της κάθε ιστορικής στιγμής δεν τον οδηγεί στην παραίτηση ή στη φυγή. Θα μένει εκεί, θα είναι εκεί. Κι ας είναι αμείλικτη η παράνοια των γεγονότων.
Ο άλλος ήρωας του Σπέρμπερ, ο Έντουαρντ Ρούμπιν, ο Έντι, θα βρεθεί στην Πολωνία, θα συναντηθεί με ένα νεαρό Εβραίο, μελετητή των ιερών βιβλίων, της Τορά, αλλά και του Χέγκελ, της Φαινομενολογίας του νου. Οι Εβραίοι διώκονται εκεί, στη Βόλινα, και από τους ντόπιους Πολωνούς, και από τους Ουκρανούς, συμμάχους τότε των Γερμανών ναζί, και από τα Ες Ες και τη Βέρμαχτ. Η επί γης κόλαση. Αλλά μια κόλαση που εντός της σαλεύουν όσα κάνουν βαθιά ανθρώπινο τον άνθρωπο. Κι άλλες συγκρούσεις. Εξωτερικές και εσωτερικές συγκρούσεις. Αλλεπάλληλες, απανωτές, αδυσώπητες συγκρούσεις.
Και μέσα στα σκότη και το αίμα, μέσα στη χλαπαταγή και τον ορυμαγδό, λάμπουν με πείσμα ο έρωτας και ο αισθησιασμός, ο φιλοσοφικός στοχασμός και η διερώτηση για τις έννοιες και τις σημασίες — ακόμα και στο πεδίο της μάχης, ακόμα και ανάμεσα σε διασταυρούμενα πυρά. Ο τυχοδιώκτης Σκάρμπεκ, στην κατεχόμενη Πολωνία, παίζει με το Είναι και το Μηδέν, με την ένταση της ζωής και με το φάσμα του αφανισμού. «Ήπιε πολύ εκείνο το βράδυ, έχοντας απόλυτη επίγνωση του τι ακριβώς αποζητούσε: τη λαγνεία αισθήσεων, ερεθισμένων στο έπακρο, που μπορούσαν να εξαφανἰσουν τα πάντα, τον κόσμο ολόκληρο. Ακόμα και η Γιάντβιγκα χανόταν πίσω από τα μέλη του κορμιού της. Όλα ήταν πειρασμός, η ικανοποίηση ήταν απούσα. Αργά αργά τα κομμάτια αποκτούσαν πάλι τη θέση τους στο Όλον. Από την προσπάθεια να διαλυθεί για πάντα μέσα στη γυναικεία σάρκα έμεινε μόνο μια θολή ανάμνηση».
 Ο Manes Sperber
|
Ο Σπέρμπερ θυμίζει τους Δαιμονισμένους και τους Αδελφούς Καραμαζόφ, όχι μόνο ως προς στον ίλιγγο των εναλλασσόμενων αντιπαραθέσεων αλλά και ως προς την ανάγκη του να ανατάμει την ψυχική σκευή των δεκάδων χαρακτήρων της Τριλογίας. Θεατρικά, θαρρείς, και πάντα διαλεκτικά, τους τοποθετεί ανά ζεύγη συνήθως, και τους επιτρέπει να συνομιλήσουν, και να κονταροκτυπηθούν επί ίσοις όροις, ωσάν να έχουν όλοι τους τα δίκια τους παρόλο το αίμα που κατακλύζει τις σελίδες του. Στην σελίδα 304 του τρίτου τόμου, ο Έντι που συνομιλεί, και αντιπαρατίθεται, με τον νεαρό Εβραίο, τον Μπίνι, παίρνει το βιβλίο, τη Φαινομενολογία του νου, από τα χέρια του δεύτερου και διαβάζει: «Η συνείδηση της ζωής, του υπάρχειν και του ενεργείν, συνίσταται στην οδύνη γι᾽ αυτό το υπάρχει και ενεργείν…» Είμαστε όλοι εντός αυτής της οδύνης, αυτής της συνείδησης της οδύνης και αυτής της οδύνης της συνείδησης, που κάνει τα γρανάζια της Ιστορίας να κινούνται, πάει να πει που δίνει ένα κάποιο νόημα στην απηνή παρέλευση του χρόνου.
O Σπέρμπερ υπερβαίνει τον κυνισμό, την συντριβή, τον τεμαχισμό ψυχής και νου, και ποντάρει, γράφοντας, συνθέτοντας την Τριλογία, στο ντουέτο γνώσης και ευαισθησίας, στη διατήρηση της αξιοπρέπειας σε συνθήκες γενικευμένης αθλιότητας, στη διάσωση της λογικής σε καιρούς παράκρουσης και παραλογισμού.
Σε δύο διαφορετικές στιγμές του τρίτου τόμου, της Τριλογίας, στις σελίδες 306 και 328, ο Σπέρμπερ εξηγεί, παραθέτοντάς τον, τον τίτλο του έργου: 1. «Δοκιμάστε μια φορά να περιγράψετε μια μάχη και θα διαπιστώσετε πως όλες οι επιμέρους πράξεις, αν τις δει κανείς ως σύνολο, έχουν τόσο λίγο νόημα, είναι τόσο άμορφες, όσο κι ένα δάκρυ στον ωκεανό». Και, 2. «Ένα συμβάν ανήκει στη στιγμή που χάνεται, κι αν το δει κανείς απομονωμένα είναι τόσο άμορφο όσο κι ένα δάκρυ στον ωκεανό».
Τοιχογράφος του Μεσοπολέμου και των συγκρούσεων κάθε λογής στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, και συνάμα λεπιδοπτερολόγος της προσωπικής, υπαρξιακής αγωνίας, ο Σπέρμπερ υπερβαίνει τον κυνισμό, την συντριβή, τον τεμαχισμό ψυχής και νου, και ποντάρει, γράφοντας, συνθέτοντας την Τριλογία, στο ντουέτο γνώσης και ευαισθησίας, στη διατήρηση της αξιοπρέπειας σε συνθήκες γενικευμένης αθλιότητας, στη διάσωση της λογικής σε καιρούς παράκρουσης και παραλογισμού. Το γράψιμο, πέρα από προσωπική λύτρωση και διέξοδος, είναι και ο τρόπος του να κάνει το καθήκον του απέναντι στην διαρκώς σπαρασσόμενη ανθρωπότητα. Το ιδιαίτερο ύφος του Αυστρογάλλου συγγραφέα, συγγενές πάντως με αυτό του Ρόμπερτ Μούζιλ ή του Τόμας Μανν, των ψύχραιμων παθολογοανατόμων του 20ού αιώνα που καταπιάστηκαν με τα πελώρια κοινωνικά και ιστορικά πράγματα και τις επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη ψυχή, μοιάζει ακόμη σφριγηλό, συμπαγές, στιβαρό. Ένα ύφος υψίστης ακριβείας. «Στην εποχή αυτή που ζούσαν τώρα αυτό που ήταν καινούργιο δεν ήταν η μιαρότητά της· ήταν απλώς τα τεχνικά μέσα που έθεσε στην υπηρεσία της», επεσήμανε πριν από δεκαετίες ο Σπέρμπερ, και σήμερα άλλο δεν βλέπουμε από την ιλιγγιώδη εξάπλωση αυτής της καίριας επισήμανσης.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Χωρίς τέλος
Δάκρυ στον ωκεανό Γ'
Manes Sperber
Μτφρ. Έμη Βαϊκούση
Καστανιώτης 2015
Σελ. 425, τιμή εκδότη €19,17
