«Έμβια όντα» της Ίντα Τουρπέινεν (κριτική) – Η εξαφάνιση των ειδών ως μυθιστόρημα

Η απόσταση μεταξύ επιστήμης και μυθοπλασίας στο λογοτεχνικό πεδίο συρρικνώνεται. Η μυθοπλασία αποτελεί έναν τρόπο προσέγγισης και διερεύνησης της ανθρώπινης κατάστασης, ενώ η επιστήμη καλύπτει την ανάγκη αναζήτησης καινοτομιών με στόχο την πρόοδο, εξασφαλίζοντας τη διοχέτευση και ικανοποίηση της δημιουργικότητας. Ιδίως στην κατηγορία της επιστημονικής φαντασίας, συχνά παρατηρούμε το συγκερασμό επιστημονικών δεδομένων και μυθοπλασίας.

Η ενσωμάτωση των επιστημονικών ανακαλύψεων προσδίδει αληθοφάνεια, ρεαλισμό και σε πολλές περιπτώσεις είναι το μέσο να τεθούν φιλοσοφικά και υπαρξιακά ερωτήματα. Κατανοώντας ο αναγνώστης τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει, κάνει τους απαραίτητους συσχετισμούς και οδηγείται στα δικά του συμπεράσματα. Η πρόθεση του/της συγγραφέα να χρησιμοποιήσει επιστημονικά στοιχεία δεν αφορά την παροχή πληροφορίας, δεν έχει διδακτικό χαρακτήρα.

Η Iida Turpeinen στο μυθιστόρημά της Έμβια όντα (εκδ. Ίκαρος, μτφρ. Βίκυ Αλυσσανδράκη) βασίζει την αφήγησή της στην εξιστόρηση της ανακάλυψης και της εξαφάνισης της θαλάσσιας αγελάδας του Στέλερ. Αξιοποιεί επιστημονικά δεδομένα και ιστορικά γεγονότα, καλύπτοντας τα κενά με τη μυθοπλαστική δημιουργία. Η διαδρομή αυτή έχει τρεις σταθμούς. Με αφετηρία τη Μεγάλη Βόρεια Αποστολή το 1741, στην οποία συμμετείχε ο φυσιοδίφης και διδάκτορας Θεολογίας Γκέοργκ Βίλχελμ Στέλερ, παρακολουθούμε τη διαδρομή τριών αιώνων.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου συμπορευόμαστε με το πλήρωμα ενός εκ των δύο πλοίων της Αποστολής. Καπετάνιος του Σβιατόι Πιότρ (Άγιος Πέτρος) είναι ο έμπειρος Βίτους Μπέρινγκ. Μετά από χρόνια περιπλάνησης, το Σβιατόι Πιοτρ θα βρεθεί αποκλεισμένο στην ακτή ενός αχαρτογράφητου και ακατοίκητου νησιού, το οποίο θα πάρει το όνομα του καπετάνιου. Στη νήσο Μπέρινγκ, ο Στέλερ ανακαλύπτει ένα άγνωστο είδος θαλάσσιας αγελάδας, που ζει στα νερά των βόρειων θαλασσών. 

Η θαλάσσια αγελάδα του Στέλερ, που έχει πια εξαφανιστεί ως είδος, θα απασχολήσει τον κυβερνήτη του ρωσικού τμήματος της Αλάσκας, Γιόχαν Χάμπους Φούρουγελμ, στο δεύτερο μέρος του βιβλίου. Ο Φούρουγελμ έφτασε στο Νοβοαρχάνγκελσκ το 1859 με τη σύζυγό του. Λίγο αργότερα, θα καταφθάσει και η αδερφή του. Κατά την επίσκεψη του καθηγητή ζωολογίας Αλεξάντερ φον Νούρντμαν, ο Φούρουγελμ θα του υποσχεθεί να του παραδώσει το σκελετό μιας Rhytina Stelleri. Στη συνέχεια, ο κυβερνήτης, διαδίδει στους κατοίκους της αποικίας πως όποιος του φέρει τον σκελετό θα ανταμειφθεί γενναιόδωρα.

Ο Φιλανδός κυβερνήτης δεν θα αργήσει να επιβεβαιώσει τις διαπιστώσεις της Ρωσομερικανικής Εμπορικής Εταιρείας, που τον διόρισε στη θέση αυτή. Οι πληθυσμοί των γουνοφόρων ζώων της Αλάσκας έχουν συρρικνωθεί δραματικά. Κάθε προσπάθειά του να ανακάμψει η κερδοφορία της Εταιρείας ναυαγεί. Στην Αγία Πετρούπολη γίνονται ήδη συζητήσεις για πώληση των υπερπόντιων εδαφών.

Ο συντηρητής Γιον Γκρένβαλ θα αναλάβει να επανασυναρμολογήσει τον σκελετό της θαλάσσιας αγελάδας του Στέλερ, που βρίσκεται ανάμεσα στα εκθέματα του μουσείου.

Όταν οι ανιχνευτές ορυκτών πόρων ανακαλύπτουν στη νήσο Μπέρινγκ τον σκελετό μιας θαλάσσιας αγελάδας του Στέλερ, ο κυβερνήτης θα εκμεταλλευτεί το εύρημα, παρουσιάζοντάς το ως απόδειξη της επίτευξης ενός δύσκολου στόχου, ενισχύοντας τις διοικητικές ικανότητές του, ώστε να εξασφαλιστεί η ευκαιρία να σωθεί η αποικία και η αξιοπρέπειά του, ακυρώνοντας την πώληση της.

Το τρίτο μέρος του βιβλίου ξεκινά με την σχεδιάστρια Χίλντα Ουίλσον, βοηθό του καθηγητή φον Νούρντμαν, λίγες εβδομάδες μετά την παραλαβή του σκελετού της θαλάσσιας αγελάδας του Στέλερ στο Ελσίνκι το 1861. Κατόπιν της περιγραφής της συνεργασίας του καθηγητή με τη βοηθό του, μεταφερόμαστε στο Φιλανδικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, το 1952. Ο συντηρητής Γιον Γκρένβαλ θα αναλάβει να επανασυναρμολογήσει τον σκελετό της θαλάσσιας αγελάδας του Στέλερ, που βρίσκεται ανάμεσα στα εκθέματα του μουσείου.

Πηγή εικόνας: Από το βιβλίο Bering's voyages.

Η ανακάλυψη και η εξαφάνιση ενός είδους

Η Turpeinen δημιουργεί τρεις ξεχωριστές αφηγήσεις με συνδετικό κρίκο τη θαλάσσια αγελάδα του Στέλερ. Ακολουθούμε την ανακάλυψη και την εξαφάνιση ενός είδους μέσα από τις ζωές των επιστημόνων και των συνεργατών τους που θα ασχοληθούν με αυτό. Μεταξύ των τριών ιστοριών παρεμβάλλεται ένας αιώνας – ένα χρονικό διάστημα που, αναπόφευκτα, σηματοδοτεί αλλαγές στον επιστημονικό χώρο και στο κοινωνικό πλαίσιο. Η επιλογή του θέματος και η διάρθρωση της αφήγησης λειτουργούν αποτελεσματικά, εκπληρώνοντας την πρόθεση της συγγραφέα να πραγματευτεί θέματα που σχετίζονται με την ανθρώπινη κατάσταση, την αποικιοκρατία, τη βεβαιότητα στην επιστήμη, την επιρροή της θεολογίας στην αναζήτηση της αλήθειας, τη θέση των γυναικών στον ανδροκρατούμενο χώρο των επιστημών. Φυσικά, δεν πρέπει να παραβλέψουμε το οικολογικό μήνυμα του μυθιστορήματος.

Η μελέτη της θαλάσσιας αγελάδας του Στέλερ οδήγησε τους ειδικούς στο συμπέρασμα πως η εξαφάνιση της οφειλόταν στην υπερθήρευση. Είναι η πρώτη φορά που ο ισχυρισμός αυτός αρθρώνεται ως βεβαιότητα, καθώς ερχόταν σε σύγκρουση με τη θεολογική ερμηνεία της δημιουργίας του κόσμου. Σύμφωνα με τη Βίβλο, η τάξη του κόσμου είναι «μη αναστρέψιμη, από τη φύση της αιώνια και αδιάσειστη. Το ζωικό βασίλειο είναι μια τέλεια αδιάσπαστη αλυσίδα... ένα τέλεια σχεδιασμένο, αρραγές σύστημα, και η ιδέα πως οποιοδήποτε πλάσμα θα μπορούσε κάποια στιγμή να εξαφανιστεί είναι απλώς παράλογη και ασύμβατη με τον Θεό και τη βούλησή Του» (σελ. 109). 

Η αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου για επιβίωση και αναπαραγωγή,  ο νομαδικός τρόπος ζωής, μέσα από την πορεία του πάνω στη Γη, εξελίχθηκε λαμβάνοντας τη διάσταση του επεκτατισμού, για να φτάσουμε στην αποικιοκρατική έκφανση του καπιταλισμού (...)

Ο απόλυτος αφανισμός ενός είδους εκλαμβανόταν ως βλασφημία. Οι επιστήμονες αρχικά προσπάθησαν να συμβιβάσουν τα επιστημονικά δεδομένα με τη Βίβλο για να επικρατήσει σταδιακά ο ορθολογισμός. Η αναφορά στις θεωρίες του Δαρβίνου για την προέλευση των ειδών θέτει το ζήτημα της αμφισβήτησης των εικασιών στα επιστημονικά συμπεράσματα και τη βεβαιότητα που εγγυάται η απόδειξη, η «αυστηρή και ασφαλής θεωρία του εμπειρισμού».

Η Turpeinen ασχολείται και με την ανθρώπινη κατάσταση, την αδηφάγα πτυχή της ανθρώπινης φύσης, που καταναλώνει αφειδώς, ακόρεστα και αλόγιστα με ανεπανόρθωτες συνέπειες στο φυσικό περιβάλλον. Η αρχέγονη ανάγκη του ανθρώπου για επιβίωση και αναπαραγωγή,  ο νομαδικός τρόπος ζωής, μέσα από την πορεία του πάνω στη Γη, εξελίχθηκε λαμβάνοντας τη διάσταση του επεκτατισμού, για να φτάσουμε στην αποικιοκρατική έκφανση του καπιταλισμού, επηρεάζοντας τον τρόπο ζωής, τον πολιτισμό και τις ηθικές πεποιθήσεις των εμπλεκομένων μερών, χωρίς να αγνοήσουμε και την εξόντωση των ιθαγενών πληθυσμών από τους κατακτητές.

Η γυναικεία παρουσία

Σημαντικό στοιχείο του μυθιστορήματος είναι η ανάδυση της γυναικείας παρουσίας, όπως αυτή γίνεται σε καθένα από τα τρία μέρη του. Οι γυναίκες αποκτούν φωνή σταδιακά. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, η σύζυγος του καθηγητή Στέλερ, Μπριγκίτα Χελένα, παρότι από τον πρώτο σύζυγό της θεωρείτο «ασθενέστερο σώμα και ασθενέστερο πνεύμα», καθότι γυναίκα, έχει γνώσεις και συζητά με τον νυν σύζυγό της για θέματα που αφορούν στο αντικείμενο των ερευνών του. Η γυναίκα του Στέλερ θα μείνει πίσω και δεν θα τον ακολουθήσει στις αποστολές του, καθώς δεν επιθυμεί την ταλαιπωρία των αντίξοων συνθηκών που θα αντιμετωπίσει εκεί.

Στο δεύτερο μέρος, η σύζυγος του κυβερνήτη Φούρουγελμ, Άννα, τον ακολουθεί στην Αλάσκα. Κινείται σύμφωνα με τις κοινωνικές επιταγές, την εθιμοτυπία της εποχής και το πρωτόκολλο της αποικίας. Τη διαφορά θα κάνει η αδερφή του κυβερνήτη, Κονστάνς, η οποία παρουσιάζεται ως άρρωστη, ένα βάρος για την οικογένεια. Για να ξεφορτωθεί την Κονστάνς, ο κυβερνήτης της αναθέτει να ταξινομήσει τις συλλογές με ταριχευμένα ζώα που διαθέτει η αποικία. Η δουλειά της Κονστάνς θα είναι μεθοδική και η ίδια θα ανακαλύψει τη λάθος άποψη του πατέρα της που «πίστευε ότι δεν είχε κανένα νόημα να εκπαιδεύει κανείς τους λιγότερο προικισμένους». (σελίδα 176). Αυτή η «περιορισμένης ευφυΐας γυναίκα» θα συνεργαστεί με τον ταριχευτή Βολφ για τη συντήρηση και την καταγραφή των οστών της θαλάσσιας αγελάδας του Στέλερ, πριν αποσταλεί στον καθηγητή Νούρντμαν.

Η παρουσία της σε έναν ανδροκρατούμενο χώρο θα δημιουργήσει αμηχανία. Οι ικανότητες και η δεξιότητά της θα τη βοηθήσουν να εξελιχθεί επαγγελματικά και μετά τη λήξη της συνεργασίας της με τον καθηγητή.

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου, η γυναικεία παρουσία έχει πρωταγωνιστικό χαρακτήρα. Η σχεδιάστρια Χίλντα Ουίλσον είναι μια νέα ανεξάρτητη γυναίκα, που εργάζεται και καταφέρνει να βρεθεί, με την αρωγή του καθηγητή Νούρντμαν, στον χώρο του πανεπιστημίου, ένα άβατο για τις γυναίκες. Η παρουσία της σε έναν ανδροκρατούμενο χώρο θα δημιουργήσει αμηχανία. Οι ικανότητες και η δεξιότητά της θα τη βοηθήσουν να εξελιχθεί επαγγελματικά και μετά τη λήξη της συνεργασίας της με τον καθηγητή. Όλες οι περιγραφές για τη συμμετοχή των γυναικείων χαρακτήρων και τη θέση τους ανά εποχή, στη διάρκεια των τριών αιώνων, δίνουν εμπρόθετα ρόλο στη γυναικεία παρουσία, δείχνοντας τη μεταβολή στην αντίθεση ανδρικού-γυναικείου κοινωνικού υποκειμένου με την πάροδο του χρόνου.

Ο χαρακτήρας του Γιον Γκρένβαλ βάζει στο χάρτη τον ακτιβισμό, την προσπάθεια των ιδιωτών να προστατεύσουν το φυσικό περιβάλλον. Η εκ νέου ενασχόληση με τον σκελετό της αγελάδας το Στέλερ, πέραν της αναθεώρησης των επιστημονικών δεδομένων λόγω νέων ανακαλύψεων, είναι μια υπενθύμιση για τη θέση μας στον κόσμο. Άνθρωπος και περιβάλλον βρίσκονται σε διαρκή διάλογο. Η σχέση αυτή επιτάσσει την αναζήτηση λύσεων στα προβλήματα που η ανθρώπινη παρέμβαση προκάλεσε στο φυσικό περιβάλλον.

Επιστήμη και λογοτεχνία 

Όπως επισημαίνει η κριτικός λογοτεχνίας Gillian Beer  στο έργο της Darwin’s plots (1983), λογοτεχνία και επιστήμη είναι δύο πεδία που αλληλεπιδρούν. Η Beer ανέδειξε την επιρροή που άσκησε το έργο του Δαρβίνου, τόσο αφηγηματικά όσο και επιστημονικά, στη βικτωριανή λογοτεχνία, και πώς με τη σειρά τους τα μυθιστορήματα διαμόρφωσαν την αποδοχή και ενσωμάτωση της επιστήμης στον πολιτισμό. Με τον συγκερασμό επιστήμης και μυθοπλασίας, εκτός από τον εμπλουτισμό της έκφρασης, τις νέες μεταφορές και τα αλληγορικά σχήματα, τίθενται και ανάλογα ηθικά διακυβεύματα, ασκείται κριτική στις νέες συνθήκες.

Η συνύπαρξη επιστήμης και μυθοπλασίας λειτουργεί γόνιμα όταν αναδεικνύονται η πολυπλοκότητα της ύπαρξης και της αφήγησης.

Το όλο εγχείρημα ενέχει τον κίνδυνο της υπερίσχυσης του δοκιμιακού ή τεχνικού μέρους έναντι της λογοτεχνικής αισθητικής. Το μυθιστόρημα υπονομεύεται όταν το επιστημονικό υλικό είτε έχει υπερβολικά τεχνικό χαρακτήρα είτε καταλαμβάνει μεγάλο μέρος με συνέπεια την αποσύνδεση του αναγνώστη και την ελλιπή ανάπτυξη των χαρακτήρων, την ανάπτυξη κινήτρων, καταπνίγοντας το μυστήριο, τον διαλογισμό πάνω σε ηθικά και υπαρξιακά ζητήματα. Είναι σημαντικό τα επιστημονικά στοιχεία να γίνονται μέρος της πλοκής, του ύφους και της οπτικής της αφηγηματικής δομής. Η συνύπαρξη επιστήμης και μυθοπλασίας λειτουργεί γόνιμα όταν αναδεικνύονται η πολυπλοκότητα της ύπαρξης και της αφήγησης. Στην περίπτωση των Έμβιων όντων της Turpeinen, ο στόχος ευοδώθηκε.

 * Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.

Δυο λόγια για τη συγγραφέα

Η Iida Turpeinen γεννήθηκε το 1987 στο Ελσίνκι. Ως συγγραφέας, αντλεί έμπνευση από τις λογοτεχνικές δυνατότητες της επιστημονικής έρευνας και τα παράξενα συμβάντα της ιστορίας της επιστήμης.

Το 2014 κέρδισε τον Διαγωνισμό Νέων Συγγραφέων J. H. Erkko για διηγήματα που εξερευνούν τη σχέση μεταξύ ανθρώπου και φύσης. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Έμβια όντα, που πήρε το Βραβείο Helsingin Sanomat και ήταν υποψήφιο για τα Βραβεία Finlandia και Torch-Bearer, έχει αποσπάσει εξαιρετικές κριτικές και μεταφράζεται σε περισσότερες από 20 γλώσσες.