«Ιουλία ή Η νέα Ελοΐζα» του Ζαν Ζακ Ρουσσώ (κριτική) – Απαγορευμένοι έρωτες και «γυναικών παιδεία» – Κορυφαίο έργο του 18ου αιώνα

Το μυθιστόρημα Ιουλία ή Η νέα Ελοΐζα του Ζαν Ζακ Ρουσσώ εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1761, ένα χρόνο πριν την έκδοση των έργων του Αιμίλιος ή Περί αγωγής και Το κοινωνικό συμβόλαιο, γνωρίζοντας τεράστια εκδοτική επιτυχία. Και τα τρία αυτά έργα του Ρουσσώ συμπεριλήφθηκαν στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας το 1806. Σύμφωνα με τους μελετητές του έργου του, ο Ρουσσώ είναι ένας εκ των διαμορφωτών της φιλοσοφικής σκέψης του 17ου αιώνα.  Επίσης, θεωρείται ότι διεύρυνε τα όρια και τη μορφή της λογοτεχνίας, καθώς ενσωμάτωσε στα έργα του τις θέσεις του Διαφωτισμού και έθεσε στο επίκεντρο τον «φυσικό άνθρωπο», τον πυρήνα της φιλοσοφίας του.

Προσφάτως, το επιστολικό μυθιστόρημα Ιουλία ή η νέα Ελοΐζα κυκλοφόρησε στη γλώσσα μας από τις εκδόσεις Gutenberg σε μετάφραση της Έφης Κορομηλά. Ο Ρουσσώ επιλέγει την επιστολική μορφή, η οποία και απαντάται συχνά στα μυθιστορήματα της περιόδου, για να διεισδύσει στις μύχιες σκέψεις των ηρώων του δίνοντας πιο προσωπικό χαρακτήρα.

Σεν-Πρε και Ιουλία

Τόπος διαδραμάτισης των γεγονότων είναι η Ελβετία. Όλα ξεκινούν στην πόλη Κλαράν. Ο Βαρόνος ντ' Ετάνζ και η σύζυγός του επιλέγουν να αναθέσουν την εκπαίδευση της κόρης τους, Ιουλίας, και της εξαδέλφης της, Κλερ, στον Σεν-Πρέ, έναν νεαρό ευαίσθητο και καλλιεργημένο Ελβετό δάσκαλο. Το μυθιστόρημα ξεκινά με τις επιστολές του Σεν-Πρε προς την Ιουλία στις οποίες της εκφράζει τον έρωτά του. Μετά την παραδοχή των αμοιβαίων συναισθημάτων από την Ιουλία, μεταξύ τους αναπτύσσεται ένας απαγορευμένος έρωτας. Ο Βαρόνος δεν θα έδινε ποτέ τη συγκατάθεσή του να παντρευτεί η μοναχοκόρη του έναν μικροαστό χωρίς περιουσία. Η υπόσχεση του Βαρόνου στον φίλο του, κύριο ντε Βολμάρ, να παντρευτεί την Ιουλία θα ενισχύσει τα αισθήματά της για τον Σεν-Πρε, θα ενδώσει στο πάθος και θα γίνει ερωμένη του.

Η Κλερ γνωρίζει τα πάντα για το αμαρτωλό ζευγάρι. Στις επιστολές που ανταλλάσσουν οι εξαδέλφες περιγράφεται τόσο η μεταξύ τους φιλική σχέση όσο και τα ηθικά διλήμματα που αντιμετωπίζει η Ιουλία. Οι προσπάθειες να κρατήσουν τη σχέση αυτή κρυφή θα αποδειχθούν ανεπιτυχείς. Ο Σεν-Πρε θα εκδιωχθεί. Ο φίλος του ζευγαριού, Μιλόρδος Έντουαρντ, θα τους προσφέρει καταφύγιο σε ένα του κτήμα στο Οξφορντσάιρ της Αγγλίας. Η  Ιουλία δεν δέχεται να παρακούσει τις επιθυμίες του πατέρα της και να λιποτακτήσει από την πατρική οικία. Ο Μιλόρδος θα στραφεί στον Βαρόνο για να τον πείσει να επιτρέψει το γάμο των δύο ερωτευμένων. Και αυτή η προσπάθεια του ναυαγεί. Η Ιουλία παντρεύεται τον κύριο ντε Βολμάρ, ενώ ο Σεν-Πρε ταξιδεύει ανά τον κόσμο. Μετά από τέσσερα χρόνια, η Ιουλία έχει αποκτήσει δύο γιους και ζει ευτυχισμένη με τον σύζυγό της, στο πρόσωπο του οποίου βρήκε όχι μόνο έναν τρυφερό και γεμάτο κατανόηση σύζυγο, μα κι έναν καλό και έμπιστο φίλο, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα για το παρελθόν της. Ο Σεν-Πρε επιστρέφει και δέχεται την πρόσκληση του κυρίου ντε Βολμάρ και της Ιουλίας να επισκεφτεί το σπίτι τους. Οι οικοδεσπότες τού επιφυλάσσουν θερμή υποδοχή και του προτείνουν να γίνει δάσκαλος των παιδιών τους. Τα ηθικά διλήμματα επανέρχονται μαζί με την αφύπνιση των συναισθημάτων. Η ίδια η ζωή θα δώσει τη λύση.

Στη λογοτεχνία, τόσο στην ποίηση όσο και στη μυθοπλασία, ο αιώνιος έρωτας έχει εξυμνηθεί και αποτυπωθεί μέσω μυθικών ζευγαριών. Ένα εκ των πρώτων μυθιστορημάτων θεωρείται το αρχαίο ελληνικό Δάφνις και Χλόη του Λόγγου (3ος αιώνας), με θέμα μια ιστορία αγάπης σε ένα βουκολικό φυσικό περιβάλλον, εκεί που οι άνθρωποι ζούσαν εκτός κοινωνικών νορμών. Μέσα στους αιώνες που παρεμβάλλονται αυτών των έργων, υπήρξαν και άλλα παρόμοια μυθοπλαστικά ζευγάρια, όπως ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα του Σαίξπηρ – εμπνευσμένο από την εξίσου ρομαντική ιστορία του Πύραμου και της Θίσβης στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου. Τον 12ο αιώνα συναντάμε δύο εμβληματικές για την μυθοπλασία ιστορίες. Η πρώτη αφορά τον θρύλο του Τριστάνου και της Ιζόλδης, ενώ η δεύτερη αναφέρεται σε ιστορικά πρόσωπα, τον Αβελάρδο και την Ελοΐζα.

Αβελάρδος και Ελοΐζα

Από τον τίτλο του βιβλίου, ο Ρουσσώ δημιουργεί σύνδεση με την ιστορία του Αβελάρδου και της Ελοΐζας, χαρακτηρίζοντας την Ιουλία του ως «νέα Ελοΐζα». Η πραγματική αυτή ιστορία αγάπης υπήρξε επιδραστική στην πρόσληψη του αιώνιου έρωτα, της πίστης και της αφοσίωσης, χαρακτηριστικά που θα αποδώσει ο Ρουσσώ στους πρωταγωνιστές του δικού του μυθιστορήματος.

Ο Πέτρος Αβελάρδος δεν ακολούθησε τη σταδιοδρομία του πατέρα του ως ιππότη, αλλά προτίμησε να σπουδάσει. Αφού περιπλανήθηκε, λαμβάνοντας μέρος σε «συζητήσεις διαλεκτικής», έφτασε στο Παρίσι όπου είχε μια λαμπρή πορεία. Με την αρωγή των ισχυρών γνωριμιών του, άρχισε να διδάσκει στη σχολή του καθεδρικού και σύντομα, εκτός από Φιλοσοφία, δίδαξε και Ερμηνευτική των Γραφών. Ο Αβελάρδος απέκτησε χρήματα, φήμη, κύρος. Ο πρεσβύτερος του καθεδρικού ναού της Παναγίας των Παρισίων, Φιλμπέρ, του εμπιστεύτηκε την εκπαίδευση της ανιψιάς του, Ελοΐζας. Ο Αβελάρδος ήταν σαράντα ετών ενώ η Ελοΐζα μόλις δεκαεπτά, όταν έγιναν εραστές. Η σχέση τους έγινε γνωστή, η Ελοΐζα έμεινε έγκυος και παντρεύτηκαν κρυφά. Παρόλο που ο Φιλμπέρ είχε αρχικά συναινέσει στο γάμο, αποφάσισε να τους τιμωρήσει.

Η Ελοΐζα θα αναζητήσει καταφύγιο στη μονή του Αρζαντέιγ, ενώ ο Αβελάρδος θα ευνουχιστεί από δύο άτομα που θα πληρώσει ο Φιλμπέρ και στη συνέχεια θα γίνει μοναχός. Το ζευγάρι θα ανταλλάσσει επιστολές και ο έρωτάς τους θα μεταμορφωθεί με τον καιρό σε φιλία και ειλικρινή αγάπη, ξεπερνώντας το σαρκικό πάθος που ένιωθαν. Το 1817, σχεδόν επτά αιώνες μετά το θάνατό τους, τα λείψανα τους θα μεταφερθούν σε κοινό μαυσωλείο στο νεκροταφείο Περ-Λασέζ στο Παρίσι. Οι επιστολές τους θα γίνουν ύμνος της πνευματικής φιλίας, της μετάνοιας και της ταπείνωσης μπροστά στο Θεό. Ο έρωτάς τους αποτελεί σύμβολο της αυταπάρνησης και της σύγκρουσης με τις κοινωνικές συμβάσεις.

Οι ομοιότητες με τη μυθοπλαστική ιστορία του Σεν-Πρε και της Ιουλίας, εκτός ότι είναι εμφανείς στους αναγνώστες που είχαν υπόψιν τους τον θρυλικό έρωτα του Αβελάρδου και της Ελοΐζας, τονίζονται και από τον ίδιο τον Ρουσσώ, με την αναφορά από τον ίδιο τον Σεν-Πρε στην Ιουλία όταν συγκρίνει τις δύο αυτές σχέσεις και τη στάση που κράτησαν (α' τόμος, σελ. 100-101).

Πετράρχης και Λάουρα

Στην προμετωπίδα του βιβλίου, ο Ρουσσώ παραθέτει τους στίχους του Πετράρχη από το έργο του Canzoniere: «Ο κόσμος την είχε δική του χωρίς να τη γνωρίζει, κι εγώ που τη γνώρισα έμεινα εδώ κάτω να την κλαίω».  Η συλλογή των 366 ποιημάτων είναι εμπνευσμένη και αφιερωμένη στον έρωτα της ζωής του, Λάουρα, την οποία γνώριζε, μα δεν είχαν ερωτική σχέση. Σύμφωνα με τις περιγραφές στα σονέτα του, επρόκειτο για μια παντρεμένη γυναίκα και μητέρα. Ο Πετράρχης συνεχίζει να γράφει ποιήματα για την αγαπημένη του και μετά τον θάνατό της.

Η σύνδεση που υπάρχει με το έργο του Ρουσσώ βρίσκεται στον εκθειασμό ενός έρωτα πνευματικού. Ο Πετράρχης περιγράφει τα συναισθήματά του με ακρίβεια, ειλικρίνεια, εμβάθυνση και διορατικότητα, προσθέτοντας στον έρωτά του τον χαρακτήρα του ανέφικτου, του ανεκπλήρωτου, καθιστώντας τη Λάουρα σύμβολο της εξιδανικευμένης αγάπης. Οι ήρωες του Ρουσσώ, στις επιστολές που ανταλλάσσουν, εμβαθύνουν στην πολύπλοκη φύση του απαγορευμένου έρωτα, στα συναισθήματά τους και αναμετρώνται με ηθικά διλήμματα όχι μόνο ως προς τη συνέπεια με τον θεϊκό νόμο μα και με άξονα την ευτυχία του άλλου. Ο έρωτας αποκτά πνευματική υπόσταση. 

Τόσο ο Πετράρχης όσο και ο Ρουσσώ παρουσιάζουν τη γυναίκα ως ιδανικό πρότυπο, εκφράζοντας ταυτόχρονα τη σύγκρουση ανάμεσα στο σαρκικό πάθος και την αυτοσυγκράτηση. Ο Ρουσσώ, όπως ακόμα και ο Δάντης για τη Βεατρίκη, εδραιώνει ένα ιδεατό ηθικό πρότυπο γυναίκας. Το πάθος και η αρετή αντιπαλεύουν με την αποπλάνηση – γνωστή από τον καιρό της Εύας, που παράκουσε για να αποκτήσει τη γνώση. Η Ιουλία αποκτάει ιερότητα, θεϊκή υπόσταση. Θυσιάζει τον έρωτά της για τον Σεν-Πρε από σεβασμό και αγάπη για τον πατέρα της και όχι λόγω των κοινωνικών επιταγών. Όλες της οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα την τιμιότητα, την εμπιστοσύνη, την αρετή, δίχως την παραμικρή μεταμέλεια για τον ερωτικό δεσμό με τον Σεν-Πρε.

Όπως προανέφερα, ο Ρουσσώ στο κέντρο της φιλοσοφικής σκέψης του έχει τον «φυσικό άνθρωπο», ήτοι τον άνθρωπο στη φυσική του κατάσταση, στο φυσικό περιβάλλον, μακριά από τις κοινωνικές δομές, τους περιορισμούς και τους κανόνες που κατά τη γνώμη του διέφθειραν και αλλοίωναν τον ηθικό πυρήνα των ανθρώπων, καθώς εκ φύσεως ο άνθρωπος, σύμφωνα πάντα με τον Ρουσσώ, διακατέχεται από καλοσύνη, είναι φιλήσυχος, ζώντας στη φύση σε πλήρη ελευθερία. Για τον Ρουσσώ, ο προκοινωνικός άνθρωπος ζει σε ειρηνική κατάσταση, ακολουθώντας φυσικές παρορμήσεις επιβίωσης χωρίς βιαιότητα, καθώς το άγριο στοιχείο μετριάζεται από το αίσθημα συμπόνιας. Με τον εκπολιτισμό και τη δημιουργία κοινωνιών τα άτομα δημιουργούν μεταξύ τους δεσμούς εξάρτησης και αυτό οδηγεί σε απομάκρυνση από τη φυσική τους κατάσταση.

«- Και τις ενάρετες ψυχές; Τις ξεχνάτε;

- Η φύση τις έφτιαξε, οι θεσμοί σας τις καταστρέφουν». (σελ. 1189)

Αυτός είναι και ο λόγος που τόπος διαδραμάτισης της μυθιστορίας του είναι μέρη μακριά από το Παρίσι, στην εξοχή, προάγοντας έτσι τις χαρές και τις αρετές της αγροτικής ζωής. Στο Δ’ μέρος, στη δέκατη και ενδέκατη επιστολή, όπου  ο Σεν-Πρε απευθύνεται στον Μιλόρδο Έντουαρντ, εξυμνεί τη ζωή στο κτήμα της οικογένειας ντε Βολμάρ, τον τρόπο οργάνωσης, τη διαπαιδαγώγηση, την εκπαίδευση του υπηρετικού προσωπικού και των εργατών, αναφέροντας την πνευματική ικανοποίηση και την ευτυχία που απορρέουν από τη ζωή στη φύση.

Απόψεις για την εκπαίδευση

Οι απόψεις του Ρουσσώ για την εκπαίδευση στο Ιουλία ή Η νέα Ελοΐζα  είναι ένας προπομπός για το έργο του Αιμίλιος ή Περί αγωγής, όπου υποστηρίζει την ανατροφή ελεύθερων ανθρώπων. Στον Αιμίλιο, ο Ρουσσώ προτείνει το λαϊκό, μη θρησκευτικό σχολείο και την αντιμετώπιση των παιδιών ως όντων ελεύθερων. Η κοινωνία και οι γονείς οφείλουν να σέβονται τις φυσικές ανάγκες των παιδιών χωρίς να υποχωρούν σε απαιτήσεις τους, διότι η ικανοποίηση ιδιοτροπιών ενισχύει τα πάθη και μεταβάλει τα παιδιά σε σκλάβους των έξεών τους.

«Το παιδί σας δεν πρέπει να αποκτά κάτι επειδή το ζητά, αλλά επειδή το έχει ανάγκη, ούτε να κάνει κάτι επειδή πρέπει να είναι υπάκουο, αλλά μόνο επειδή το χρειάζεται». (Αιμίλιος ή Περί αγωγής, α' τόμος, εκδόσεις Πλέθρον, σελ. 28).

Σε αντίθεση με την έμφυλη διαπαιδαγώγηση, όπως αυτή προκύπτει από το τελευταίο κεφάλαιο του Αιμίλιου, ο Ρουσσώ προτείνει διαφορετική εκπαίδευση για τον Αιμίλιο και τη Σοφία. Στην Ιουλία οι χαρακτήρες διαπαιδαγωγούνται ώστε να αναπτύσσουν την αρσενική και θηλυκή τους κριτική ικανότητα, και η εκπαίδευση, απαλλαγμένη από το έμφυλο στοιχείο, αντιστέκεται στην ηθική και ψυχολογική εξάρτηση, τα άτομα παραμένουν ελεύθερα και προετοιμάζονται να δρουν ανεξάρτητα, ως ολοκληρωμένα όντα εντός των κοινωνικών συνθηκών που διέπουν το βίο τους.

Ωστόσο, το έργο αποκαλύπτει τους περιορισμούς λόγω φύλου. Η  Ιουλία, παρά τη νοητική και ηθική ανωτερότητά της, εγκλωβίζεται στον οικιακό βίο και αποκλείεται από τον δημόσιο.

Η Ιουλία αναγνωρίζει τα όρια που της θέτει το φύλο της και το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζούσε. Αποτελεί πρότυπο της παιδαγωγικής που έχει ως βάση τη φύση, την αρετή και τη ζωή μέσα στην οικογένεια. Η εκπαίδευσή της δεν στόχευε στην πνευματική αυτονομία της, μα στην εκπλήρωση των καθηκόντων της ως συζύγου και μητέρας. Η εκπαίδευση δεν βασίζεται στην πνευματική καλλιέργεια μέσω της γνώσης, μα στην ηθική και συναισθηματική διαμόρφωση μέσα από την επαφή με τη φύση, τη βιωμένη εμπειρία και την ηθική καθοδήγηση μέσω του συναισθήματος. Ο χαρακτήρας της Ιουλίας διαπλάθεται από τη θρησκευτική πίστη, την αυτοπειθαρχία και την πίστη στην αρετή και το καθήκον που απορρέουν από το συναίσθημα. Διαπαιδαγωγώντας τα παιδιά της, η Ιουλία, στο κτήμα της οικογένειας στο Κλαράν, φροντίζει ώστε η ανατροφή τους να βασίζεται στην καθημερινή επαφή με τη φύση, την παρατήρηση και την πράξη.  Ωστόσο, το έργο αποκαλύπτει τους περιορισμούς λόγω φύλου. Η  Ιουλία, παρά τη νοητική και ηθική ανωτερότητά της, εγκλωβίζεται στον οικιακό βίο και αποκλείεται από τον δημόσιο.

Σοντερλό ντε Λακλό και Ρουσσώ

Ο Σοντερλό ντε Λακλό, αν και θαυμαστής του Ρουσσώ, στο δοκίμιο του Γυναικών παιδεία προτείνει μια ορθολογική, φιλελεύθερη και πλήρη εκπαίδευση των γυναικών, που θα περιλαμβάνει επιστήμες, φιλοσοφία, καλλιέργεια κριτικής σκέψης. Για τον Λακλό, η εκπαίδευση των γυναικών δεν αποσκοπεί στη διατήρηση της ηθικής αγνότητας και τον περιορισμό στον οικιακό χώρο. Υποστηρίζει ότι οι γυναίκες πρέπει να συμμετέχουν ισότιμα στον πνευματικό και κοινωνικό χώρο. Η εκπαίδευση, ως εργαλείο πατριαρχικού ελέγχου, πρέπει να καταργηθεί και να μετατραπεί σε μέσο ενδυνάμωσης και χειραφέτησης των γυναικών.

Στην εποχή μας, που το έμφυλο στοιχείο έχει εξαλειφθεί, τουλάχιστον στο εκπαιδευτικό σύστημα, μπορούμε να σταθούμε στο έργο του Ρουσσώ αναλογιζόμενοι την απομάκρυνση από το φυσικό περιβάλλον και την αποξένωση που παρατηρείται στον σύγχρονο τρόπο ζωής. Το στομφώδες και μελοδραματικό ύφος των επιστολών, όπως και οι αγωνίες των πρωταγωνιστών, ενδεχομένως να φανούν παρωχημένα στον σημερινό αναγνώστη. Η αξία όμως του έργου παραμένει αδιαφιλονίκητα διαχρονική.

Εν κατακλείδι, το μυθιστόρημα Ιουλία ή Η νέα Ελοΐζα του Ρουσσώ δεν είναι ένα έργο που απλά πραγματεύεται τον απαγορευμένο έρωτα μέσα από τις αντιξοότητες που επέβαλαν οι κοινωνικές προσταγές της εποχής του, αλλά αποτελεί σημαντική πηγή της φιλοσοφικής θεώρησης του συγγραφέα.

 * Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ (1712–1778) ήταν σημαντικός φιλόσοφος του Διαφωτισμού με καταγωγή από τη Γενεύη. Μέσα από το έργο του άσκησε έντονη κριτική στις κοινωνικές ανισότητες, υποστηρίζοντας πως ο άνθρωπος γεννιέται καλός, αλλά διαφθείρεται από τον πολιτισμό. Πίστευε πως η ελευθερία και η ισότητα μπορούν να επιτευχθούν μόνο όταν οι άνθρωποι ζουν σύμφωνα με τη «γενική βούληση», όπως περιγράφει στο σημαντικό έργο του Το κοινωνικό συμβόλαιο.

Έγραψε επίσης τον Αιμίλιο ή Περί αγωγής, όπου παρουσίασε πρωτοποριακές ιδέες για την εκπαίδευση. Τα έργα του προετοίμασαν το έδαφος για τη Γαλλική Επανάσταση. Εκτός από φιλόσοφος, ήταν και λογοτέχνης, με πιο γνωστό βιβλίο του τις Εξομολογήσεις, στο οποίο αφηγείται τη ζωή του.