alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Thomas Bernhard Πρόζα (μτφρ. Βασίλης Τσαλής, εκδ. Κριτική).

Του Γιώργου Λαμπράκου

«Είναι αβέβαιο πού ο θάνατος μάς αναμένει, ας τον αναμένουμε παντού. Η προμελέτη του θανάτου είναι προμελέτη της ελευθερίας. Όποιος έμαθε να πεθαίνει, ξέμαθε να είναι δούλος. Η γνώση του θανάτου μάς απελευθερώνει από κάθε υποτέλεια και καταναγκασμό». Αυτά και άλλα, ακόμα πιο σπουδαία, γράφει για τον θάνατο, δηλαδή για την αντιμετώπισή του, ο Μοντέν (σε μετάφραση Φ. Δρακονταειδή), ένα από τα κορυφαία στοχαστικά μυαλά στην ιστορία και από τους αγαπημένους συγγραφείς του Τόμας Μπέρνχαρντ (1931-1989).  

Παρότι ο Μπέρνχαρντ δοκιμάστηκε σε όλα τα είδη της λογοτεχνικής γραφής, έγινε και έμεινε ωστόσο γνωστός κυρίως ως πεζογράφος.

Δώδεκα χρόνια έχει να μεταφραστεί και να εκδοθεί κάποιο πεζογραφικό έργο του Μπέρνχαρντ – οι φίλοι του Αυστριακού δεν θα έπρεπε πάντως να είναι παραπονεμένοι, αφού μεσολάβησαν δύο χαρακτηριστικά θεατρικά του, ο Αναμορφωτήςτουκόσμου και ο ΙμμάνουελΚαντ, το δοκιμιακό βιβλίο Ταβραβείαμου, καθώς και η σημαντική συλλογή κειμένων για το έργο του ΟάγνωστοςΤόμαςΜπέρνχαρντ. Παρότι ο Μπέρνχαρντ δοκιμάστηκε σε όλα τα είδη της λογοτεχνικής γραφής, έγινε και έμεινε ωστόσο γνωστός κυρίως ως πεζογράφος.    

Στη συλλογή επτά διηγημάτων με τίτλο Πρόζα (σε μετάφραση και με επίμετρο του Βασίλη Τσαλή), που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1967, βρίσκουμε την αφηγηματική φωνή του Μπέρνχαρντ άρτια σχηματισμένη, ήδη από τότε. Μοίρα αυτής της πανταχού παρούσας και αρκούντως ενιαίας αφηγηματικής φωνής, που διαμοιράζεται σε μονολόγους διαφόρων ανθρώπων της μεταπολεμικής αυστριακής κοινωνίας, είναι να αναλύει και να αυτοαναλύεται, με μια εμμονή που εντείνεται από την υφολογική επιλογή, στις περισσότερες περιπτώσεις, της αποφυγής παραγράφων. Η ενδελεχής εξέταση και αυτοεξέταση, αυστηρά κριτική με όλους και με όλα, είναι η μοιραία καταδίκη αυτής της φωνής, μα παραδόξως η μόνη δυνατότητα ελευθερίας της.

Καταστάσεις και γνωρίσματα όπως ο θάνατος, η αγωνία, η ασθένεια, η αποτυχία, η τρέλα, η μοναχικότητα, η μελαγχολία, η αϋπνία, η απουσία, αλλά και η επιμονή, η δημιουργικότητα, η δύναμη της γνώσης και της αυτεπίγνωσης, η αντίδραση, η εξέγερση, είναι αυτά που βρίθουν στην Πρόζα.

Καταστάσεις και γνωρίσματα όπως ο θάνατος, η αγωνία, η ασθένεια, η αποτυχία, η τρέλα, η μοναχικότητα, η μελαγχολία, η αϋπνία, η απουσία, αλλά και η επιμονή, η δημιουργικότητα, η δύναμη της γνώσης και της αυτεπίγνωσης, η αντίδραση, η εξέγερση, είναι αυτά που βρίθουν στην Πρόζα, και γενικά στο μπερνχαρντικό corpus, και τα οποία συνέχει η υπαρξιακή κόπωση των αντιηρώων της. Αυτούς διαποτίζει ο υπαρξισμός ως αίσθηση και στάση ζωής, ιδίως με τη μορφή του παραλόγου με την οποία τον γνωρίσαμε στην τέχνη του 20ού αιώνα («όλα ήταν παράλογα», διαβάζουμε στο πρώτο διήγημα: ο τονισμός της λέξης «όλα» είναι δηλωτικός, και επαναλαμβάνεται).

Έτσι, ο δασολόγος στην «Τραγιάσκα» (ίσως το καλύτερο κείμενο της συλλογής) μιλά για «την ούτως ή άλλως υπό διακύβευση ύπαρξή μου» και την εμμονή του με μια τραγιάσκα υπό την «εξουσία» της οποία βρισκόταν «έως τα υπαρξιακά τρίσβαθά» του. Ο εργάτης λατομείων στο «Γιάουρεκ» ομολογεί πως «η ύπαρξή μου είναι όντως μια απελπισμένη ύπαρξη», ενώ ο αφηγητής στον «Μαραγκό» περιγράφει γιατί μια «ύπαρξη όπως η δική του ήταν εξουθενωτική» και για την «προοδευτική κηλίδωση της ύπαρξης» της αδελφής του από τον μαραγκό. Μια γενεαλογία της υπαρξιστικής κοσμοθεώρησης δεν θα μπορούσε να μην αναφερθεί σε αγαπημένους προγόνους του Μπέρνχαρντ, μεταξύ άλλων στον Πασκάλ, τον Ντοστογιέφκσι, τον Κίρκεγκορ, τον Νίτσε και τον Κάφκα, αλλά και να κοιτάξει μπροστά σε άξιους συνεχιστές του, όπως π.χ. η Γέλινεκ και η Έρπενμπεκ.   

Η κριτική του Μπέρνχαρντ, διά των μονολόγων των οριακών αντιηρώων του, είναι μια σαρωτική κριτική σε λούπα, που υποδηλώνει, πάντως, πως εδώ η οριακότητα δεν απέχει και πολύ από τη μεσότητα (π.χ. η αυτοκτονία, μια κατάσταση οριακή, στο μπερνχαρντικό πλαίσιο είναι μάλλον κοινότοπη). Η κριτική στρέφεται κατά των γιατρών, με τους οποίους ο βαριά ασθενής συγγραφέας είχε από νωρίς πάρε-δώσε, με πολύχρονη νοσηλεία και οδύνη (επ’ αυτού αξίζει να διαβάσει κανείς την Αυτοβιογραφία του, μία από τις συγκλονιστικότερες που έχουν γραφτεί). Κατά της Αυστρίας γενικά και της Βιέννης ειδικότερα, των καταπιεστικών θεσμών και της ναζιστικής αντίληψής της (φανερής στο παρελθόν και λανθάνουσας στο παρόν της εποχής του). Κατά των γραφειοκρατικών μηχανισμών και της αλλοτριωτικής εργασίας στις σύγχρονες οικονομίες. Κατά της επιβολής της ατσάλινης επιθυμίας της πλειονότητας στο μεμονωμένο άτομο και στη διαφορετικότητά του.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η ασθένεια του Μπέρνχαρντ (ένας «θάνατος με δόσεις», όπως έγραφε ο Σελίν) έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην ψυχοσύνθεση και την καλλιτεχνική πορεία του, στις μονομανίες, στα μίση και τη μνησικακία του.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η ασθένεια του Μπέρνχαρντ (ένας «θάνατος με δόσεις», όπως έγραφε ο Σελίν) έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην ψυχοσύνθεση και την καλλιτεχνική πορεία του, στις μονομανίες, στα μίση και τη μνησικακία του (θα άξιζε, παρεμπιπτόντως, μια σύγκριση της επίδρασης της φυματίωσης στην κοσμοθεώρηση του Μπέρνχαρντ με την ενδεχόμενη επίδρασή της στο έργο τόσων συγγραφέων που έπασχαν από αυτήν, όπως ο Τσέχοφ, ο Λόρενς, ο Καμύ και ο Όργουελ). Ο κόσμος που περιβάλλει τους αντιήρωές του συγκρίνεται άλλοτε με σωφρονιστήριο ή νοσοκομείο και άλλοτε με κακό θέατρο, με «μια αποκρουστική οπερέτα». Ο μαχητικός αρνητισμός του Μπέρνχαρντ περιλαμβάνει τις τρεις βασικές ερμηνευτικές όψεις της ζωής: την έμφυτη, που εδράζεται στην ανθρώπινη φύση (χαρακτηριστικά όσα γράφει για τα «εγκλήματα της φύσης» στο τελευταίο διήγημα), την οικογενειακή (οι προβληματικές οικογενειακές σχέσεις εξηγούν πολλά όσον αφορά την απελπιστική κατάσταση πολλών χαρακτήρων) και την ευρύτερη κοινωνική (στην οποία αναφερθήκαμε). Ωστόσο, απαντήσεις/ανταποκρίσεις/αντιδράσεις σε όλη την περιγραφόμενη δυστυχία υπάρχουν, και μία από αυτές που προκρίνει ο Μπέρνχαρντ είναι η δημιουργικότητα: ο διαταραγμένος ήρωας της «Τραγιάσκας», λόγου χάρη, επιζεί ακριβώς επειδή αποφασίζει να γράψει.   

«Ο κόσμος δεν είναι μόνο φρικτός. Ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου, κάθε άτομο είναι σε θέση να κάνει ακατάπαυτα τις πιο αξιοθαύμαστες ανακαλύψεις, χάρη στις οποίες η ζωή αποκτά αξία».

Αυτή η δημιουργικότητα δεν χρειάζεται ωστόσο να είναι καλλιτεχνικής φύσης – εξάλλου οι κατατρεγμένοι χαρακτήρες του συγγραφέα δεν είναι καλλιτέχνες. Δεν θεωρούμε τυχαίο πως ο Μπέρνχαρντ φανερώνει την πιο ευοίωνη προοπτική την οποία ενδεχομένως μπορεί να διανοηθεί στην προτελευταία σελίδα της Πρόζας, θέλοντας έτσι να κλείσει το έργο προσφέροντας στον αναγνώστη μια χαραμάδα ελπίδας, μια νότα αισιοδοξίας, τον «φρέσκο αέρα» τον οποίο έχει εν πολλοίς αφαιρέσει από τους αντιήρωές του. «Ο κόσμος δεν είναι μόνο φρικτός. Ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου, κάθε άτομο είναι σε θέση να κάνει ακατάπαυτα τις πιο αξιοθαύμαστες ανακαλύψεις, χάρη στις οποίες η ζωή αποκτά αξία». 

«Είναι τραγωδία; Είναι κωμωδία;» τιτλοφορείται χαρακτηριστικά ένα διήγημα. Η απάντηση είναι πως η τραγωδία, μετά τον «θάνατό» της στη νεότερη λογοτεχνία, μόνο ως κωμωδία μπορεί πλέον να γραφτεί, αλλά πάντα ως μια κατάμαυρη, σπαρακτική κωμωδία που σε κάνει να (χαμο)γελάς την ίδια στιγμή που κλαις πικρά, μια τραγικωμωδία που αναδεικνύει το παράλογο και το γελοίο της ανθρώπινης ύπαρξης με μια ιδιότυπη, διεστραμμένη ειρωνεία. Ο λάτρης του Μπέρνχαρντ θα ξανασυναντήσει στην Πρόζα την αγαπημένη του σισύφεια φωνή σε κάποια από τα πρώτα της πεζογραφικά βήματα, ενώ όποιος αγνοεί τον Αυστριακό συγγραφέα θα βρει εδώ μια προσβάσιμη είσοδο που θα τον οδηγήσει ομαλά στα μεταγενέστερα, εκτενέστερα και πολυπλοκότερα, έργα του. Μετά την ανάγνωση, αμφότεροι θα μπορούσαν να συμφωνήσουν με αυτό που είχε πει κάποτε ο Μπέκετ στον Σιοράν για ένα βιβλίο του, δώρο από τον Ρουμάνο φιλόσοφο: «Στα ερείπιά του βρήκα καταφύγιο».  

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΠρόζα
Thomas Bernhard
Μτφρ. Βασίλης Τσαλής
Κριτική 2015
Σελ. 128, τιμή εκδότη €9,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ THOMAS BERNHARD

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μαύρος πάνθηρας, κόκκινος λύκος» του Μάρλον Τζέιμς (κριτική) – επέκταση των ορίων της λογοτεχνίας του φανταστικού

«Μαύρος πάνθηρας, κόκκινος λύκος» του Μάρλον Τζέιμς (κριτική) – επέκταση των ορίων της λογοτεχνίας του φανταστικού

Για το μυθιστόρημα του Marlon James «Μαύρος πάνθηρας, κόκκινος λύκος» (μτφ. Πάνος Τομαράς, εκδ. Αίολος). Η εικονογράφηση είναι του Golden Cosmos από το New Yorker.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου

Στις πρώτες σελίδες του μυθιστορήμα...

«Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών» της Όλγκα Τοκάρτσουκ (κριτική)

«Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών» της Όλγκα Τοκάρτσουκ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της –βραβευμένης με το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2018–, Όλγκα Τοκάρτσουκ (Olga Tokarczuk) «Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών» (μτφρ. Αναστασία Χατζηγιαννίδη, εκδ. Καστανιώτη).

Του Νίκου Ξένιου

Το μυθιστόρημα τ...

«Βερνόν Σουμπουτέξ 2» της Βιρζινί Ντεπάντ (κριτική)

«Βερνόν Σουμπουτέξ 2» της Βιρζινί Ντεπάντ (κριτική)

Για τα δύο πρώτα βιβλία της τριλογίας της Virginie Despentes «Βερνόν Σουμπουτέξ» 1 & 2 (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Ο Romain Duris είναι ο Vernon Subutex, στην ομώνυμη σειρά για το Canal+.

Του Διονύση Μαρίνου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο συγγραφέας Μάνος Κοντολέων.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλων μας με την ανάγνω...

1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Αναλυτικό πρόγραμμα εκδηλώσεων και συζητήσεων

1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Αναλυτικό πρόγραμμα εκδηλώσεων και συζητήσεων

Αυτό είναι αναλυτικά το ιδιαίτερα πλούσιο πρόγραμμα εκδηλώσεων αλλά και θεματικών συζητήσεων που θα λάβουν χώρα στη διάρκεια των πέντε ημερών, 29 Ιουνίου - 3 Ιουλίου, στο 1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. 

Επιμέλεια: Book Press

Πρόγραμμα Εκ...

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

Για το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ίνκουμπους», του Βαγγέλη Γιαννίση (εκδ. Διόπτρα).

Της Κατερίνα Σιδέρη

Το Ίνκουμπους του Βαγγέλη Γιαννίση αποτελεί τη συνέχεια μιας σειράς βιβλίων μυστηρίου και θρίλερ του συγγραφέα, με κεντρικό ήρωά τους τον επιθεωρητή Άντερς. Τούτη τη φορά ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...
«Το τραγούδι της γοργόνας» της Σαρµέιν Κλιφτ (προδημοσίευση)

«Το τραγούδι της γοργόνας» της Σαρµέιν Κλιφτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charmian Clift «Το τραγούδι της γοργόνας» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Κάλυμνος μας αποκαλύφθηκε σταδιακά. Εκ π...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

01 Ιουνίου 2022 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Βραβεία Αναγνώστη 2022: Αυτοί είναι οι υποψήφιοι σε όλες τις κατηγορίες

Ανακοινώθηκαν οι Μικρές Λίστες των υποψηφίων για βράβευση βιβλίων (2021) για τα Βραβεία του Αναγνώστη. Η απονομή των Λογοτεχνικών Βραβείων, έπειτα από δύο χρόνια διαδικ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ