«Νύχτες με την Κάλλη» του Γιώργου Συμπάρδη (κριτική) – Ρευστές νύχτες του Αυγούστου, δύο άνθρωποι στο κατώφλι μιας αποκάλυψης

Αύγουστος στην Αθήνα. Καύσωνας και ερημιά. Η ραστώνη συναντάει το αίνιγμα σε μια πόλη που βράζει και αδιαφορεί. Τη στιγμή που όλοι χαίρονται τις θερινές διακοπές τους, ένας άντρας, ο αφηγητής στο νέο βιβλίο του Γιώργου Συμπάρδη, Νύχτες με την Κάλλη, μένει στο κλεινόν άστυ και αποκτάει μια εμμονή με μια παράξενη και ολοένα φευγαλέα γυναίκα που την ονομάζει Κάλλη, προς χάριν μιας ξαδέλφης του που της μοιάζει.

Όπως αντιλαμβανόμαστε, η νύχτα δεν είναι ποτέ απλώς μια χρονική ζώνη ανάμεσα στη δύση και την αυγή. Είναι ένας τόπος. Ένας χώρος όπου τα πράγματα χαλαρώνουν από τη σφιχτή λαβή της λογικής και αφήνονται να υπάρξουν όπως πραγματικά είναι: ασαφή, ρευστά, μισοειπωμένα. Εκεί, μέσα σε αυτόν τον τόπο, γεννήθηκαν και οι Νύχτες με την Κάλλη, όχι ως μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος, αλλά ως μια σειρά από στιγμές που μοιάζουν να αιωρούνται έξω από τον χρόνο.

Ο αφηγητής και η Κάλλη

Ο αφηγητής δεν μας συστήνεται ποτέ πλήρως. Δεν έχει σημασία το όνομά του, ούτε η ακριβής του ηλικία. Ακόμη και το επάγγελμα που δηλώνει (μεταφραστής) μοιάζει περισσότερο με ψέμα υπεκφυγής. Είναι ένας άνθρωπος που κουβαλά το βάρος της μνήμης, σαν να έχει ζήσει ήδη περισσότερες ζωές από όσες του αναλογούν. Η φωνή του είναι ήρεμη, σχεδόν χαμηλόφωνη, και όμως διαπεραστική. Μιλά σαν να μην θέλει να ξυπνήσει κάτι που κοιμάται ή σαν να φοβάται ότι, αν μιλήσει πιο δυνατά, όλα θα διαλυθούν.

Και τότε εμφανίζεται η Κάλλη. Δεν εισβάλλει. Δεν επιβάλλεται. Απλώς υπάρχει. Όπως ένα πρόσωπο που έχεις δει κάπου, κάποτε, και δεν είσαι σίγουρος αν ανήκει στο παρελθόν ή στη φαντασία σου. Η Κάλλη δεν είναι απλώς μια γυναίκα. Είναι μια παρουσία που φέρνει μαζί της ένα είδος αινίγματος. Δεν αποκαλύπτεται εύκολα, ούτε εξηγείται. Κάθε της λέξη μοιάζει να έχει ειπωθεί ξανά, όχι από την ίδια, αλλά από κάποια άλλη εκδοχή της, σε έναν άλλο χρόνο.

Οι συναντήσεις

Οι νύχτες τους δεν είναι γεμάτες γεγονότα. Δεν συμβαίνουν μεγάλα πράγματα. Και όμως, μέσα σε αυτές τις φαινομενικά ασήμαντες συναντήσεις, διαδραματίζεται κάτι βαθύτερο: μια διερεύνηση της ανθρώπινης εγγύτητας. Τι σημαίνει να πλησιάζεις κάποιον; Πόσο μπορείς να γνωρίσεις έναν άλλον άνθρωπο; Και, τελικά, πόσο μπορείς να γνωρίσεις τον ίδιο σου τον εαυτό μέσα από αυτή τη διαδικασία; Οι διάλογοι ανάμεσα στον αφηγητή και την Κάλλη δεν ακολουθούν τη λογική της καθημερινής συνομιλίας. Είναι αποσπασματικοί, γεμάτοι υπαινιγμούς και σιωπές. Συχνά, αυτά που δεν λέγονται έχουν μεγαλύτερη σημασία από αυτά που εκφέρονται. Μια παύση, ένα βλέμμα, μια αλλαγή στον τόνο της φωνής. Όλα λειτουργούν ως φορείς νοήματος.

Και η Κάλλη, με έναν τρόπο σχεδόν αδιόρατο, μοιάζει να ενισχύει αυτή την αβεβαιότητα. Ίσως αυτό να είναι και το πιο γοητευτικό στοιχείο της: δεν είναι απλώς ένα πρόσωπο μέσα στην ιστορία, αλλά μια δύναμη που επηρεάζει την ίδια τη δομή της αφήγησης.

Η μνήμη παίζει κεντρικό ρόλο σε αυτές τις νύχτες. Αλλά δεν είναι μια μνήμη σταθερή και αξιόπιστη. Είναι μια μνήμη που μεταμορφώνεται, που αλλοιώνεται, που ανασυντίθεται κάθε φορά που την ανακαλούμε. Ο αφηγητής δεν είναι ποτέ βέβαιος αν θυμάται σωστά. Και η Κάλλη, με έναν τρόπο σχεδόν αδιόρατο, μοιάζει να ενισχύει αυτή την αβεβαιότητα. Ίσως αυτό να είναι και το πιο γοητευτικό στοιχείο της: δεν είναι απλώς ένα πρόσωπο μέσα στην ιστορία, αλλά μια δύναμη που επηρεάζει την ίδια τη δομή της αφήγησης. Η παρουσία της διαβρώνει τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Κάποιες στιγμές, αναρωτιέσαι αν υπάρχει στ’ αλήθεια ή αν αποτελεί μια προβολή της επιθυμίας του αφηγητή. Μια ανάγκη για σύνδεση, για κατανόηση, για κάτι που σπάει τη μοναξιά.

Η πόλη

Η πόλη μέσα στην οποία εκτυλίσσονται αυτές οι νύχτες παραμένει αόριστη, σχεδόν φαντασματική. Είναι περισσότερο μια αίσθηση παρά ένας συγκεκριμένος τόπος. Η πόλη αυτή λειτουργεί ως καθρέφτης της εσωτερικής κατάστασης των ηρώων. Ανοιχτή και κλειστή ταυτόχρονα, οικεία και ξένη.

Ο χρόνος, επίσης, δεν κυλά γραμμικά. Οι νύχτες δεν διαδέχονται η μία την άλλη με σαφή σειρά. Υπάρχουν επαναλήψεις, αναδιπλώσεις, επιστροφές, Κάποιες στιγμές μοιάζουν να επαναλαμβάνονται με μικρές διαφοροποιήσεις, σαν να προσπαθεί η αφήγηση να εξετάσει το ίδιο γεγονός από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Αυτό δημιουργεί μια αίσθηση κυκλικότητας, σαν να είναι οι ήρωες παγιδευμένοι μέσα σε έναν χρόνο που δεν προχωρά αλλά περιστρέφεται.

Οικειότητα

Και μέσα σε αυτή την κυκλικότητα, γεννιέται μια παράξενη οικειότητα. Ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλώς την ιστορία· συμμετέχει σε αυτήν. Γίνεται και ο ίδιος μέρος αυτών των νυχτερινών συναντήσεων, ακούει τις σιωπές, νιώθει τις αμφιβολίες, μοιράζεται την αβεβαιότητα.

Η αβεβαιότητα είναι μέρος της γοητείας. Το να μην ξέρεις ακριβώς ποιος είναι ο άλλος, να αφήνεις χώρο για ερμηνείες, να ζεις μέσα στο «ίσως». Όλα αυτά δημιουργούν μια μορφή σχέσης που δεν βασίζεται στη βεβαιότητα αλλά στην αναζήτηση.

Η σχέση ανάμεσα στον αφηγητή και την Κάλλη δεν μπορεί να οριστεί εύκολα. Δεν είναι ακριβώς έρωτας, τουλάχιστον όχι με τη συμβατική έννοια. Δεν υπάρχουν μεγάλες εξομολογήσεις, ούτε δραματικές κορυφώσεις. Και όμως, υπάρχει μια ένταση, μια έλξη που διαπερνά κάθε τους συνάντηση. Είναι σαν δύο άνθρωποι που βρίσκονται συνεχώς στο κατώφλι μιας αποκάλυψης, αλλά ποτέ δεν περνούν πλήρως το όριο.

Ίσως γιατί η ίδια η αποκάλυψη θα κατέστρεφε αυτό που έχουν. Η αβεβαιότητα είναι μέρος της γοητείας. Το να μην ξέρεις ακριβώς ποιος είναι ο άλλος, να αφήνεις χώρο για ερμηνείες, να ζεις μέσα στο «ίσως». Όλα αυτά δημιουργούν μια μορφή σχέσης που δεν βασίζεται στη βεβαιότητα αλλά στην αναζήτηση.

Η αλλαγή

Καθώς οι νύχτες προχωρούν, ο αφηγητής μοιάζει να αλλάζει. Όχι με έναν τρόπο θεαματικό, αλλά με μικρές, σχεδόν ανεπαίσθητες μετατοπίσεις. Αρχίζει να βλέπει τα πράγματα διαφορετικά, να αμφισβητεί όσα θεωρούσε δεδομένα. Η Κάλλη λειτουργεί σαν ένας καθρέφτης που του επιστρέφει μια εικόνα του εαυτού του που δεν είχε προσέξει.

Και ίσως, όταν κλείσεις το βιβλίο, να αναρωτηθείς: υπήρξε ποτέ στ’ αλήθεια η Κάλλη; Ή μήπως είναι κάτι που όλοι κουβαλάμε μέσα μας;

Και όμως, στο τέλος -αν μπορούμε να μιλήσουμε για τέλος- τίποτα δεν κλείνει οριστικά. Δεν υπάρχουν σαφείς απαντήσεις. Δεν γνωρίζουμε τι απογίνεται η Κάλλη, ούτε αν οι νύχτες αυτές θα συνεχιστούν ή αν θα σβήσουν όπως τόσα άλλα πράγματα στη ζωή.  Αυτό που μένει είναι η αίσθηση: μια λεπτή, σχεδόν μελαγχολική επίγευση, σαν ανάμνηση που δεν είσαι σίγουρος αν είναι δική σου ή κάποιου άλλου.

Το βιβλίο είναι μια υπενθύμιση ότι η ζωή δεν αποτελείται μόνο από καθαρές γραμμές και ξεκάθαρα νοήματα, αλλά και από σκιές, υπαινιγμούς, στιγμές που δεν εξηγούνται. Οι Νύχτες με την Κάλλη είναι, πάνω απ’ όλα, μια εμπειρία. Μια βουτιά σε έναν κόσμο όπου το πραγματικό και το φανταστικό συνυπάρχουν χωρίς να συγκρούονται, όπου οι άνθρωποι συναντιούνται χωρίς να κατέχουν ο ένας τον άλλον, όπου η σιωπή έχει τη δική της φωνή. Και ίσως, όταν κλείσεις το βιβλίο, να αναρωτηθείς: υπήρξε ποτέ στ’ αλήθεια η Κάλλη; Ή μήπως είναι κάτι που όλοι κουβαλάμε μέσα μας; Μια μορφή, μια ανάμνηση, μια επιθυμία που εμφανίζεται μόνο τη νύχτα, όταν όλα τα υπόλοιπα σωπαίνουν; Ίσως η απάντηση να μην έχει σημασία. Ίσως αυτό που έχει σημασία είναι ότι, για λίγο, πιστέψαμε σε εκείνη.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιώργος Συμπάρδης γεννήθηκε το 1945 στην Ελευσίνα και ζει στην Αθήνα. Έχει γράψει πέντε μυθιστορήματα, δύο νουβέλες και ένα βιβλίο με δοκίμια. Το μυθιστόρημά του Υπόσχεση γάμου τιμήθηκε το 2012 με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος, με το Βραβείο Μυθιστορήματος της Ακαδημίας Αθηνών (Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη) και με το Βραβείο του λογοτεχνικού περιοδικού Κλεψύδρα. Το 2013 τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Καβάφη.

Το μυθιστόρημά του Αδέλφια έλαβε το 2019 το Βραβείο Μυθιστορήματος του ηλεκτρονικού περιοδικού Ο αναγνώστης. Το τελευταίο του μυθιστόρημα Πλατεία Κλαυθμώνος τιμήθηκε με το Βραβείο Ελληνικού Μυθιστορήματος The Athens Prize for Literature 2023.