«Κακιά» της Μίριαμ Γκούρμπα (κριτική) – Η ωμότητα ως ασπίδα προστασίας και μέσο διεκδίκησης

To Yusra είναι ένα τριμηνιαίο περιοδικό που δημοσιεύει άρθρα, ρεπορτάζ, κριτικές αναλύσεις, συνεντεύξεις, κείμενα σχετικά με όλες τις όψεις της σύγχρονης ζωής, από τον καπιταλισμό και τις εργασιακές συνθήκες μέχρι θέματα κοινότητας, σχέσεων και τέχνης. Οι τρεις υπεύθυνοι έκδοσης, η Ζωή Κόκκα, ο Σπύρος Παπαδόπουλος και ο Χρήστος Σύλλας αναφέρουν χαρακτηριστικά στην ταυτότητα του περιοδικού στον ιστότοπό τους: «Μας νοιάζουν όσα ζούμε εμείς αλλά και όσα ζούνε οι διπλανές μας και δεν τα ξέρουμε». Έτσι η Κακιά, το πρώτο βιβλίο που κυκλοφόρησαν ως Yusra books, δένει αρμονικά με την εκδοτική δραστηριότητα και ταυτότητα του περιοδικού. Η «κακιά» είναι μία «διπλανή» μας, που έχει πολλά να μας πει.

Η Κακιά (μτφρ. Ζωή Κόκκα, εκδ. Yusra), το τρίτο βιβλίο της Μίριαμ Γκούρμπα, όταν κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ έφερε τον προσδιορισμό της αυτοβιογραφίας (απομνημονεύματα), όμως δικαίως στην ελληνική έκδοση το κείμενο δεν υπάγεται σε συγκεκριμένο είδος. Η Κακιά διαβάζεται ως αυτομυθοπλασία, επεισοδιακό μυθιστόρημα ενηλικίωσης, μια ιστορία δοσμένη σε θραύσματα, άλλα ξεκαρδιστικά και άλλα επώδυνα.

Ας γνωρίσουμε την «Κακιά» – Η chicano ταυτότητα

Η Μίριαμ Γκούρμπα αυτοπροσδιορίζεται ως chicana, ένας όρος που περιγράφει το άτομο με μεξικανική καταγωγή που γεννήθηκε στις ΗΠΑ, αλλά αποτελεί και πολιτική ταυτότητα. Η πανεπιστημιακός και ακτιβίστρια Gloria Anzaldua στο κομβικό Borderlands / La frontera αντιλαμβάνεται την τσικάνο ταυτότητά (της) ως υβριδική, που βιώνεται στα «σύνορα», όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και πολιτισμικά. Σημαντική για τη θεωρητικό είναι η έννοια της «mestiza», μια ρευστή ταυτότητα που πατά «σε δύο όχθες ταυτόχρονα», που «προσλαμβάνει αλληλοσυγκρουόμενες πληροφορίες και οπτικές γωνίες», που επιδεικνύει «ανοχή στην αμφισημία», με λίγα λόγια μιας «ζογκλέρ των πολιτισμών»*. Η αφηγήτρια της κακιάς μπορεί να μην δηλώνει ρητά τσικάνο ή μεστίσα, αλλά καταλαμβάνει οργανικά αυτόν τον χώρο.

Ο πατέρας της, μισός Πολωνός και μισός Μεξικάνος της μιλάει στα αγγλικά, η Μεξικανή μητέρα της στη «μητρική, λατινογενή γλώσσα, με πινελιές από νάουτλ, τη γλώσσα των Αζτέκτων» κι έτσι η πρώτη γλώσσα που μιλάει είναι τα ισπαγγλικά. Το φαγητό που τρώει στο σπίτι είναι «φιούζιον», αμερικανο-μεξικανικές συνταγές. Τρελαίνεται για τα εντσιλάδας και τσουλέτας της μαμάς της αλλά και τις τηγανητές πατάτες του ΜακΝτόναλτς. Ακόμα και οι κουίρ αναφορές της μεγαλώνοντας διαμορφώνονται από την τέχνη και την ποπ κουλτούρα αμφότερων των πολιτισμών. Στην πέμπτη δημοτικού ξεσπά φυλετικός πόλεμος ανάμεσα στα κορίτσια της τάξης και από εκείνη την ηλικία κι έπειτα η αφηγήτρια, χάρη στο χρώμα, τα χείλη της, τα εμφανή πεδία διαφορετικότητάς της, καθίσταται βορά της ρατσιστικής ερώτησης «Τι είσαι;».

Η «κακιά» είναι πολύ καλή μαθήτρια και βιβλιόφιλη, χαρακτηριστικό που δεν βρίσκει ασυμβίβαστο με την εφηβική «πουτανοσύνη» της. Εισάγεται στο Μπέρκλεϊ με άνεση, όπου μαθαίνει συγγραφείς και καλλιτέχνες που διευρύνουν τη ματιά της.

Όπως και η Γκούρμπα, η «κακιά» μεγαλώνει στη Σάντα Μαρία, στην Καλιφόρνια «σε ένα όμορφο σπίτι με βιβλία, δορυφορική τηλεόραση και λευκή καθαρότητα». Τα δίδυμα αδέρφια της αναπτύσσουν έντονο δέσιμο μεταξύ τους, και αυτή από μικρή αναζητά το καταφύγιο στις φίλες της και τις μικροκοινότητες που φτιάχνουν μαζί. Η «κακιά» είναι πολύ καλή μαθήτρια και βιβλιόφιλη, χαρακτηριστικό που δεν βρίσκει ασυμβίβαστο με την εφηβική «πουτανοσύνη» της. Εισάγεται στο Μπέρκλεϊ με άνεση, όπου μαθαίνει συγγραφείς και καλλιτέχνες που διευρύνουν τη ματιά της. Είναι «φοιτήτρια του έξι» και τα βγάζει πέρα με Ζολόφτ και άπειρη καφεΐνη. Η πορεία της θα ήταν μια ομαλή ιστορία ενηλικίωσης εάν η αφηγήτρια δεν βίωνε από μικρή το άσχημο πρόσωπο του φυλετικοποιημένου σεξισμού και της κακοποίησης.

Το στοίχειωμα της έμφυλης βίας

Από όλες τις ταυτότητες που συνυπάρχουν και διασταυρώνονται στο πρόσωπο της Μίριαμ Γκούρμπα, ως τσικάνα κουίρ συγγραφέα, αυτή που κυριαρχεί στη γραφή της Κακιάς είναι αυτή της επιζήσασας σεξουαλικής επίθεσης. Η συγγραφέας δεν κρύβει ότι προτίθεται να μιλήσει ωμά και αφιλτράριστα για την έμφυλη βία. Το εναρκτήριο κεφάλαιο θέτει εξ αρχής τον τόνο. Ένας τραγικός «χορός» μας εισάγει σε ένα ζοφερό σκηνικό και μας καθιστά μάρτυρες ενός άγριου θανατηφόρου βιασμού. Το φάντασμα της δολοφονημένης, της Σοφίας, όπως και άλλα φαντάσματα νεκρών γυναικών στοιχειώνουν την αφήγηση και δημιουργούν ένα κλίμα δυσοίωνο, που προμηνύει ότι κάτι θα συμβεί και στην αφηγήτρια, κάτι πραγματικά «κακό».

Η Μύριαμ παρατηρεί από πιτσιρίκα την κακοποίηση σε διάφορες μορφές της, από τη λεκτική κακοποίηση του πατέρα της κάθε φορά που θυμώνει μέχρι τη σωματική παρενόχληση από τον συμμαθητή της την ώρα του μαθήματος.

Αυτή η αίσθηση της απειλής διατρέχει το βιβλίο, είναι η προειδοποίηση της κακιάς να μην επαναπαυτούμε στην ομορφιά της προαστιακής ζωής ούτε στο έντονο χιούμορ που χαρακτηρίζει την αφήγησή της. Σαν ταινία του Λιντς, όπου ένα οικείο και γαλήνιο σκηνικό υποκρύπτει τερατόμορφα πλάσματα, δεν αργούν να εμφανιστούν κι εδώ τα αρπακτικά. Η Μύριαμ παρατηρεί από πιτσιρίκα την κακοποίηση σε διάφορες μορφές της, από τη λεκτική κακοποίηση του πατέρα της κάθε φορά που θυμώνει μέχρι τη σωματική παρενόχληση από τον συμμαθητή της την ώρα του μαθήματος. Μεγαλώνει παρατηρώντας ένα δίκτυο βίας που υφέρπει παντού, σε σπίτια προπονητών ή διάσημων ποπ σταρ. Κι όταν αυτή ξεσπά, γίνεται ανεκτή από γιατρούς, δασκάλους, γείτονες, νοσοκόμες. «Η ενοχή είναι φάντασμα. Η ενοχή διακόπτει τις αφηγήσεις. Το κάνει με τρομερή αγένεια» σημειώνει η αφηγήτρια σε κάποια φάση και ξέρουμε ότι αργά η γρήγορα, θα γίνει η επίσκεψη στο πιο βαρύ, το πιο βαθύ της τραύμα, την πηγή αυτής της αγενούς ενοχής που τη στοιχειώνει.

Μεταμόρφωση του ύφους

Η Kακιά έχει μια από τις πιο ιδιαίτερες αφηγηματικές φωνές στη σχετική με την έμφυλη βία λογοτεχνία, καθώς δεν υπακούει σε ένα ξεκάθαρο ύφος. Δεν υποκύπτει στο δραματικό, το οποίο θα χάρασσε ξεκάθαρες γραμμές «θύτη» και «θύματος», ούτε στο χιούμορ που θα ελάφρυνε και θα αποδυνάμωνε τα γεγονότα. Το ένα ύφος διαχέεται στο άλλο, δημιουργώντας ένα ρεαλιστικό κράμα. Η φωνή της κακιάς είναι βέβηλη, είτε πρόκειται για ιερά θρησκευτικά σύμβολα, είτε ιερά τέρατα της τέχνης και της λογοτεχνίας. Είναι αποδομητική και σαρωτική προς πάσα κατεύθυνση. Το χιούμορ της γίνεται σε ορισμένα σημεία πολύ σκοτεινό, δημιουργώντας μια προφανή και ηθελημένη αμηχανία. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «προκλητικό» ή «προβοκατόρικο», αν δεν ήταν ένας προφανής μηχανισμός άμυνας.

Αργότερα, η αφήγηση υιοθετεί την ειρωνική διαπεραστική ματιά μιας έφηβης που έρχεται αντιμέτωπη με τη βία και επιφυλάσσει σαρκαστικά σχόλια για τον συμμαθητή-«τρωκτικό» που της βάζει χέρι ή τον ρατσιστή πατριό της φίλης της.

Εδώ, όμως, υπάρχει και μια ακόμη μοναδική συνθήκη. Το ύφος αλλάζει όσο προχωρά η αφήγηση και καθώς μεταμορφώνεται ενσαρκώνει και την έννοια της «κακίας» με διαφορετικούς τρόπους, ανατρέποντας τις παραδοσιακές εννοιολογήσεις της έκφρασης που ενοχοποιούν τα κορίτσια από μικρά. Για παράδειγμα, στα αρχικά κεφάλαια, το ύφος υιοθετεί τον παιδικό αυθορμητισμό και την κοροϊδευτική διάθεση απέναντι σε οτιδήποτε επιβάλλεται ή αδικεί την μικρή. Η ίδια γίνεται κακό κορίτσι για να προστατέψει «τις ομάδες και τους θεσμούς» της, την ταυτότητά της. Αργότερα, η αφήγηση υιοθετεί την ειρωνική διαπεραστική ματιά μιας έφηβης που έρχεται αντιμέτωπη με τη βία και επιφυλάσσει σαρκαστικά σχόλια για τον συμμαθητή-«τρωκτικό» που της βάζει χέρι ή τον ρατσιστή πατριό της φίλης της. Η κακία εδώ είναι περισσότερο ανυπακοή, περιφρόνηση και αντίρρηση στην σεξιστική περιφρούρηση της συμπεριφοράς των κοριτσιών αντί του ελέγχου των παραβιαστικών αγοριών.

Η κακία ως ασπίδα

Όσο προχωράει η αφήγηση, όμως, και καθώς η φόρμα αρχίζει να γίνεται όλο και πιο πειραματική για να σηκώσει το βάρος του τραύματος που έφτασε η ώρα να μπει σε λέξεις, αρχίζει και το ύφος να μεταλλάσσεται ραγδαία. Η αγέρωχη και τολμηρή φωνή ξαφνικά χάνει τη δύναμή της και καταφεύγει στη σιωπή, όσο και η ηρωίδα από ένα άτομο ανοιχτό σε κάθε νέα εμπειρία κλείνεται στον εαυτό του. Ο άνδρας που πετάχτηκε από το πουθενά τη σκέπασε με τη σκιά του, την «κόλλησε» PTSD, τη γέμισε πίκρα και ενοχές. Τη φόρτωσε με ερινύες για το «προνόμιο της επιζήσασας», αλλά και τύψεις για τη ζωή που διάγει, ενώ συνομήλικές της μεξικανές εργάτριες στερούνται προνομίων τόσο στη ζωή όσο και στον θάνατο. Οι παιδικές της αναμνήσεις κηλιδώνονται αναδρομικά ως αφελώς βιωμένες μέσα στη «μεσοαστική χαρά». Η κακία πλέον είναι η μόνη λύση οχύρωσης και άμυνας, μια ασπίδα στο πρωταρχικό, απόλυτο και πληγωτικό «Κακό» που κινδυνεύει να την κατασπαράξει.

Μέσω της γραφής, η κακιά ανακτά τη θέση της στον κόσμο από τον οποίο εκτοπίστηκε και γίνεται ο πομπός που εκφράζει όχι απλά τη δική της φωνή αλλά και των μη προνομιούχων φαντασμάτων που τη στοιχειώνουν

Ο αρχικός συνειρμός που φέρνει η «Κακιά» ως τίτλος είναι η σύνδεση με άλλες «κακές» φεμινίστριες, όπως η Όντρι Λορντ που μιλά για τον θυμό ως χρήσιμο εργαλείο ή η Σάρα Άχμεντ που μας παρακινεί να μη φοβόμαστε να γίνουμε δυσάρεστες (killjoy). Σε ένα βαθμό η Κακιά της Γκούρμπα συνομιλεί με αυτές τις θεωρητικές συγγενείς της, αλλά η ίδια ενσωματώνει την κακία στον τρόπο έκφρασης, στη γλώσσα. Εδώ η κακία δεν είναι απλά εργαλείο αντίστασης στην επιβολή εξουσίας, αλλά ένα μέσο επιβίωσης και εκδίκησης. Μέσω της γραφής, η κακιά ανακτά τη θέση της στον κόσμο από τον οποίο εκτοπίστηκε και γίνεται ο πομπός που εκφράζει όχι απλά τη δική της φωνή αλλά και των μη προνομιούχων φαντασμάτων που τη στοιχειώνουν, όπως αυτό της Σοφίας που υπέστη δεύτερο μιντιακό θάνατο, με τη συσκότιση των στοιχείων της να την καταδικάζει στην αφάνεια.

Έτσι, η Γκούρμπα γίνεται μια «κακιά» αφηγήτρια, που δε μας λυπάται, που χωρίς ευφημισμούς μοιράζεται τον δικό της πόνο και αυτών που δεν ακούστηκαν και έτσι διαρρηγνύει την επιβεβλημένη ομερτά. Περιγελά τις βεβαιότητές μας, ξεσκεπάζοντας τους κινδύνους στα μέρη που θεωρούμε πιο ασφαλή, το πάρκο, την παιδική γειτονιά, τη σχολική τάξη, αλλά και αυτούς που έχουν την εξουσία να αλλάξουν κάτι ως τους πιο αδρανείς. Δεν μας παρηγορεί με μια ιστορία κάθαρσης ή λύτρωσης, αλλά αντίθετα έχει πλήρη επίγνωση ότι δεν θα μπορέσει να «ξεφορτωθεί» το τραύμα αν απλά το αφηγηθεί. Τουλάχιστον, όμως, απέναντι στην «πανταχού παρουσία» της απειλής και της βίας, δημιουργεί την ασφάλεια μιας φωνής που επαγρυπνά, που μέσω της γραφής αντιστέκεται στην κανονικοποίησή της.

Μια σημαντική έκδοση

Αξίζει να κλείσουμε με τις σημαντικές εκδοτικές επιλογές που συνοδεύουν την Κακιά. Αφενός, την καθαυτή επιλογή μετάφρασης και έκδοσης ενός βιβλίου που θέτει το φυλετικό ζήτημα σε διαθεματική συνομιλία με αυτό της έμφυλης βίας. Μια τσικάνο γυναίκα που υφίσταται κακοποίηση δεν είναι ένα αφηγηματικό υποκείμενο που μας αφορά μόνο έμμεσα, επειδή μετουσιώνει την ηχηρή αντίσταση στην τραμπική ρητορική, αλλά γιατί και η ίδια στρέφει την προσοχή μας στα μη προνομιούχα σώματα που βιώνουν τον φυλετικοποιημένο σεξισμό. Στη χώρα μας, κακοποιημένες προσφύγισσες, σεξεργάτριες, τρανς και ρομά είναι κάποια από τα δικά μας ανώνυμα φαντάσματα. Για την ακρίβεια, η Γκούρμπα αντιμετωπίζει την έμφυλη βία σαν ένα απροσδιόριστο συνεχές. Εκκινεί από το προσωπικό για να επεκταθεί στη γειτονιά, την κομητεία, τη χώρα και τελικά στις βαθύτερες παθογένειες σιωπής, ανοχής και ατιμωρισίας που ισχύουν σε όλον τον κόσμο. 

Αφετέρου, εμφανίζουν μεγάλο ενδιαφέρον οι μεταφραστικές επιλογές της Ζωής Κόκκα και της επιμελήτριας Γιώτας Τεμπρίδου που μεταχειρίστηκαν το κείμενο με προσοχή, ώστε να αναδυθεί μια γλώσσα ζωντανή, που καθιστά την αφηγήτρια οικεία και γνώριμη. Οι γλωσσικές επιλογές και η λεξιπλασία στα ελληνικά κατάφεραν να αποδώσουν την προφορικότητα και τα δύσκολα λογοπαίγνια ακόμα και σε εκφράσεις που δεν απαντώνται στα ελληνικά. Τέλος, οι έμφυλες επιλογές στη μετάφραση (π.χ. «η εαυτή μου», «η θάνατος») εναρμονίζονται με το πνεύμα και το ύφος του βιβλίου. Ακόμα ένα παράδειγμα ότι τα μικρά εκδοτικά εγχειρήματα μιας μικρής πλην υπερδραστήριας ομάδας χαράσσουν έναν ανεξάρτητο και πολύ ποιοτικό δρόμο.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

* Τα συγκεκριμένα αποσπάσματα είναι από το κεφάλαιο «La conciencia de la mestiza: Προς μία νέα συνείδηση» που ανθολογείται στο Φεμινιστική θεωρία και πολιτισμική κριτική (Επιμέλεια: Αθηνά Αθανασίου), εκδ. Νήσος. Η μετάφραση ανήκει στην Πελαγία Μαρκέτου.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μίριαμ Γκούρμπα είναι συγγραφέας και αρθρογράφος. Ζει στην Καλιφόρνια, όπου διδάσκει σε λύκειο. Εκτός από την Κακιά, άλλα της βιβλία είναι το Creep: Accusations and confessions (Avid Reader Press, 2023) και το Poppy State: A labyrinth of plants and a story of beginnings (Timber Press, 2025).

Κείμενά της έχουν δημοσιευτεί στους New York Times, τους Los Angeles Times, το Harper’s Bazaar, το Vox και το Paris Review.