«Σερζ» της Γιασμίνα Ρεζά (κριτική) – Η αναμέτρηση μιας εβραϊκής οικογένειας με την Ιστορία

Ας πέσουμε κατ’ ευθείαν στα βαθιά με ένα δείγμα γραφής από το τελευταίο βιβλίο της Γιασμίνα Ρεζά:

«Οι νέοι της γενιάς μου βυθίστηκαν στα ναρκωτικά και στις ουτοπίες. Δεν ξέρω αν ήταν καλύτερα ή χειρότερα, παρέμεναν αυθεντικοί και η φαντασία τους ήταν πάντα ελεύθερη […..] Για να συνέλθω, μεταφέρομαι νοερά στο Άουσβιτς, εκεί όπου καμία τέτοια ομιχλώδης νοσταλγία δεν μπορεί να υπάρξει. Κι αν σκέφτομαι το Άουσβιτς (σπανίως καταφεύγω σε τέτοιους ακραίους αντιπερισπασμούς), είναι γιατί η Ζοζεφίν, ένα νεαρό κορίτσι σε αναζήτηση ταυτότητας, έχει αποφασίσει να πάει στους τάφους των προγόνων της, παρασύροντας μαζί της σαν σε παιγνίδι μπόουλινγκ αυτό το επιπόλαιο και επιλήσμον τρίο: τον πατέρα της, τη θεία της κι εμένα, τον θείο της».

Στο Σερζ -που εκδόθηκε στη Γαλλία το 2021, πριν δηλαδή από το ξέσπασμα του πολέμου στην Γάζα, και μεταφράστηκε για τις εκδόσεις Εστία από τον Χαράλαμπο Γιαννακόπουλο το 2024- έχουμε τρεις γενιές Γαλλοεβραίων να αναμετρώνται με την ταυτότητα και την ιστορία τους. Πολύ σχηματικά -και με τις αναπόφευκτες γενεακές επικαλύψεις- θα λέγαμε ότι πρόκειται πρώτον για όσους έζησαν τα γεγονότα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και την επακόλουθη ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, δεύτερον για όσους μεγάλωσαν εν μέσω της μεταπολεμικής ανάπτυξης, των κινημάτων αμφισβήτησης, της γενικευμένης ευημερίας και της ερωτικής ελευθερίας, και τέλος για τη σημερινή γενιά που κινείται σε ένα ρευστό τοπίο, διαρκώς σε αναζήτηση ταυτότητας. Η κάθε γενιά επικαλείται με διαφορετικούς τρόπους το παρελθόν και προσδοκά πολύ διαφορετικά πράγματα από το μέλλον. Άνθρωποι φεύγουν, άλλοι έρχονται, η ζωή ρέει ανελέητα, αλλά χωρίς μια κοινή ερμηνευτική γραμμή για την Ιστορία είναι σχεδόν αδύνατο να αποκτήσει ο κόσμος γύρω μας κάποιο νόημα, υπονοεί η συγγραφέας.

Στον κορμό της ιστορίας έχουμε τα τρία αδέλφια (ονόματι Ποππέρ) να συνομιλούν μεταξύ τους και με τα φαντάσματα του οικογενειακού παρελθόντος με αφορμή ένα «προσκύνημα» στο Άουσβιτς, όπου τους σέρνει το ως άνω νεότερο μέλος της οικογένειας: η εικοσάχρονη Ζοζεφίν, μια κοπέλα «με κόμμωση σαν ανανά». Βρίσκονται σε ώριμη ηλικία, αλλά διατηρούν λίγο πολύ τις σχέσεις που είχαν από τα παιδικά τους χρόνια, όταν οι γονείς τους τους έριξαν στον κόσμο. Ο Σερζ του τίτλου, αν και είναι ο μεγαλύτερος, ζει με μια ανάλαφρη επιπολαιότητα, πιστεύοντας πάντα στο καλό του αστέρι και μη λογαριάζοντας τις αποτυχίες, ερωτικές και επαγγελματικές, συν τους δυο αποτυχημένους γάμους του. Ο Ζαν, ο αφηγητής, άνθρωπος με ευαισθησίες αλλά χωρίς ιδιαίτερη προσωπικότητα, ακολουθεί κατά πόδας τον Σερζ, και συχνά τον προστατεύει από τα μικρά του ολισθήματα. Η αδελφή τους η Νανά, η κάποτε μικρή τους πριγκίπισσα, έχει ξεφύγει από τις οικογενειακές νόρμες και παντρευτεί έναν ισπανικής καταγωγής αριστεριστή που επιβιώνει λίγο πολύ με κρατικά επιδόματα.

Λίγο μετά τον θάνατο της μητέρας τους, που έχει απαρνηθεί την εβραϊκή της καταγωγή και την απωθεί η φιλολογία του Ολοκαυτώματος (έλκεται σημειωτέον στα τελευταία της από τη μελαγχολική περσόνα του Βλαντιμίρ Πούτιν), θα βρεθούν όλοι μαζί σε αυτό το ταξίδι. Στη διάρκειά του θα φανούν οι αποκλίσεις της προσωπικότητάς τους εν μέσω της φρίκης του στρατοπέδου αλλά και της μεταβολής του σε τουριστικό αξιοθέατο – σε ένα Μνημείο της Φρίκης.

Η ιστορία μιας οικογένειας

Τη Γιασμίνα Ρεζά την ξέρουμε κυρίως από τα σπουδαία θεατρικά της έργα, όμως γράφει και εξ ίσου πετυχημένα μυθιστορήματα. Εδώ, με αφορμή την οικογενειακή επίσκεψη στο Άουσβιτς, η συγγραφέας ανατέμνει τα μικρά και τα μεγάλα της οικογενειακής της ιστορίας. Με λόγο λιτό, σαρκαστικό και αυστηρό, παρουσιάζει τα πράγματα ως έχουν, χωρίς διάθεση καλλωπισμού και χωρίς δικαιολογίες. Όμως αυτή η απουσία του περιττού συναισθηματισμού είναι που οδηγεί τελικά στη συγκίνηση.

Το Σερζ είναι πρωτίστως η ιστορία μιας οικογένειας με τις ζήλιες και τους ανταγωνισμούς της, τους οικείους και τους εραστές, τις παιδικές φιλίες και τις ώριμες συμμαχίες της. Είναι επίσης μια αναμέτρηση με την μεγάλη Ιστορία, όπου η Ρεζά για πρώτη ίσως φορά αντιμετωπίζει την εβραϊκότητα της καταγωγής της με τρόπο κυνικό αλλά και βαθιά ανθρώπινο. Διαβάζοντας για τις οικογενειακές τριβές, επιβουλές και διαψεύσεις, υποψιάζεσαι ότι πρόκειται επίσης για ένα φόρο τιμής στην δική της ιστορία – για την οποία ουδέποτε έχει μιλήσει. Κι ενώ η γενιά των γονέων, με τον απερίφραστο θαυμασμό τους για το κράτος του Ισραήλ και την περιφρόνηση των Αράβων απέρχεται σιγά σιγά, είναι η σειρά των αδελφών Ποππέρ να αναμετρηθούν με την ωριμότητα, τις αγωνίες και την παρακμή τους με μια ματιά ολοένα και πιο κριτική.

Και όλοι μαζί αντιμετωπίζουν τις τελευταίες μέρες στο νοσοκομείο του εκατοντάχρονου θείου Μωρίς, μιας εμβληματικής φιγούρας μπον βιβέρ που σημάδεψε τη νιότη τους με δίσκους, ταινίες και μια επίσκεψη στο Ισραήλ.

Για άλλη μια φορά, η Ρεζά εντυπωσιάζει με την ευφυΐα, το χιούμορ, την παρατηρητικότητα και το αίσθημα δικαίου που τη διακρίνει ως συγγραφέα. Η σάτιρα που μας παραδίδει είναι με τον τρόπο της τρομακτική, με τη διαβρωτική της ειρωνεία να μετριάζεται από εκρήξεις τρυφερότητας του ενός για τον άλλο. Ο Ζαν, λόγου χάρη, αναλαμβάνει τη διαπαιδαγώγηση του μικρού Λυκά, γιου της πρώην ερωμένης του, ενός εύθραυστου παιδιού του οποίου η διαφορετικότητα δίνεται με μικρές σπαρακτικές πινελιές. Και όλοι μαζί αντιμετωπίζουν τις τελευταίες μέρες στο νοσοκομείο του εκατοντάχρονου θείου Μωρίς, μιας εμβληματικής φιγούρας μπον βιβέρ που σημάδεψε τη νιότη τους με δίσκους, ταινίες και μια επίσκεψη στο Ισραήλ.

Το ίδιο ισχύει με την εργαλειοποίηση της στρατοπεδικής λογοτεχνίας, όπως και για το απέραντο πανηγύρι στη μεσαιωνική πλατεία της γειτονικής Κρακοβίας, όταν μια ολόκληρη ανθρωπότητα μεταβάλλει «τους ιστορικούς τόπους σε τσίρκο»

Η απροθυμία των χαρακτήρων να σχετικοποιήσουν τις τριβές και τη διάσταση των απόψεών τους εμφανίζεται ανάγλυφη ειδικά κατά την επίσκεψη στο Άουσβιτς. Το χάσμα ανάμεσα στην ιστορική πραγματικότητα και την ποδοσφαιρικού τύπου ανεμελιά, με τις ορδές των τουριστών ενδεδυμένους την ισραηλινή σημαία να φωτογραφίζονται μανιωδώς μπροστά στα κρεματόρια και τα φρικαλέα εκθέματα, αποδίδεται εξαιρετικά. Το ίδιο ισχύει με την εργαλειοποίηση της στρατοπεδικής λογοτεχνίας, όπως και για το απέραντο πανηγύρι στη μεσαιωνική πλατεία της γειτονικής Κρακοβίας, όταν μια ολόκληρη ανθρωπότητα μεταβάλλει «τους ιστορικούς τόπους σε τσίρκο» και καταναλώνει ό,τι μπορεί να καταναλωθεί. Εν μέσω όλων αυτών, οι διαθέσεις των συμμετεχόντων στο προσκύνημα αποκλίνουν πλήρως, με τον Σερζ να απέχει επιδεικτικά, τη Νανά να βαδίζει μελαγχολικά στις σιδηροδρομικές γραμμές μεταφοράς των εκτοπισμένων και τον αφηγητή Ζαν να ακούει προσεκτικά όσα ανακαλύπτει στον ταξιδιωτικό της οδηγό η νεαρή ανιψιά του.

Η Γιασμίνα Ρεζά υπογράφει εδώ ένα τραγικό βιβλίο ιστορικής απομυθοποίησης. Τα τρία αδέλφια αποδεικνύονται περισσότερο ευσυγκίνητα ενώπιον των μεταξύ τους διαφορών, αναμνήσεων και προδοσιών παρά από την ιστορική λαίλαπα που εκτίθεται μπροστά στα μάτια τους. Ο εγωκεντρισμός τους συχνά γελοιοποιείται. Με μια έννοια, η διαπίστωση είναι πως οι άνθρωποι στο βάθος δεν ασχολούνται παρά με αυτό που τους αγγίζει άμεσα. Λίγη σημασία έχουν οι παρελθόντες κατακλυσμοί και κανείς δεν διδάσκεται από την Ιστορία. Η γνωστή παρότρυνση «θυμήσου» και η γενικότερη αποθέωση της ιστορικής μνήμης στις μέρες μας δεν την πείθουν. Και εντέλει, μόνο όταν το ένα από τα τρία αδέλφια Ποππέρ απειλείται ευθέως από ζητήματα υγείας, οι μεταξύ τους αποστάσεις μοιάζουν να γεφυρώνονται.

*Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τελευταίο του βιβλίο είναι η συλλογή διηγημάτων «Η Υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας» (εκδ. Καστανιώτη).

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Γιασμίνα Ρεζά γεννήθηκε στο Παρίσι το 1959 από μητέρα Ουγγαρέζα και πατέρα Ρωσο-Ιρανό. Είναι θεατρική συγγραφέας, ηθοποιός, μυθιστοριογράφος και σεναριογράφος, γνωστή για τα έργα της Art και Ο θεός της σφαγής, που τιμήθηκε με το Βραβείο Tony το 2006 και ενέπνευσε τη μαύρη κωμωδία «Carnage» του 2011, σε σκηνοθεσία Ρόμαν Πολάνσκι.

Τα θεατρικά της έργα έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 35 γλώσσες και έχουν παρουσιαστεί σε ολόκληρο τον κόσμο.