Η γοητεία του κατήφορου

Του Γ. Ν. Περαντωνάκη

Η υπόθεση αναφέρεται σε έναν σχετικά ευκατάστατο έμπορο, ονόματι Έρβιν Ζόμερ, εκεί μέσα στη δεκαετία του ’30, ο οποίος αρχίζει να υφίσταται τα δεινά τής οικονομικής κρίσης που τον έπληξε, δεινά που κλονίζουν πρώτα τη σχέση του με τον εαυτό του, έπειτα με τη γυναίκα του Μάγδα και προοδευτικά με ολόκληρη την κοινωνία.

Έτσι, ενώ ήταν ένας φιλήσυχος άνθρωπος, καταντά (σε μια αξιοθαύμαστη κατιούσα κλίμακα) μπεκρής, που σκέφτεται μόνο το ποτό, για να δει τη ζωή καλύτερη, και με αυτόν τον εθισμό εγκαταλείπει όλες τις πρότερες υγιείς συνήθειές του και καταλήγει στην αρχή κρατούμενος στη φυλακή και έπειτα τρόφιμος σε άσυλο.

«Ο πότης» τού Φάλλαντα αξίζει επειδή δείχνει εύγλωττα την κατρακύλα ενός ανθρώπου που δεν έπεσε θύμα τόσο των κοινωνικών συνθηκών, (...), όσο της δικής του απουσίας θέλησης να αντιμετωπίσει τα προβλήματα αντιστεκόμενος σε αυτά και όχι δραπετεύοντας μέσω του ποτού.

Το ενδιαφέρον είναι έντονο από την αρχή, καθώς ο Hans Fallada (1893-1947), πότης ο ίδιος, σκιαγραφεί πολύ εύγλωττα την ψυχολογική πορεία τού Έρβιν από την πρώτη φορά που ενέδωσε στο ποτό μέχρι την οριστική και τελεσίδικα αμετάκλητη εξάρτησή του από αυτό, με όλες τις ολέθριες συνέπειες για τη ζωή του. Η παρακολούθηση της σκέψης τού κεντρικού χαρακτήρα μέσα από έναν διαυγή, πειστικό και εξελικτικό εσωτερικό μονόλογο μάς δίνει τη δυνατότητα να αντιληφθούμε την κατηφόρα που ξεκίνησε πρώτα στη σκέψη του κι έπειτα ακολουθήθηκε και στην πράξη. Κι ευτυχώς, όλα αυτά δεν δίνονται μέσα από έναν θολό, ψυχαναλυτικού τύπου, τρόπο, που θα συνέχεε το συνειδητό με το ασυνείδητο, αλλά θα έκανε δύσκολη την κατανόησή του.

Νομοτελειακή κατάρρευση

Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση αποτελεί την καλύτερη επιλογή, για να φανεί όχι τόσο η κατηφόρα που μπορεί κανείς να πάρει εξαιτίας της μέθης, όσο η αδυναμία θέλησης που οδηγεί σε προσωπικές καταβαραθρώσεις. Ο Έρβιν δεν είναι μόνο επιρρεπής στο ποτό, αλλά και ευάλωτος στην επίδραση που ασκούν πάνω του οι άνθρωποι γύρω του. Στην αρχή θέλει να φανεί ότι διαθέτει ανδρική πυγμή και να ανεξαρτητοποιηθεί από τη γυναίκα του, αλλά σταδιακά υποτάσσεται -με τις γαλιφιές ή με την πειθώ- σε ξένους, οι οποίοι κάθε άλλο παρά το καλό του θέλουν. Η ψυχοσύνθεση του αντιήρωα εμφανίζεται τόσο γλαφυρά σκιαγραφημένη, που ο αναγνώστης δεν μπορεί να ξεφύγει στην αρχή από τον «έλεο» και τον «φόβο» για την τύχη του, ενώ σταδιακά χωνεύει ότι η πορεία τού Ζόμερ είναι ανεπιστρεπτί προδιαγεγραμμένη. Ο πεσιμισμός τού H. Fallada κάνει τους αναγνώστες να λυπούνται και συνάμα να οργίζονται με την ευκολία με την οποία ο αντιήρωας καταρρέει, αλλά από ένα σημείο και μετά παρακολουθούν νομοτελειακά την εξέλιξη του πάθους του.

hans-fallada Από τις καλύτερες σκηνές είναι εκείνες που αναφέρονται στον εγκλεισμό του πρωταγωνιστή στο ίδρυμα. Εξ αρχής φαίνονται πολύ αληθινές και παραστατικές, καθώς ζωγραφίζουν με τον πιο πειστικό τρόπο το διάστημα παραμονής του κεντρικού χαρακτήρα μεταξύ ατόμων παρεκκλίνουσας συμπεριφοράς. Κι αυτό επιβεβαιώνεται από τη μεταφράστρια, η οποία (στο επίμετρο που αποτελεί απαραίτητο συμπλήρωμα του έργου, γραμμένο με σαφήνεια και περιεκτικότητα) εξηγεί ότι «Ο πότης» γράφτηκε μέσα στο ίδρυμα, όπου ο ίδιος ο X. Φάλλαντα είχε κλειστεί. Παρόλο που το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατο του συγγραφέα, συντέθηκε χειρόγραφα το 1944-1945, όταν ο λογοτέχνης ήταν κλεισμένος μέσα στους τοίχους τού ασύλου. Κι αυτό εξηγεί πολλά.

Πολιτική αλληγορία

Από την άλλη, έχει το έργο πολιτική διάσταση, καθώς η ιστορία του εκτυλίσσεται μέσα στη δεκαετία του ’30, όταν ο Χίτλερ έχει εγκαθιδρυθεί στην εξουσία και η Γερμανία οδηγείται στη ναζιστική της φάση; Αν πιστέψουμε τη γερμανική και την ελληνική κριτική, θα δούμε το έργο όχι ως ένα ψυχολογικό μυθιστόρημα, αλλά περισσότερο ως μια αλληγορία της ναζιστικής κοινωνίας. Το άσυλο αντανακλά την ευρύτερη κοινωνία, αφού εκεί μέσα κλείνονται όσοι αλλοιώνουν το καθαρό πρόσωπο της στιβαρής, τόσο διανοητικά όσο και σωματικά, κοινωνίας. Χωρίς να περιγράφεται ρητά, το κείμενο θυμίζει συνεχώς την ολοκληρωτική δομή που διείπε το φασιστικό καθεστώς.

Εγώ, ωστόσο, πιστεύω ότι η πολιτική θεώρηση του έργου τίθεται σε δεύτερη μοίρα, αφού πρωτεύουσα θέση έχει η τραγικότητα του αφηγητή, ο οποίος θα μπορούσε να οδηγηθεί στην ίδια θλιβερή κατάσταση σε οποιαδήποτε εποχή και κοινωνία. Το πολιτικό πλαίσιο υπάρχει μόνο όσο δεν βλέπει κανείς βάθος στην ίδια την ψυχολογία του Έρβιν, που από μόνη της, χωρίς πολιτικά ή άλλα δεκανίκια, αντανακλά διαχρονικά στοιχεία τής ανθρώπινης αδυναμίας. «Ο πότης» τού Χ. Φάλλαντα αξίζει επειδή δείχνει εύγλωττα την κατρακύλα ενός ανθρώπου που δεν έπεσε θύμα τόσο των κοινωνικών συνθηκών, αν και από αυτές ξεκίνησαν όλα, όσο της δικής του απουσίας θέλησης να αντιμετωπίσει τα προβλήματα αντιστεκόμενος σε αυτά και όχι δραπετεύοντας μέσω του ποτού.

gperand@yahoo.gr