«Αγνή» του Τζόναθαν Φράνζεν – Για την αντισυστημική Αμερική των χάκερς

Διάβασα το μυθιστόρημα-ποταμό 730 σελίδων Αγνή του Αμερικανού πεζογράφου Τζόναθαν Φράνζεν (εκδόσεις Ψυχογιός), σε πολύ καλή μετάφραση του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, γοητευμένος από την ατμόσφαιρα, τη διαύγεια και από τα συναισθήματα και τις σκέψεις στις οποίες μας οδηγεί αναπόδραστα και υποβλητικά.

Ο Τζόναθαν Φράνζεν είναι ένας από τους αγαπημένους σύγχρονους Αμερικανούς πεζογράφους, μαζί με τον Φίλιπ Ροθ, καθώς και τον Ντον ΝτεΛίλο και τον Κόρμακ ΜακΚάρθι. Είναι φοβερός γνώστης της ψυχολογίας των ανθρώπων, φτιάχνει πολύ ολοκληρωμένα πορτρέτα ατόμων, περιγράφει άρτια τις οικογένειες και γράφει εξαίσιους διαλόγους. Στο Αγνή ορισμένα κομμάτια είναι γραμμένα σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση, εκθέτουν τις σκέψεις και τα συναισθήματα των ηρώων του μέσα από τη δική τους σκοπιά και δείχνουν μια τέλεια γνώση της ψυχολογίας (τους). Αυτά τα κομμάτια σε κάνουν να απορείς με το πόσο πολύ μπορεί αυτός ο μυθιστοριογράφος να εμβαθύνει στην ψυχολογική μελέτη των ηρώων του, λες και μπορεί να διεισδύσει μέσα στο απώτερο κυβικό χιλιοστό της φαιάς ουσίας των εγκεφάλων τους, στα μύχια συναισθήματα και στις ιδέες τους. Ενδελεχή, βαθυστόχαστη και άριστη γνώση των ανθρώπινων ψυχών και χαρακτήρων προδίδουν και οι τριτοπρόσωπες περιγραφές των πράξεων, των συμπεριφορών και των δράσεων των προσώπων των μυθιστορημάτων του.

Όλα τα πολυσέλιδα, εκτεταμένα και βαθιά σε σκέψη μυθιστορήματά του, όπως η Αγνή, μελετούν με μεγάλη οξυδέρκεια και διεισδυτικότητα τη ζωή των ατόμων, των οικογενειών, των παρεών και των κοινωνικών ομάδων που πρωταγωνιστούν στα πεζογραφήματα. Τα έργα αυτά προχωρούν πολύ σε έκταση, όγκο και βάθος, χαράζοντας και αναλύοντας, σαν εντομολογικές μελέτες, τις κοινωνίες και τους ανθρώπους στους οποίους εστιάζουν.

Τα πρόσωπα της ιστορίας

Το μυθιστόρημα Αγνή δομείται πάνω σε ορισμένους βασικούς διηγηματικούς άξονες που επικεντρώνεται ο καθένας τους στα βασικότερα πρόσωπα του πονήματος. Η υπόθεση καταρχάς ακολουθεί την Πιπ, μια ατίθαση, νεαρότατη, ευαίσθητη κοπέλα που αναζητά την καλύτερη δυνατή κοινωνική δραστηριότητα και ταυτόχρονα, τον άγνωστο πατέρα της. Στον δρόμο της συναντά τον πρώην Ανατολικογερμανό Αντρέας Βολφ, αργότερα στην Αμερική χάκερ και leaker, που είναι ο βασικότερος ήρωας του μυθιστορήματος. Ο Βολφ καταπιέζεται πολύ στην αυταρχική, κομμουνιστική Ανατολική Γερμανία, απ’ την οποία τελικά δραπετεύει, χαρακτηρισμένος ως αντικοινωνικό στοιχείο -μάλλον δικαιολογημένα- μετά την πτώση του τείχους. Είναι ένας εκκεντρικός άνθρωπος που εξεγείρεται εναντίον των πάντων, ως νέος Σνόουντεν. Κατακτά και καθοδηγεί πολλές γυναίκες -μεταξύ αυτών, την Ανατολικογερμανίδα Άνναγκρετ και εν μέρει την Αμερικανίδα Πιπ, οι οποίες μετρούν πολύ γι’ αυτόν- και φτιάχνει μια διεθνή αντισυστημική οργάνωση, το «Εγχείρημα Ηλιόφως», που με τη δράση πολλών χάκερς αποκαλύπτει τα βρώμικα μυστικά των ισχυρών του κόσμου. Περιγράφονται, ακόμη, ορισμένες νευρωτικές, προβληματικές ψυχικά και κατά συνέπεια οργανικά, καταπιεστικές μητέρες.

Ο ασταθής, καλοπροαίρετος και αναποφάσιστος Τομ και η Άναμπελ, η γυναίκα της ζωής του, μια πολύ δύσκολη, κοινωνιοπαθής, χωρίς ισορροπία εκκολαπτόμενη καλλιτέχνις, συναποτελούν ένα διαταραγμένο, βασανισμένο και εκρηκτικό από όλες τις απόψεις ζευγάρι που παντρεύεται, χωρίζει και ξανασυναντιέται. Ο Τομ αργότερα συνδέεται με μια άλλη, δραστήρια, μα αμφιταλαντευόμενη γυναίκα, τη Λέιλα, παντρεμένη με έναν ανάπηρο. Ο Φράνζεν διαπλέκει πολύ επιδέξια τις ζωές, τις διαδρομές και τις ενέργειες αυτών των προσώπων -και άλλων-, ώστε φτιάχνει ένα πολυσύνθετο και μεγαλόπνοο ψηφιδωτό που ζωγραφίζει με έντονα χρώματα τις κοινωνικές και ηθικές διαστάσεις των πολλών και διαφόρων πράξεών τους. Να σημειώσουμε ακόμη πως το μυθιστόρημα έχει και μια πλευρά αστυνομικού θρίλερ, σχετική με τον φόνο που κάνει νέος ο Βολφ για χάρη της Άναμπελ.

Πηγαίνοντας κόντρα στην εξουσία

Ο Φράνζεν είναι ουσιαστικά ένας αμφισβητίας, ένας υπονομευτής των κοινωνικοπολιτικών κατεστημένων και των κοινωνικών συνηθειών (των habitus, κατά τον κοινωνιολόγο Bourdieu). Γράφει για τα βαριά ελαττώματα των χωρών του Συμφώνου της Βαρσοβίας, του απολυταρχικού και φτωχού, «λαοκρατικού» υπαρκτού σοσιαλισμού, όπου έζησε ο Βολφ. Κριτικάρει τα μειονεκτήματα της υπερκαταναλωτικής, τυπικής και μαζικής δυτικής δημοκρατίας των πλουσίων και της κατάχρησης των social media. Γράφει: «Η Πιπ συγκατένευσε, αλλά σκεφτόταν πόσο τρομερός είναι ο κόσμος, ένας ατέρμων αγώνας για εξουσία. Τα μυστικά σήμαιναν εξουσία. Τα χρήματα σήμαιναν εξουσία. Το να σε χρειάζονται σήμαινε εξουσία. Εξουσία, εξουσία, εξουσία: πώς μπορούσε ο κόσμος να είναι οργανωμένος γύρω από τον αγώνα για ένα πράγμα τόσο μοναχικό και πιεστικό να το έχεις;»

Το ίντερνετ αποτελεί ένα από τα θεματικά μοτίβα του μυθιστορήματος, μέσα σ’ αυτό «η ιδιωτική προσωπικότητα χάνεται σε μια δημόσια γενικότητα: το πρόσωπο, ο διακριτός άνθρωπος, ήδη όδευε προς τον θάνατο».

Ο συγγραφέας παρουσιάζει συν τω χρόνω τις καταστάσεις πολύ σύνθετες. Ο Φράνζεν σχολιάζει τις μεταρρυθμιστικές, επαναστατικές προσπάθειες και στους δυο κόσμους, ανατολικό και δυτικό, για περισσότερη και γνήσια (και ψηφιακή) δημοκρατία με τη βοήθεια της απελευθερωτικής χρήσης του διαδικτύου, έτσι όπως την καταλαβαίνουν τα πρόσωπά του. Πολλοί χαρακτήρες του βιβλίου είναι δημοσιογράφοι και leakers, το πεζογράφημα αναφέρεται στα Wikileaks, στον Ασάνζ και τον Σνόουντεν.

Το ίντερνετ αποτελεί ένα από τα θεματικά μοτίβα του μυθιστορήματος, μέσα σ’ αυτό «η ιδιωτική προσωπικότητα χάνεται σε μια δημόσια γενικότητα: το πρόσωπο, ο διακριτός άνθρωπος, ήδη όδευε προς τον θάνατο». Επίσης, ο Φράνζεν ασχολείται και με τη διαδικτυακή πορνογραφία, διατυπώνοντας λίγες μα έξυπνες σχετικές επισημάνσεις. Το έργο περιέχει ακόμη πολλές εύστοχες κι εμβριθείς σελίδες που εστιάζουν στη σεξουαλικότητα, περίπλοκη, ανήσυχη, ιδιαίτερη, σύνθετη και μάλλον προβληματική, των προσώπων του.

Η αφήγηση και η πλοκή του μυθιστορήματος είναι πολυσύνθετες και περίτεχνες. Έχουμε μια πλοκή όπου βαθμιαία, λίγο λίγο, κολλούν ταιριαστά μέχρι το τέλος, όλα τα κομμάτια του παζλ.

Ο Τζόναθαν Φράνζεν ρίχνει μια έντονα κριτική ματιά πάνω στη σύγχρονη αμερικανική κοινωνία, τις συμβάσεις και τα στερεότυπά της. Συχνά παρουσιάζει, κριτικά και ρεαλιστικά, διάφορες συντηρητικές πλευρές της, το ζήτημα της αμερικάνικης ταυτότητας και την προβληματική χρήση της τεχνολογίας. Κινείται τολμηρά, χωρίς ταμπού. Τα μυθιστορήματά του έχουν μεγάλη έκταση, είναι ολοκληρωμένα νοηματικά, μυθοπλαστικά κι αφηγηματικά, μα χωρίς καλολογικές φιοριτούρες και γλωσσικά στολίδια, ωραιοποιημένα σχήματα και επιτηδευμένες λογοτεχνικές εκφράσεις. Είναι δηλαδή μεστός στη γραφή και στα νοήματα, λιτός στο στυλ, διεισδυτικός, πολύ διαυγής και βαθύνους. Η αφήγηση και η πλοκή του μυθιστορήματος είναι πολυσύνθετες και περίτεχνες. Έχουμε μια πλοκή όπου βαθμιαία, λίγο λίγο, κολλούν ταιριαστά μέχρι το τέλος, όλα τα κομμάτια του παζλ. Ένα αριστοτεχνικό κι οξυδερκές μυθιστόρημα που αξίζει να διαβάσουμε, τελικώς ευγνώμονες για τον όγκο των 730 σελίδων του.

*Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου. Τελευταίο του βιβλίο, «Ο έρωτας στο σινεμά» (εκδ. Αιγόκερως).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Τζόναθαν Φράνζεν γεννήθηκε στο Ιλινόι το 1959 και μεγάλωσε στα προάστια του Σεντ Λούις. Αποφοίτησε από το Κολέγιο Σουάρθμορ το 1981, σπούδασε με υποτροφία στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και κατόπιν εργάστηκε στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, σε σεισμολογικό εργαστήριο. Σήμερα ζει στη Νέα Υόρκη.

Πηγή: Wikimedia Commons

Η συγγραφική ιδιοφυΐα του αναγνωρίστηκε από την πρώτη κιόλας εμφάνισή του στα αμερικανικά γράμματα, αλλά η καθιέρωση και η μεγάλη επιτυχία ήρθε με το τρίτο του μυθιστόρημα, Οι διορθώσεις. Στη συνέχεια, ο Φράνζεν απέσπασε ποικίλες διακρίσεις και, τελικά, τιμήθηκε με το σπουδαιότερο λογοτεχνικό βραβείο της Αμερικής, το National Book Award.