Πολλοί αφηγητές, πολλές πραγματικότητες

Προτάσεις ηθικού περιεχομένου

Θεματολογικά η συλλογή καλύπτει ένα φάσμα που ξεκινά από την απλή καθημερινότητα και φτάνει ως και την επιστημονική φαντασία μελλοντολογικού χαρακτήρα. Με σκληρή γλώσσα ο Σώντερς σαρκάζει τις νοσηρές κοινωνικές δομές που συγκροτούν τον πυρήνα της βίας («Πανωλεθρίαμβος») ή του πατριωτισμού («Γυρισμός») «σπάζοντας» τη φράση και διηθώντας τις εικόνες υπό διαφορετικές οπτικές γωνίες σαν να αλλάζει κάμερα, πράγμα που σημαίνει ότι επιχειρεί την εξαφάνιση του προσώπου του ως συγγραφέως πίσω από τις εικόνες που καταγράφει ο εκάστοτε χαρακτήρας/αφηγητής του, με παράλληλη, εκ των έσω παρατήρηση της ιδιορρυθμίας του, της ροής των συλλογισμών του, των σφαλμάτων αντίληψης της πραγματικότητας στα οποία υποπίπτει. Την τεχνική του αυτήν ο ίδιος την αποκαλεί «γραφή σε εγγαστρίμυθο τρίτο πρόσωπο»: αυτή προϋποθέτει την ενεργοποίηση μιας πλειάδα αφηγηματικών φωνών, τις οποίες κατά περίπτωσιν αποσιωπά - δηλαδή τη διάνοιξη ενός διαύλου ανακάλυψης και αποκάλυψης της κατάλληλης αφηγηματικής φωνής.

Επιχειρώντας πειραματισμούς ως προς το ύφος, το βιβλίο είναι δύσκολο, αλλά για καλή μας τύχη η μετάφραση του κύριου Μπαμπασάκη είναι άκρως δελεαστική και μας καλεί να κάνουμε και δεύτερη και τρίτη ανάγνωση.

Στις «Βέργες», ένα διήγημα μπονζάι, η συμβολοποίηση του μεταλλικού πασσάλου που μπήγει ο πατέρας στη γη παίρνει διαστάσεις αρχετυπικές. Στο συγκινητικό, νατουραλιστικό «Κουταβάκι» η εικόνα της μιας ηρωίδας παραμορφώνεται από την άλλη γιατί μεσολαβεί ο φακός της ταξικής συνείδησης, ενώ σε κυρίαρχη φράση αναδεικνύεται η εξής: «Αγάπη είναι να σου αρέσει κάποιος όπως είναι και να κάνεις διάφορα για να τον βοηθήσεις να πάει ακόμα καλύτερα». Στην «Απόδραση από το Αραχνοκέφαλο», ένα φουτουριστικό αφήγημα τύπου Φίλιπ Ντικ, ο Σώντερς σαρκάζει το τεχνήεν συναίσθημα που ο τιμωρός ερευνητής επιβάλλει ως ποινή στα πειραματόζωά του χορηγώντας τους χημικά Darkenfloxx και Vivistif, με αποτέλεσμα να βιώνεται ως έλξη, ως έρωτας, ως απογοήτευση, ως θυμός. Το ίδιο κάνει στο διήγημα «Δεκάτη Δεκεμβρίου», παρεμφερές ως προς το ύφος, όπου μεταλλάσσει ένα βετεράνο πολέμου σε ένα είδος σύγχρονου «Ρομπέν των Δασών» που απονέμει δικαιοσύνη ιδίω δικαιώματι, μπερδεύοντας τις εκφωνούμενες συλλαβές και τη συντακτική σειρά των όρων της πρότασης και αφήνοντας ανοικτό ένα δίαυλο πολλαπλής ανάγνωσης των τεκταινόμενων, θέτοντας δηλαδή ζητήματα προς επίλυσιν: «Γιατί άραγε έτσι καμωμένοι είμαστε ώστε να βρίσκουμε τόσα πολλά που καθημερινά συμβαίνουν όμορφα;». Στην «Παρότρυνση» ο συγγραφέας σαρκάζει τα work ethics, παρουσιάζοντάς τα με μια ρητορική εξωραϊσμού του αιτήματος «για αποτελεσματικότητα» των πολυεθνικών εταιρειών και των συγκεντρωτικών συστημάτων παραγωγής. Στα «Ημερολόγια» στηλιτεύει με λιτές, κοφτές φράσεις τον σεξισμό, τον ρατσισμό, την μετα-αποικιοκρατική υπεροψία των λευκών, ενώ υποστηρίζει το ζήτημα της φιλαλληλίας με τον καλύτερο τρόπο, αποφεύγοντας τον διδακτισμό και την κοινοτοπία και επιτυγχάνοντας το πλάσιμο μιας έξοχης αφηγηματικής φωνής. Η ανατροπή της αναμενόμενης έκβασης προσδίδει κωμική απόχρωση στο διήγημα «Το ιπποτικό μου πατατράκ», όπου με σκόπιμα οχληρή γλωσσοπλαστική διάθεση ο Σώντερς αποκαλύπτει τα μύχια του ανθρώπινου ψυχισμού και της αφέλειας του μέσου Αμερικανού. Σαν άλλος Τζωρτζ Όργουελ, κατασκευάζει ένα «μεταλλαγμένο» ιδιόλεκτο που γίνεται αιχμηρό εκεί όπου προαισθήματα, διαίσθηση, τύψεις, αναμνήσεις από την παιδική ηλικία ενδοβάλλουν στην ενεστωτική αφήγηση και δυσχεραίνουν την κατανόηση στον επιπόλαιο αναγνώστη. Επιχειρώντας πειραματισμούς ως προς το ύφος, το βιβλίο είναι δύσκολο, αλλά για καλή μας τύχη η μετάφραση του κύριου Μπαμπασάκη είναι άκρως δελεαστική και μας καλεί να κάνουμε και δεύτερη και τρίτη ανάγνωση.

Ένας αισιόδοξος Αμερικανός

Ο Τζωρτζ Σώντερς γεννήθηκε το 1958, σπούδασε γεωφυσική και έγραψε δοκίμια, διηγήματα, νουβέλες, δοκίμια, επιστημονικά πονήματα, αφηγήματα για παιδιά. Υπήρξε θαυμαστής της Άιν Ραντ, της ποπ φιλοσόφου της αμερικανικής Δεξιάς, όσο σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο. Επηρεάστηκε από την ανθρωποκεντρική λογοτεχνία του Στάινμπεκ, επίσης θαύμασε τους Έρνεστ Χέμινγκουέι, Μαρκ Τουαίν, Ρειμόντ Κάρβερ, Φλάνερι Ο Κόνορ, Κερτ Βόνεγκατ, Ναθάναελ Γουέστ, Νόρμαν Μέιλερ και Τομπάιας Γουλφ, καθώς και το χιούμορ του Γκόγκολ, κι επιδόθηκε στη συγγραφή διηγημάτων, ανταποκρινόμενος σε νέες "τεχνικές" προκλήσεις κάθε φορά. Έχει εκδώσει επτά βιβλία, στην πλειονότητά τους συλλογές διηγημάτων («Civil War Land in Bad Decline» (1996), «Pastoralia» (2000) κ.ά). Ρηξικέλευθος και μ' ένα σωρό προτάσεις ηθικού περιεχομένου να υποφώσκουν, ο Σώντερς γράφει σατιρικά, αυτοσαρκάζεται, ερευνά τα θέματά του σε βάθος, διερευνώντας την προβολή και τ' αποτελέσματά τους στο μέλλον. Αξίζει ν' αναφερθεί πως στα σεμινάρια δημιουργικής γραφής που παραδίδει αυτός ο τρυφερός συγγραφέας συμβουλεύει τους φοιτητές του να καλλιεργούν το συναίσθημα της καλοσύνης και της ανθρωπιάς. Κατά βάθος οπτιμιστής και ορμώμενος από τον διαλογισμό, ο Σώντερς διαγιγνώσκει μια μικρή διέξοδο από την εκ πρώτης όψεως αδιέξοδη εξέλιξη των ιδεολογιών στις δυτικές κοινωνίες: μεταθέτοντας την ευθύνη στο άτομο, αντιλαμβάνεται πως η ευτυχία απορρέει από την κατανόηση και την ακτιβιστική στάση απέναντι στα κακώς κείμενα. Με μιαν αδιόρατη λάμψη που καιροφυλακτεί κάτω από την επιφάνεια της ετεροκαθοριζόμενης ζωής των ανθρώπων, το σκοτεινό τοπίο στο οποίο αρέσκεται η σύγχρονη λογοτεχνία μετατρέπεται σε ελπιδοφόρο.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Δεκάτη Δεκεμβρίου