alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Thomas Bernhard Πρόζα (μτφρ. Βασίλης Τσαλής, εκδ. Κριτική).

Του Γιώργου Λαμπράκου

«Είναι αβέβαιο πού ο θάνατος μάς αναμένει, ας τον αναμένουμε παντού. Η προμελέτη του θανάτου είναι προμελέτη της ελευθερίας. Όποιος έμαθε να πεθαίνει, ξέμαθε να είναι δούλος. Η γνώση του θανάτου μάς απελευθερώνει από κάθε υποτέλεια και καταναγκασμό». Αυτά και άλλα, ακόμα πιο σπουδαία, γράφει για τον θάνατο, δηλαδή για την αντιμετώπισή του, ο Μοντέν (σε μετάφραση Φ. Δρακονταειδή), ένα από τα κορυφαία στοχαστικά μυαλά στην ιστορία και από τους αγαπημένους συγγραφείς του Τόμας Μπέρνχαρντ (1931-1989).  

Παρότι ο Μπέρνχαρντ δοκιμάστηκε σε όλα τα είδη της λογοτεχνικής γραφής, έγινε και έμεινε ωστόσο γνωστός κυρίως ως πεζογράφος.

Δώδεκα χρόνια έχει να μεταφραστεί και να εκδοθεί κάποιο πεζογραφικό έργο του Μπέρνχαρντ – οι φίλοι του Αυστριακού δεν θα έπρεπε πάντως να είναι παραπονεμένοι, αφού μεσολάβησαν δύο χαρακτηριστικά θεατρικά του, ο Αναμορφωτήςτουκόσμου και ο ΙμμάνουελΚαντ, το δοκιμιακό βιβλίο Ταβραβείαμου, καθώς και η σημαντική συλλογή κειμένων για το έργο του ΟάγνωστοςΤόμαςΜπέρνχαρντ. Παρότι ο Μπέρνχαρντ δοκιμάστηκε σε όλα τα είδη της λογοτεχνικής γραφής, έγινε και έμεινε ωστόσο γνωστός κυρίως ως πεζογράφος.    

Στη συλλογή επτά διηγημάτων με τίτλο Πρόζα (σε μετάφραση και με επίμετρο του Βασίλη Τσαλή), που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1967, βρίσκουμε την αφηγηματική φωνή του Μπέρνχαρντ άρτια σχηματισμένη, ήδη από τότε. Μοίρα αυτής της πανταχού παρούσας και αρκούντως ενιαίας αφηγηματικής φωνής, που διαμοιράζεται σε μονολόγους διαφόρων ανθρώπων της μεταπολεμικής αυστριακής κοινωνίας, είναι να αναλύει και να αυτοαναλύεται, με μια εμμονή που εντείνεται από την υφολογική επιλογή, στις περισσότερες περιπτώσεις, της αποφυγής παραγράφων. Η ενδελεχής εξέταση και αυτοεξέταση, αυστηρά κριτική με όλους και με όλα, είναι η μοιραία καταδίκη αυτής της φωνής, μα παραδόξως η μόνη δυνατότητα ελευθερίας της.

Καταστάσεις και γνωρίσματα όπως ο θάνατος, η αγωνία, η ασθένεια, η αποτυχία, η τρέλα, η μοναχικότητα, η μελαγχολία, η αϋπνία, η απουσία, αλλά και η επιμονή, η δημιουργικότητα, η δύναμη της γνώσης και της αυτεπίγνωσης, η αντίδραση, η εξέγερση, είναι αυτά που βρίθουν στην Πρόζα.

Καταστάσεις και γνωρίσματα όπως ο θάνατος, η αγωνία, η ασθένεια, η αποτυχία, η τρέλα, η μοναχικότητα, η μελαγχολία, η αϋπνία, η απουσία, αλλά και η επιμονή, η δημιουργικότητα, η δύναμη της γνώσης και της αυτεπίγνωσης, η αντίδραση, η εξέγερση, είναι αυτά που βρίθουν στην Πρόζα, και γενικά στο μπερνχαρντικό corpus, και τα οποία συνέχει η υπαρξιακή κόπωση των αντιηρώων της. Αυτούς διαποτίζει ο υπαρξισμός ως αίσθηση και στάση ζωής, ιδίως με τη μορφή του παραλόγου με την οποία τον γνωρίσαμε στην τέχνη του 20ού αιώνα («όλα ήταν παράλογα», διαβάζουμε στο πρώτο διήγημα: ο τονισμός της λέξης «όλα» είναι δηλωτικός, και επαναλαμβάνεται).

Έτσι, ο δασολόγος στην «Τραγιάσκα» (ίσως το καλύτερο κείμενο της συλλογής) μιλά για «την ούτως ή άλλως υπό διακύβευση ύπαρξή μου» και την εμμονή του με μια τραγιάσκα υπό την «εξουσία» της οποία βρισκόταν «έως τα υπαρξιακά τρίσβαθά» του. Ο εργάτης λατομείων στο «Γιάουρεκ» ομολογεί πως «η ύπαρξή μου είναι όντως μια απελπισμένη ύπαρξη», ενώ ο αφηγητής στον «Μαραγκό» περιγράφει γιατί μια «ύπαρξη όπως η δική του ήταν εξουθενωτική» και για την «προοδευτική κηλίδωση της ύπαρξης» της αδελφής του από τον μαραγκό. Μια γενεαλογία της υπαρξιστικής κοσμοθεώρησης δεν θα μπορούσε να μην αναφερθεί σε αγαπημένους προγόνους του Μπέρνχαρντ, μεταξύ άλλων στον Πασκάλ, τον Ντοστογιέφκσι, τον Κίρκεγκορ, τον Νίτσε και τον Κάφκα, αλλά και να κοιτάξει μπροστά σε άξιους συνεχιστές του, όπως π.χ. η Γέλινεκ και η Έρπενμπεκ.   

Η κριτική του Μπέρνχαρντ, διά των μονολόγων των οριακών αντιηρώων του, είναι μια σαρωτική κριτική σε λούπα, που υποδηλώνει, πάντως, πως εδώ η οριακότητα δεν απέχει και πολύ από τη μεσότητα (π.χ. η αυτοκτονία, μια κατάσταση οριακή, στο μπερνχαρντικό πλαίσιο είναι μάλλον κοινότοπη). Η κριτική στρέφεται κατά των γιατρών, με τους οποίους ο βαριά ασθενής συγγραφέας είχε από νωρίς πάρε-δώσε, με πολύχρονη νοσηλεία και οδύνη (επ’ αυτού αξίζει να διαβάσει κανείς την Αυτοβιογραφία του, μία από τις συγκλονιστικότερες που έχουν γραφτεί). Κατά της Αυστρίας γενικά και της Βιέννης ειδικότερα, των καταπιεστικών θεσμών και της ναζιστικής αντίληψής της (φανερής στο παρελθόν και λανθάνουσας στο παρόν της εποχής του). Κατά των γραφειοκρατικών μηχανισμών και της αλλοτριωτικής εργασίας στις σύγχρονες οικονομίες. Κατά της επιβολής της ατσάλινης επιθυμίας της πλειονότητας στο μεμονωμένο άτομο και στη διαφορετικότητά του.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η ασθένεια του Μπέρνχαρντ (ένας «θάνατος με δόσεις», όπως έγραφε ο Σελίν) έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην ψυχοσύνθεση και την καλλιτεχνική πορεία του, στις μονομανίες, στα μίση και τη μνησικακία του.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η ασθένεια του Μπέρνχαρντ (ένας «θάνατος με δόσεις», όπως έγραφε ο Σελίν) έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην ψυχοσύνθεση και την καλλιτεχνική πορεία του, στις μονομανίες, στα μίση και τη μνησικακία του (θα άξιζε, παρεμπιπτόντως, μια σύγκριση της επίδρασης της φυματίωσης στην κοσμοθεώρηση του Μπέρνχαρντ με την ενδεχόμενη επίδρασή της στο έργο τόσων συγγραφέων που έπασχαν από αυτήν, όπως ο Τσέχοφ, ο Λόρενς, ο Καμύ και ο Όργουελ). Ο κόσμος που περιβάλλει τους αντιήρωές του συγκρίνεται άλλοτε με σωφρονιστήριο ή νοσοκομείο και άλλοτε με κακό θέατρο, με «μια αποκρουστική οπερέτα». Ο μαχητικός αρνητισμός του Μπέρνχαρντ περιλαμβάνει τις τρεις βασικές ερμηνευτικές όψεις της ζωής: την έμφυτη, που εδράζεται στην ανθρώπινη φύση (χαρακτηριστικά όσα γράφει για τα «εγκλήματα της φύσης» στο τελευταίο διήγημα), την οικογενειακή (οι προβληματικές οικογενειακές σχέσεις εξηγούν πολλά όσον αφορά την απελπιστική κατάσταση πολλών χαρακτήρων) και την ευρύτερη κοινωνική (στην οποία αναφερθήκαμε). Ωστόσο, απαντήσεις/ανταποκρίσεις/αντιδράσεις σε όλη την περιγραφόμενη δυστυχία υπάρχουν, και μία από αυτές που προκρίνει ο Μπέρνχαρντ είναι η δημιουργικότητα: ο διαταραγμένος ήρωας της «Τραγιάσκας», λόγου χάρη, επιζεί ακριβώς επειδή αποφασίζει να γράψει.   

«Ο κόσμος δεν είναι μόνο φρικτός. Ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου, κάθε άτομο είναι σε θέση να κάνει ακατάπαυτα τις πιο αξιοθαύμαστες ανακαλύψεις, χάρη στις οποίες η ζωή αποκτά αξία».

Αυτή η δημιουργικότητα δεν χρειάζεται ωστόσο να είναι καλλιτεχνικής φύσης – εξάλλου οι κατατρεγμένοι χαρακτήρες του συγγραφέα δεν είναι καλλιτέχνες. Δεν θεωρούμε τυχαίο πως ο Μπέρνχαρντ φανερώνει την πιο ευοίωνη προοπτική την οποία ενδεχομένως μπορεί να διανοηθεί στην προτελευταία σελίδα της Πρόζας, θέλοντας έτσι να κλείσει το έργο προσφέροντας στον αναγνώστη μια χαραμάδα ελπίδας, μια νότα αισιοδοξίας, τον «φρέσκο αέρα» τον οποίο έχει εν πολλοίς αφαιρέσει από τους αντιήρωές του. «Ο κόσμος δεν είναι μόνο φρικτός. Ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου, κάθε άτομο είναι σε θέση να κάνει ακατάπαυτα τις πιο αξιοθαύμαστες ανακαλύψεις, χάρη στις οποίες η ζωή αποκτά αξία». 

«Είναι τραγωδία; Είναι κωμωδία;» τιτλοφορείται χαρακτηριστικά ένα διήγημα. Η απάντηση είναι πως η τραγωδία, μετά τον «θάνατό» της στη νεότερη λογοτεχνία, μόνο ως κωμωδία μπορεί πλέον να γραφτεί, αλλά πάντα ως μια κατάμαυρη, σπαρακτική κωμωδία που σε κάνει να (χαμο)γελάς την ίδια στιγμή που κλαις πικρά, μια τραγικωμωδία που αναδεικνύει το παράλογο και το γελοίο της ανθρώπινης ύπαρξης με μια ιδιότυπη, διεστραμμένη ειρωνεία. Ο λάτρης του Μπέρνχαρντ θα ξανασυναντήσει στην Πρόζα την αγαπημένη του σισύφεια φωνή σε κάποια από τα πρώτα της πεζογραφικά βήματα, ενώ όποιος αγνοεί τον Αυστριακό συγγραφέα θα βρει εδώ μια προσβάσιμη είσοδο που θα τον οδηγήσει ομαλά στα μεταγενέστερα, εκτενέστερα και πολυπλοκότερα, έργα του. Μετά την ανάγνωση, αμφότεροι θα μπορούσαν να συμφωνήσουν με αυτό που είχε πει κάποτε ο Μπέκετ στον Σιοράν για ένα βιβλίο του, δώρο από τον Ρουμάνο φιλόσοφο: «Στα ερείπιά του βρήκα καταφύγιο».  

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΠρόζα
Thomas Bernhard
Μτφρ. Βασίλης Τσαλής
Κριτική 2015
Σελ. 128, τιμή εκδότη €9,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ THOMAS BERNHARD


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Για το μυθιστόρημα του Πάβο Μάτσιν «Η ντίσκο του Γκόγκολ» (μτφρ. Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Βακχικόν).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Επιστημονική φαντασία ή μαγικός ρεαλισμός; Δυστοπία ή αλληγορία; Παραμύθι ή προφητεία; Ή μήπως όλα αυτά μαζί; Πόση τόλμη, πρωτοτυπία, ευρηματικότητα και φαντασία πρ...

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Για το μυθιστόρημα του Herman Melville «Ο μεγάλος απατεώνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος, εκδ. Πατάκη).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Αν ο κάθε άνθρωπος είναι ένα νησί, τότε η ανθρωπότητα (αν αποδεχτούμε αυτή την αφαίρεση) είναι ένα πλοίο. Ή, ακόμα καλύτερ...

Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις, της Ορνέλα Βόρπσι

Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις, της Ορνέλα Βόρπσι

Για τη νουβέλα της Ornela Vorpsi «Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις» (μτφρ. Μαρία Σιδηροπούλου, εκδ. Πλέθρον). Φωτογραφία: Η Vefi Redhi και η Αμαλία Αρσένη από τη θεατρική παράσταση που βασίζεται στο βιβλίο, σε σκηνοθεσία Ένκε Φεζολλάρι.

Του Αχιλλέα Σύρμου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή των αρχαίων ημών – και όχι μόνο.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Συγγενής και σύντροφος του Αλκιβιάδη, ο Αξίοχος (γράφει ο Λυσίας) τον ακολούθησε στην Άβυδο. Εκεί και οι δυο τους νυμφεύθηκαν τη Μεδοντιάδα. Όταν από τον γάμο των τριών γεννήθηκ...

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ