«Ζήλια» του Γιούρι Ολέσα (κριτική) – Η φαντασία ως όπλο ενάντια στον παραλογισμό

«Μου αρέσει να παρατηρώ» αναφέρει ο αφηγητής και μέσω αυτού ο συγγραφέας του βιβλίου, δίνοντας πνοή σε ένα κείμενο που, μεταξύ άλλων, εστιάζει στην παρατήρηση, έμψυχων κι άψυχων. Μπορεί η παρατήρηση να μην αποτελεί την κεντρική ιδέα του έργου, καθώς ο τίτλος του είναι Ζήλια, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι εμείς οι αναγνώστες πρέπει να υπακούσουμε τον συγγραφέα. Τίποτα δεν μας υποχρεώνει να ενστερνιστούμε τις απόψεις του ή τις προτεραιότητές του, όμως αυτή είναι η μεγάλη επιτυχία του: το γεγονός ότι ενσωματώνει με ευφυέστατο τρόπο όλα όσα συνιστούν την τέχνη, τουτέστιν τη σημασία του ήσσονος, την αξία του επιμέρους, την ανάδειξη του ασαφούς αλλά και του παιγνιώδους, εις βάρος του μείζονος και καθοριστικού γεγονότος της επικαιρότητας και της στιγμής. Τα παραπάνω φέρνουν στον νου συγγραφείς όπως ο Ναμπόκοφ ή θεωρητικούς του Ρωσικού Φορμαλισμού, όπως θα δούμε και στη συνέχεια. Αλλά ας πάρουμε την ιστορία από την αρχή.

Το βιβλίο

Για να βιώσεις τον εφιάλτη θα πρέπει να ονειρευτείς, έχοντας πρώτα αποκοιμηθεί. Η ρωσική κοινωνία πέρασε αυτά τα στάδια και, όπως όλα δείχνουν, δεν έχει ακόμα ξυπνήσει από τον εφιάλτη που σκεπάζει σαν σύννεφο την επικράτειά της. Κι όμως εκείνα τα πρώτα χρόνια η υπόσχεση της Ουτοπίας έτρεφε τα όνειρα των ανθρώπων, ιδίως των πνευματικών και των καλλιτεχνών που πίστεψαν σε ένα μέλλον ελευθερίας και ισότητας (είναι εύκολο να τους κρίνουμε ως αφελείς εκ των υστέρων). Προφανώς ήταν οι πρώτοι που διαψεύστηκαν και πολλοί από αυτούς σίγησαν ή πλήρωσαν το τίμημα της σύγκρουσης με τον ολοκληρωτισμό. Ο Γιούρι Ολέσα ανήκε στην κατηγορία των δημιουργών που ανδρώθηκαν στα πρώτα χρόνια της επανάστασης – λίγο πριν, κατά τη διάρκεια και μετά, πληρώνοντας το τίμημα της προσδοκίας που μετατράπηκε σε διάψευση. Εντούτοις, ήταν από τους τυχερούς που πρόλαβαν να δημιουργήσουν, ενσωματώνοντας τις πρωτοποριακές τεχνικές της εποχής στο ταλέντο του προτού στερέψουν οι πηγές. Η Ζήλια στην εξαιρετική μετάφραση της Νιόβης Ζαμπούκα (κατατοπιστικό και το Επίμετρό της) είναι ένα πολυπρισματικό έργο, το οποίο κινείται με θαυμαστό τρόπο μεταξύ Ρεαλισμού και Μοντερνισμού, μεταξύ αλληγορίας και σουρεαλισμού, έμμεσης πολιτικής κριτικής και φαντασίας.

Μονολεκτικός τίτλος: Ζήλια. Όχι όμως ερωτικής φύσεως, όπως θα φανταζόταν κάποιος εξαρχής. Ο νεαρός αποσυνάγωγος πρωταγωνιστής και αφηγητής, ονόματι Καβαλέροφ, είναι ζηλόφθων κι αυτό ως γεγονός, συν τω χρόνω ανάγνωσης, αναδεικνύεται σε πλεονέκτημα, μολονότι το συναίσθημα αυτό συνήθως προσημαίνεται αρνητικά. Στην περίπτωσή μας αποτελεί διαπίστωση κατάστασης που σταδιακά εξελίσσεται σε τίτλο τιμής για εκείνον που τη νιώθει. Ο άντρας ζηλεύει ως μέτοχος ή έστω μερικώς μέτοχος της εποχής στην οποία εκτυλίσσεται η πλοκή – εποχή της θεμελίωσης των επαναστατικών διακηρύξεων, μετά το τέλος των εξωτερικών επεμβάσεων και του Εμφυλίου, οπότε το νεοσύστατο σοβιετικό κράτος εμφανίζεται παντοδύναμο και ανίκητο, εκπροσωπώντας το νέο, το καινοτόμο, οδηγώντας το έθνος στο λαμπρό μέλλον του σοσιαλισμού.

Είναι όμως κάποιες νησίδες που εκπροσωπούν το παλιό, όχι απαραίτητα το εχθρικό που αναμένει τη νεκρανάστασή του, αλλά κάτι βαθύτερο που αρνείται να αποχωρήσει από το προσκήνιο παραχωρώντας τη θέση του στη νέα τάξη πραγμάτων. Ο πρωταγωνιστής, αντιλαμβανόμαστε σταδιακά, πατά με το ένα του πόδι στο παρελθόν, αλλά δεν δείχνει έτοιμος να κάνει το βήμα προς το μέλλον. Το μέλλον το εκπροσωπεί στο βιβλίο ο Διευθυντής Αντρέι Μπάμπιτσεφ, του οποίου την προστασία απολαμβάνει ο νεαρός, τουλάχιστον στην αρχή του βιβλίου, καθώς στη συνέχεια θα έρθει σε σύγκρουση μαζί του, κάτι που θα τον οδηγήσει στο περιθώριο.

Εξαρχής ο πρωταγωνιστής νιώθει αποκομμένος από τον πολιτικό και κοινωνικό περίγυρο, ο οποίος τον αντιμετωπίζει με καχυποψία, οπότε ανταποδίδει. Το καθεστώς εκπροσωπείται από τον σφριγηλό κομισάριο, του οποίου η προσωπικότητα αποδίδεται σωματοποιημένα, πληθωριστικά, κατά πώς θα ταίριαζε σε ήρωα του Ραμπελαί. Σε πλήρη αντίθεση με τη επιθετική εξωστρέφεια του προστάτη του, ο νεαρός είναι ισχνός και επιρρεπής στην εσωστρέφεια, στην θλίψη που γεννά ο αναστοχασμός, στον φόβο που γεννά η αμφιβολία, στην αίσθηση του μη ανήκειν, η οποία επιτείνεται από το μόνιμο άγχος ότι ζει στο παρελθόν έχοντας χάσει δια παντός την ικανότητα να ανταποκριθεί στα υψηλά καθήκοντα του παρόντος και του υπεσχημένου μέλλοντος.

Η μόνιμη αμφιθυμία και αμφιβολία του είναι αδύνατον να τιθασευτεί, αφού ανακυκλώνεται μόνιμα υπό τη μορφή της διαρκούς επερώτησης, τον πρόγονο της φιλοσοφικής σκέψης κατά τα πρότυπα του Άμλετ (όπως ορθά καταγράφεται στο Επίμετρο). Αυτό είναι το μέγα «σφάλμα» της αυτεπίγνωσης, της διερώτησης με στόχο τον εαυτό: αντιτίθεται στον κοινωνικό χρόνο που κινείται με δική του ταχύτητα επιταχύνοντας κατά βούληση, αφήνοντας το υποκείμενο να στοχάζεται με τον δικό του ρυθμό – πράξη εξ ορισμού «αντεπαναστατική», δεδομένου ότι η κίνηση της μάζας διαθέτει τη δική της δυναμική.

Ο Ιβάν 

Ώσπου ο νεαρός Άμλετ θα συναντήσει τον Φάλσταφ, τον Ιβάν, αδελφό του ευεργέτη του. Ετούτος εμφανίζεται ως μια αρχετυπική κωμική φιγούρα, τουλάχιστον αρχικά, αποτελώντας το αντίβαρο στον δεσποτικό του αδελφό. Εάν ο δεύτερος ετοιμάζει πλάνα, υποδομές και φαραωνικά κτίσματα (το λεγόμενο «Εικοσιπενταράκι»), ο Ιβάν είναι εφευρέτης φανταστικών μηχανών, ευφάνταστων πειραμάτων και ακόλουθος εξαρχής αποτυχημένων στόχων στο πρότυπο του Δον Κιχώτη, κάρφος εν τω οφθαλμώ του αδελφού του, διαρκώς απειλούμενος και κυνηγημένος (η απειλή του εγκλεισμού στο ψυχιατρείο επικρέμεται σταθερά). Θα βρει στον νεαρό πρωταγωνιστή την αδελφή ψυχή του και θα προσπαθήσει να τον προσεταιριστεί στον μάταιο αγώνα του.

Ο απολωλός αδερφός, ο εκπεσών, έχει μεγάλα σχέδια, να φτιάξει μια μηχανή που θα είναι ταυτόχρονα η άρνησή της, σε μια εποχή έντονης εκβιομηχάνισης, όπου οποιαδήποτε ολιγωρία θεωρείται εσχάτη προδοσία

Οι δυο τους έχουν ένα κοινό: είναι νοσταλγοί και συντηρητές του παρελθόντος – όχι κάποιου κοινωνικού συστήματος, αφού ο συγγραφέας δεν παίζει το εύκολο παιχνίδι, αλλά όλων εκείνων που συνιστούν την ανθρώπινη ουσία: τον ρομαντισμό, το πάθος, το όνειρο, τη φαντασία, ακόμα κι ως αδιέξοδη δημιουργία. Ο απολωλός αδερφός, ο εκπεσών, έχει μεγάλα σχέδια, να φτιάξει μια μηχανή που θα είναι ταυτόχρονα η άρνησή της, σε μια εποχή έντονης εκβιομηχάνισης, όπου οποιαδήποτε ολιγωρία θεωρείται εσχάτη προδοσία: «Χλεύασα τη μηχανή. Και της έδωσα το όνομα μιας κοπέλας που τρελάθηκε από έρωτα και απελπισία – το όνομα της Οφιλίας». Αυτό θα είναι το «φάντασμα στη μηχανή», η καλλιτεχνική παρέμβαση που θα επιχειρήσει να γεφυρώσει το χάσμα με τη χαμένη ψυχή της επανάστασης, αφού δίχως έρωτα κι απελπισία δεν υπάρχει άνθρωπος. Εμείς οι μεταγενέστεροι θυμόμαστε τα προφητικά λόγια της αναρχικής Έμμα Γκόλντμαν που έλεγε ότι εάν δεν μπορεί να χορέψει στη δική τους επανάσταση, δεν θέλει να είναι μέρος της – δίχως ελευθερία δεν υπάρχει παρά μόνο καταναγκασμός, άρνηση της ζωής.

Ο πρωταγωνιστής καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου σκέφτεται με εικόνες, οι οποίες ξεχειλίζουν με τη μορφή εσωτερικού μονολόγου, παρεμβάλλονται στην αφηγηματική ροή προσδίδοντας λογοτεχνικότητα και αισθητική απόλαυση.

Η κλιμάκωση θα έρθει όταν εμφανιστεί στο προσκήνιο η άδολη κόρη του λοξού αδελφού, η Βάλια, την οποία επιθυμεί ο πρώην προστατευόμενος του ισχυρού άντρα που έχει επιστρέψει στον παλιό του ρόλο. Οι δυο τους, ο πρωταγωνιστής κι ο Ιβάν, θα επιχειρήσουν να μπουν εμπόδιο στα σχέδια των ισχυρών, με αμιγώς καλλιτεχνικό τρόπο, αποτυγχάνοντας πανηγυρικά, καθότι η Νέα Εποχή δεν διαθέτει σύστημα πέδησης, ενώ η μεμψιμοιρία και η αμφιθυμία των νοσταλγών αντιμετωπίζεται με αδιαφορία ή ως εμπόδιο που απλά θα χρειαστεί να βγει από τη μέση. Ο θεατρικού ύφους μονόλογος του Ιβάν με τον πράκτορα της GPU, στον οποίο έχει οδηγηθεί μετά από καταγγελία, ανήκει στις ωραιότερες σελίδες του βιβλίου. Ο άντρας αναπτύσσει το επαναστατικό, ουτοπικό του μανιφέστο: «Θέλω να τραντάξω την καρδιά μιας καμένης εποχής. Την καρδιά-λαμπτήρα, ώστε να έρθουν σ' επαφή τα θρύμματα...», υπό το ειρωνικό βλέμμα του πράκτορα, συνομιλώντας δίχως να το φανταστεί με τις μελλοντικές γενιές, αφού οι παρούσες παρέμειναν αδιάφορες, πλην ελαχίστων. Αυτή είναι η μεγάλη τραγωδία του πνευματικού ανθρώπου, εκ των υστέρων κρίνοντας. Όταν ο Ολέσα έγραφε το βιβλίο του, έριξε ακούσια το βέλος του στην αιωνιότητα, αν κι ο ίδιος δεν έζησε για να δει τη δικαίωσή του – το καθεστώς κατέρρευσε, οι ιδέες της επικαιρότητας απεβίωσαν με εκείνους που τις έφεραν στον κόσμο, αλλά η ανθρώπινη ουσία με όχημά της την τρέλα της τέχνης επιβίωσαν.

Το ύφος

Η Ζήλια είναι μεστή νοημάτων, αλλά κυρίως είναι ένα βιβλίο ύφους. Να θυμίσω ότι γράφτηκε την εποχή της πρωτοπορίας και της εδραίωσης του Ρωσικού Φορμαλισμού, του οποίου οι ιδέες περί τέχνης διαμόρφωσαν τη σύγχρονη αισθητική πρόσληψη. Μην ξεχνάμε ότι ο Μοντερνισμός είχε ήδη ξεκινήσει την επέλασή του, με συγγραφείς και έργα υπό των οποίων την επίδραση ακόμα βρισκόμαστε, αδυνατώντας να τα ξεπεράσουμε (δίχως υπερβολή, ολόκληρη η σύγχρονη παραγωγή δεν μπορεί να συγκριθεί με το επτάτομο έργο του Προυστ, για παράδειγμα, κι ας στεναχωρήσει πολλούς αυτή διαπίστωση, ενώ το ίδιο ισχύει σε όλες τις τέχνες).

Διαβάζουμε σε κάποιο σημείο τον πρωταγωνιστή να λέει: «Ενώ εμένα πρέπει να με στείλουν στην κλινική, να θεραπευτώ με ύπνωση, για να μη σκέφτομαι με εικόνες...». Ο συνειρμός οδηγεί στο καθοριστικής σημασίας άρθρο του Βίκτορ Σκλόφσκι με τίτλο «Η τέχνη ως τεχνική», το οποίο στις πρώτες σειρές ξεκινάει παραθέτοντας το αξίωμα του προγόνου Αλεξάντρ Ποτέμπνια: «Τέχνη σημαίνει να σκέφτεσαι με εικόνες» (στο οποίο βέβαια αντιπαρατίθεται ο πρώτος, ορίζοντας το έργο τέχνης ως μορφή/ τεχνική). Ο πρωταγωνιστής καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου σκέφτεται με εικόνες, οι οποίες ξεχειλίζουν με τη μορφή εσωτερικού μονολόγου, παρεμβάλλονται στην αφηγηματική ροή προσδίδοντας λογοτεχνικότητα και αισθητική απόλαυση.

Στη Ζήλια ο συγγραφέας ανοικειώνει συνεχώς αντικείμενα του περιβάλλοντος, είτε για να εκθέσει τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή είτε για την αισθητική απόλαυση της κίνησης της κάμερας που βλέπει τον κόσμο διαφορετικό από αυτό που εμφανίζεται αρχικά.

Ο Ολέσα, με τρόπο γοητευτικό, επιτυγχάνει να ενσωματώσει τα θεωρητικά προτάγματα του Φορμαλισμού στον λογοτεχνικό του κόσμο. Σύμφωνα με τη θεωρία, η τέχνη μέσω του ύφους της ανοικειώνει (εκ του «ανοίκειος») τα πράγματα που φαίνονταν μέχρι πρότινος οικεία, έχοντας καταντήσει αυτοματισμοί, με συνέπεια να τα προσπερνάμε ως διακοσμητικά ή μη έχοντας παρά μόνο πρακτική σημασία. Η τέχνη ωθεί τον παρατηρητή/ αναγνώστη να τα εξετάσει από διαφορετική γωνία «παρακωλύοντας ή διασπώντας τους προσληπτικούς μηχανισμούς που έχουν γίνει αυτοματικοί». Στην πράξη αυτό σημαίνει τη διεύρυνση της οπτικής μας, της συνείδησής μας, προκειμένου να συμπεριλάβει επιπλέον επίπεδα μη άμεσα ορατά ή να επαναπροσδιορίσει το υπάρχον μέσα από το παρεμβαλόμενο φίλτρο της τεχνικής του δημιουργού. Ο νεαρός ήρωας επαναλαμβάνει «Δεν με αγαπάνε τα πράγματα». Κι επειδή δεν τον αγαπάνε, αφού συνεχώς σκοντάφτει επάνω τους ή δεν ανταποκρίνονται στις επιθυμίες του, τα «εκδικείται» οραματιζόμενός τα διαφορετικά, παρεκκλίνοντα, με ψυχή και ζωή, οντότητες που κινούνται στον χώρο κατά τη δική του/ τους βούληση, υποχρεώνοντας τον αναγνώστη να ακολουθήσει την πορεία. Στη Ζήλια ο συγγραφέας ανοικειώνει συνεχώς αντικείμενα του περιβάλλοντος, είτε για να εκθέσει τον εσωτερικό κόσμο του πρωταγωνιστή είτε για την αισθητική απόλαυση της κίνησης της κάμερας που βλέπει τον κόσμο διαφορετικό από αυτό που εμφανίζεται αρχικά.

Σχετικό παράδειγμα η υπέροχη σκηνή με τον κωδωνοκρούστη, η οποία παρεμβάλλεται στην αφήγηση, χωρίς απαραίτητα καμία σύνδεση με την υπόθεση («Μια φορά στάθηκα μια ώρα στη γωνία... Εκεί μέσα στο αιθαλώδες μισοσκόταδο... μαινόταν ο κωδωνοκρούστης»). Ποιητική εικόνα, η οποία συμπλέκει τον ήχο με τον άνθρωπο δημιουργώντας ένα περίτεχνο καλλιτεχνικό σχήμα που στη συνέχεια αυτοϋπονομεύεται, καθώς ο παρατηρητής το συνδέει με τους ήχους του εστιατορίου («ένας ανθρωπάκος που κουμαντάρει τα κουζινικά, τα πιατικά»). Εξαίσιο δείγμα του τι συνιστά λογοτεχνικότητα: Είναι ο κορμός αλλά και τα κλαδιά. Είναι οι παρεκβάσεις από την πορεία, οι αφορμές για στάση, τα μικρά μοτέλ διάσπαρτα στην έρημο, όπου ο αναγνώστης θα κατέβει για να απολαύσει το τοπίο, τη μοναδική στιγμή, πριν ξαναμπεί στο λεωφορείο που τον οδηγεί στον προορισμό. Αν κι ο προορισμός δεν είναι απαραίτητα η ουσία, οι στάσεις σίγουρα είναι. Ο Ολέσα σταματά συχνά, φρενάρει απότομα και αφήνεται στην περιγραφή εκείνων των πραγμάτων που δεν αγαπούν τον πρωταγωνιστή του, αλλά ο πρώτος σίγουρα αγαπά να τα περιγράφει και οι αναγνώστες να τα απολαμβάνουν.

Ο άνθρωπος δεν διαθέτει πολλά όπλα ενάντια στο αναπόφευκτο τέλος του, στον παραλογισμό της ανυπαρξίας αλλά και της ύπαρξης παρά μόνο αυτό: να επινοεί ατέρμονα, να γεννά φανταστικές ιστορίες που ταξιδεύουν παράλληλα με αυτόν, εμπλουτίζουν την ύπαρξή του και κάνουν τη μοναξιά του ανεκτή.

Ακολουθεί μια ακόμα εξαίσια σκηνή. Ο πρωταγωνιστής σταματά μπροστά από έναν καθρέφτη του δρόμου και διαλογίζεται σχετικά με τις οφθαλμαπάτες και τα κόλπα του καθρεφτίσματος. Θα εντοπίσει πίσω του έναν περαστικό, ο οποίος απεδείχθη ότι ήταν ο Ιβάν ο αδελφός του ευεργέτη του. Ρωτώντας τον από ποια κατεύθυνση ήρθε, θα λάβει την απάντηση: «Από πού ήρθα; Μόνος μου επινόησα τον εαυτό μου». Μαγική λέξη η «επινόηση», αυτή η θεϊκή έμπνευση που κατανικά τον θάνατο αφού συνεχώς επινοεί την άρνηση του, μέσω της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ο άνθρωπος δεν διαθέτει πολλά όπλα ενάντια στο αναπόφευκτο τέλος του, στον παραλογισμό της ανυπαρξίας αλλά και της ύπαρξης παρά μόνο αυτό: να επινοεί ατέρμονα, να γεννά φανταστικές ιστορίες που ταξιδεύουν παράλληλα με αυτόν, εμπλουτίζουν την ύπαρξή του και κάνουν τη μοναξιά του ανεκτή. Εκείνος που θα φτάσει στο σημείο -καλλιτέχνης ή τρελός- να φωνάξει στο πλήθος «Μόνος μου επινόησα τον εαυτό μου!» είναι πράγματι ένας ευτυχής θνητός.

Ο Καβαλέροφ συνεχίζει να διασχίζει άγνωστα και μαγικά σημεία της πόλης στην πορεία του, παρατηρώντας μέρη που του αποκαλύπτουν τα μυστικά τους. Ο οφθαλμός της ανοικείωσης γδύνει από το ταπεινό τους περίβλημα στέγες, κτίσματα, αυλές, εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους και τους ντύνει εκ νέου με το κάλλος της τέχνης, αποδεικνύοντας στον αναγνώστη ότι η ομορφιά θα παραμείνει εσαεί στο μάτι εκείνου που παρατηρεί. Θα μπορούσα να παραθέτω συνέχεια προτάσεις και αποσπάσματα του βιβλίου που βρίθει από εικόνες, αλλά νομίζω ότι έχει γίνει ήδη κατανοητό το μοτίβο του εκλεκτού συγγραφέα. Επιπλέον, η θεατρική του παιδεία προβάλλει συνεχώς εν των μέσω των κεφαλαίων, διανθίζοντας με το σκηνικό της βάρος το περιεχόμενο, εμπλουτίζοντας τον κόσμου του βιβλίου – θα επαναλάβω ότι ο θεατρικός μονόλογος του Ιβάν παρουσία του πράκτορα της GPU είναι υποδειγματικός, αφού ενσωματώνει την τραγικότητα της ιστορικής στιγμής σε μια αλληγορική / ποιητική εικόνα.

Η απρόσκοπτη εναλλαγή ύφους, η εσωτερική συνοχή που δεν υποκαθιστά την ουσία με την κενή υφολογική επίδειξη, ο τρόπος, τελικά, όπου η λογοτεχνικότητα συναρμόζεται με την ιστορικότητα χωρίς να υπολείπεται καμία από τις δύο, καθιστούν αυτό το μικρής έκτασης κείμενο άξιο ανάγνωσης και θαυμασμού. Την ώρα που η αγορά κατακλύζεται από συμπαθή αναγνώσματα, τα οποία ρίχνουν ελαφριά σκιά και εξαφανίζονται με τη δύση του ήλιου, βιβλία όπως η Ζήλια του Ολέσα εμφανίζονται δεκαετίες μετά τη συγγραφή τους για να μας θυμίσουν ότι υπήρξε κάποτε λογοτεχνία και ήταν κάπως έτσι.

* Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Αυτό είναι το θέμα. Θέλω να οργανώσω μια τελευταία παρέλαση αυτών των συναισθημάτων.

- Αυτό είναι που ονομάζετε συνωμοσία των συναισθημάτων;

- Ναι. Αυτή είναι η συνωμοσία των συναισθημάτων, επικεφαλής της οποίας είμαι εγώ.

- Συνεχίστε.

– Ναι. Θα ήθελα να συγκεντρώσω γύρω μου ένα θίασο... Με καταλαβαίνετε;

...βλέπετε, μπορούμε να παραδεχτούμε πως τα παλιά συναισθήματα ήταν υπέροχα. Παραδείγματα μιας μεγάλης αγάπης, ας πούμε, για μια γυναίκα ή για την πατρίδα. Και τόσα άλλα! Πρέπει να συμφωνήσετε πως κάτι από τις αναμνήσεις αυτές μας κεντρίζει ακόμα και σήμερα. Δεν είναι αλήθεια; Έτσι λοιπόν θα ήθελα...

...ξέρετε, τυχαίνει ένας ηλεκτρικός λαμπτήρας να σβήσει ξαφνικά. Κάηκε, θα πείτε. Κι αν τραντάξετε αυτόν τον καμένο λαμπτήρα, θα ξανανάψει και θα παραμείνει αναμμένος για ακόμα λίγη ώρα. Μέσα στο λαμπτήρα συντελείται μια καταστροφή. Τα νήματα βολφραμίου σπάνε και από την επαφή των θρυμμάτων η ζωή επιστρέφει στο λαμπτήρα. Μια σύντομη, αφύσικη, απροκάλυπτα καταδικασμένη ζωή – ένας πυρετός, μια πολύ φωτεινή πυράκτωση, μια λάμψη. Μετά θα πέσει σκοτάδι, καμία ζωή δεν θα επιστρέψει, και μόνο τα νεκρά, καμένα νήματα θα ηχούν μες στο σκοτάδι.

Με καταλαβαίνετε; Αλλά η σύντομη λάμψη είναι πανέμορφη!

...Θέλω να τραντάξω...

... Θέλω να τραντάξω την καρδιά μιας καμένης εποχής. Την καρδιά-λαμπτήρα, ώστε να έρθουν σ' επαφή τα θρύμματα...

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιούρι Ολέσα (1899-1960), πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας, αποτελεί μια από τις πιο ιδιότυπες και αντιφατικές μορφές της ρωσικής λογοτεχνίας του Μεσοπολέμου. Γεννήθηκε στη Γιελισαβετγκράντ (το σημερινό Κροπιβνίτσκι της Ουκρανίας) και μεγάλωσε στην Οδησσό. Σπούδασε νομικά, χωρίς να ολοκληρώσει τις σπουδές του, κατατάχτηκε εθελοντικά στον Κόκκινο Στρατό, και αργότερα αναμείχθηκε στους λογοτεχνικούς κύκλους της Μόσχας, μαζί με συγγραφείς όπως οι Ιλφ και Πετρόφ, ο Μπουλγκάκοφ, ο Κατάγιεφ και ο Ζόσενκο.

Καθιερώθηκε το 1927 με το μυθιστόρημα Ζήλια, που τον έκανε διάσημο αλλά και ύποπτο στα μάτια της επίσημης κριτικής λόγω του ειρωνικού και αμφίσημου χαρακτήρα του. Τις επόμενες δεκαετίες έγραψε ελάχιστη πεζογραφία και στράφηκε κυρίως στη συγγραφή θεατρικών έργων και σεναρίων. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έζησε σε σχετική σιωπή και απομόνωση, ασκώντας αυτό που ο ίδιος περιέγραφε ως «δικαίωμα στην απελπισία». Πέθανε στη Μόσχα το 1960.