«Αγαπημένη μας δασκάλα» της Μανταλένα Βάλιο Τανέτ (κριτική) – Σταδιακές απώλειες και μόνιμα τραύματα

Βρισκόμαστε στο 1970 στο Μπιόλιο της Βόρειας Ιταλίας. Ολόκληρη η τοπική κοινωνία συνταράσσεται από δύο απανωτά τραγικά γεγονότα: η εντεκάχρονη Τζοβάννα αυτοκτονεί πηδώντας από το παράθυρό της και στη συνέχεια η Σίλβια, η δασκάλα της, εξαφανίζεται στο δάσος. Οι κάτοικοι του χωριού ξεκινούν την αναζήτηση της άτυχης παιδαγωγού, αλλά οι προσπάθειές τους αποβαίνουν άκαρπες. Την αγνοούμενη δασκάλα εντοπίζει τελικά ο Μαρτίνο, ένα αγόρι που έχει μετακομίσει από το Τορίνο στο Μπιόλιο εξαιτίας του άσθματός του. Ο Μαρτίνο κρατά κρυφό τον εντοπισμό της γυναίκας και την επισκέπτεται καθημερινά, με αποτέλεσμα να γίνεται ο μοναδικός της σύνδεσμος με την πραγματικότητα.

Από αυτό το σημείο ξεκινά το πρώτο μυθιστόρημα της Ιταλίδας Μανταλένα Βάλιο Τανέτ (Μπιέλλα, 1985), με το οποίο κάνει την πρώτη της εμφάνιση στην πεζογραφία για ενήλικες έχοντας γράψει τρία λογοτεχνικά βιβλία για παιδιά. Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο και πολυφωνικό αφήγημα, με αληθοφανείς χαρακτήρες, που θυμίζουν πρόσωπα μιας κλειστής επαρχιακής κοινότητας. Μέσα από εξήντα πέντε σύντομα κεφάλαια, η συγγραφέας σκιαγραφεί την πορεία μιας γυναίκας μοναχικής, μεγαλωμένης σε ορφανοτροφείο και βαθιά ασύμβατης με το κοινωνικό περιβάλλον της μεταπολεμικής Ιταλίας. Στο αποκαλυπτικό επιλογικό σημείωμα, η συγγραφέας αναφέρει πως το μυθιστόρημά της στηρίζεται σε πραγματικά γεγονότα: η εξαφάνιση της δασκάλας είναι αληθινή, όπως και η αυτοκτονία της μαθήτριας.

Είναι γεγονός πως δύσκολα θα κατατάσσαμε το βιβλίο της Βάλιο Τανέτ στην κατηγορία του αστυνομικού μυθιστορήματος ή του ψυχολογικού θρίλερ – και οι δύο χαρακτηρισμοί αποδεικνύονται αρκετά περιοριστικοί. Πρόκειται μάλλον για ένα μυθιστόρημα τεκμηρίων, που αντλεί το υλικό του από πραγματικά γεγονότα, είδος που καθιέρωσε ο Τρούμαν Καπότε με το βιβλίο του Εν ψυχρώ.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Βάλιο Τανέτ δεν γράφει ένα συμβατικό μυθιστόρημα, στο οποίο το αναγνωστικό ενδιαφέρον εξαντλείται στην εξέλιξη της πλοκής. Το βιβλίο καταπιάνεται με πολλά ζητήματα: τις ενοχές, τον εκφοβισμό, την απώλεια της παιδικότητας, τον εξακολουθητικά επίμονο έρωτα μικρών και μεγάλων, την κάθε είδους βία που ασκεί η κλειστή κοινωνία μιας μικρής κοινότητας. Ωστόσο, ορισμένα από τα παραπάνω θέματα δεν θίγονται σε βάθος, αλλά απλώς σκιαγραφούνται. Άλλωστε, και η έκταση του μυθιστορήματος (περίπου 265 σελίδες) δεν επιτρέπει μία ουσιαστική αναμέτρηση με τόσο πολλά και διαφορετικά ζητήματα.

Κυρίως όμως το έργο επικεντρώνεται στη διαρκώς αιμορραγούσα πληγή των ψυχικών τραυμάτων. Μέσα από την ιστορία της δασκάλας αναδεικνύεται η δύναμη του παιδικού τραύματος, το οποίο λειτουργεί ως αόρατη φυλακή που καθηλώνει την πρωταγωνίστρια σε μια διαρκή αναμέτρηση με το παρόν και το μέλλον της. Τα δύσβατα μονοπάτια του δάσους συνδέονται με τη δύσκολη επιστροφή στα βιώματά της, ενώ η απομόνωσή της με μία προσπάθεια συμφιλίωσης με τα επίμονα φαντάσματα του παρελθόντος της. Ακόμη και η συναισθηματική αποστασιοποίηση της δασκάλας αποτελεί ένα εύστοχο λογοτεχνικό εύρημα: η Βάλιο Τανέτ δεν θέλει να μιλήσει μόνο για το ψυχικό τραύμα της ηρωίδας, αλλά και για τις πληγές που διαπερνούν συλλογικά τον αναγνώστη.

＊O ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ είναι καθηγητής και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Από πού έρχεται η νύχτα» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Τα παιδιά κρύβονται. Τα παιδιά τα κάνουν πάνω τους. Αυτή όμως ήταν δασκάλα. Η δασκάλα είναι το αντίθετο από τα παιδιά, κάθεται μπροστά τους, πάνω στην έδρα, και τα καθοδηγεί, τους λέει τι πρέπει να κάνουν. Στην πραγματικότητα αυτή η δασκάλα τού είχε ζητήσει κάτι και συνήθως υπακούν τη δασκάλα, ακόμη και αν δε συμφωνείς ή δε θέλεις. Μια τρελή ετοιμοθάνατη την αντιμετωπίζεις ακόμη ως δασκάλα; Αν δεν πρόδιδε τη δασκάλα, ο Μαρτίνο θα ήταν αναγκασμένος να προδώσει τους άλλους, όλους αυτούς που την αναζητούσαν. Αν στο μεταξύ πέθαινε; Ο θάνατός της θα τον βάραινε για πάντα. Ένιωθε ένα τσίμπημα φόβου να τον κεντρίζει στα πλευρά, παρόμοιο με τον πόνο στη σπλήνα που είχε νιώσει πριν από λίγο, και ήθελε να απελευθερωθεί από αυτόν, ένιωθε έντονα την παρόρμηση να τα εκμυστηρευτεί όλα στους μεγάλους για να αναλάβουν αυτοί».

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μανταλένα Βάλιο Τανέτ γεννήθηκε το 1985. Σπούδασε Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Πίζα και στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Ζει στο Μάαστριχτ και εργάζεται σε λογοτεχνικό πρακτορείο. Έχει δημοσιεύσει ποιήματα στα ιταλικά και τα γερμανικά και έχει εκδώσει τρία βιβλία για παιδιά.

Η Αγαπημένη μας δασκάλα, το πρώτο της μυθιστόρημα, κυκλοφόρησε το 2023 στην Ιταλία και την ίδια χρονιά συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα του βραβείου Strega. Έχει μεταφραστεί σε έξι γλώσσες.