alt

Του Μάκη Πανώριου

Το Γοτθικό Μυθιστόρημα δεν είναι μόνο ιστορίες υπερφυσικού τρόμου, είναι, κυρίως, και μέσω αυτών των ιστοριών ως πρόσχημα, η αντανάκλαση και το ‘στίγμα’ μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου, της οποίας τα βασικά χαρακτηριστικά είναι ο προληπτικός σκοταδισμός, η φανατική θρησκοληψία και η μεταφυσική φαντασίωση.

Σε μια καθημερινότητα με συγκεκριμένο κοινωκο-πολιτικό στάτους κβο και σαφή διαχωρισμό των τάξεων, Άρχοντες και Πληβείοι, σε περίκλειστους, μυστηριώδεις πύργους οι πρώτοι, σε άθλιες, ρυπαρές κατοικίες οι δεύτεροι, κι ένα φυσικό περιβάλλον ερημικών εκτάσεων και σκοτεινών δασών, ήταν απολύτως φυσικό να γεννηθεί και να καλλιεργηθεί από αυτήν την αμφίβολη πραγματικότητα ένα πνεύμα ‘σκοτεινιάς και τρόμου’. Οι σκιές, τα φαντάσματα, οι δαίμονες, οι νεκροζώντανοι, τα τέρατα, οι μάγοι, οι μάγισσες, είναι τα ‘υπερρεαλιστικά’ σύμβολα που θα εκφράσουν  αυτό το πνεύμα. Απ’ αυτή την άποψη τα όνειρα, τα οράματα, οι φαντασιώσεις, υπεύθυνες για τις ψυχοπαθολογικές νευρώσεις, θα λειτουργήσουν ως βασικά ‘υλικά’ που διαμόρφωσαν την εν λόγω πραγματικότητα. Αυτή η προσέγγιση μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι κανένα άλλο λογοτεχνικό κίνημα δεν κατάφερε να συλλάβει το βαθύτερο προαναφερθέν υπαρξιακό πνεύμα μιας ολόκληρης εποχής, όπως το Γοτθικό Μυθιστόρημα.

Η αρχετυπική καταγωγή του, ωστόσο, θα πρέπει να αναζητηθεί στην αρχαία ελληνική και ανατολική λογοτεχνία. Την περίοδο του Μεσαίωνα αρχίζει να αποκτά συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, τα οποία δανείστηκε από τα λαϊκά παραμύθια τρόμου που κυκλοφορούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Κεντρικής Ευρώπης. Τα αυθεντικά του διαπιστευτήρια, όμως, θα τα καταθέσει τον 17ο αιώνα, και θα τα επιβεβαιώσει τον 18ο και 19ο. Τον 20ο αιώνα θα προσαρμοστεί στο πνεύμα της επιστημονικής-τεχνολογικής εποχής. Τους δαίμονες και τα φαντάσματα θα αντικαταστήσουν οι ‘κακοί’ εξωγήινοι και οι ‘σατανικοί’ επιστήμονες. Γαλλία, Γερμανία, και Αμερική δίνουν τον τόνο του είδους που συμπορεύεται με τον Ρομαντισμό. Αλλά τον ουσιώδη τόνο του Γοτθικού Μυθιστορήματος ως προς τη θεματική, την ατμόσφαιρα, το κλίμα, το σκηνικό, και την μυθολογία του, θα την δώσει η Αγγλία. Ο Χόρας Γουόλπολ, Άγγλος ευγενής (1717-1797), με το αρχετυπικό του μυθιστόρημα, «Ο Πύργος του Οτράντο, μια γοτθική ιστορία» 1764, που βασίζεται σε έναν εφιάλτη του συγγραφέα του, θεωρείται ο εισηγητής του. Αξίζει να αναφερθούν ορισμένα έργα αυτής της γόνιμης περιόδου, όπως, «Η Θαυμαστή Ιστορία του Χαλίφη Βατέκ» 1782, του Ουίλιαμ Μπέκφορντ, «Τα Μυστήρια του Ουντόλφο» 1794, της Ανν Ράντκλιφ, «Ο Καλόγερος» 1796, του Μάθιου Γκρέγκορι Λιούις. Ο «Μέλμοθ ο Περιπλανώμενος» 1820, του Τσαρλς Ρ, Ματιούριν, είναι το επιστέγασμα αυτής της εκρηκτικής εποχής, το αριστούργημα του συγγραφέα του, και η αναγγελία ενός νέου επαναστατικού ιστορικού κύκλου. «Ο Φρανκενστάιν ή ο Νέος Προμηθέας» 1818, της Μέρι Γούλστονκρφτ Σέλεϊ, προφητεύει την βιομηχανική επανάσταση, την έλευση της επιστημονικής-τεχνολογικής εποχής και εγκαινιάζει την Επιστημονική Φαντασία, λογοτεχνικό είδος που θα κυριαρχήσει τα επόμενα χρόνια για να φτάσει στο απόγειό της τον 20ο αιώνα.

Ο«Μέλμοθ»,ωστόσο, αυτό το πολυεπίπεδο, πολυδιάστατο, επιθετικό μυθιστόρημα, δεν εξαντλείται μόνο στην καταγραφή της δεισιδαιμονίας της εποχής του που διαστρέβλωσε την ανθρώπινη οπτική, αλλά συλλαμβάνει στο απώτερο βάθος του την αγωνιώδη υπαρξιακή ανάσα του ανθρώπου κι εκείνο το απροσδιόριστο, φευγαλέο «Κάτι», που εκπορεύεται από τον βουβό ήχο του σύμπαντος. Οι διάφορες εγκιβωτισμένες ιστορίες που διοργανώνουν  το σώμα του έργου, πέρα από την ουσιώδη αυτονομία τους, επισημαίνουν την ανθρώπινη περιπέτεια στο αμφίβολο, τρομώδες περιβάλλον της εποχής τους. Τα εφιαλτικά υπόγεια της Ιερής Εξέτασης, τα φοβερά μπουντρούμια, τα σκοτεινά κελιά, οι κλειστοφοβικές κρύπτες, οι δαιδαλώδεις στοές, κι ένα επικίνδυνο κοινωνικοπολιτικό ισπανικό καθεστώς, είναι η δυσοίωνη τοιχογραφία ενός κόσμου αίματος, υποκρισίας, φόνου, εγκληματικότητας, αμφίβολων σχέσεων και καταδικασμένων ερώτων. Σε αυτό το αβέβαιο τοπίο, που μοιάζει ‘εκσυγχρονισμένος’ πίνακας του Ιερώνυμου Μπος, θα κινηθεί ο Μέλμοθ, αυτός ο έκπτωτος άγγελος, ένας προκλητικός, αναρχικός Φάουστ. Θα συνάψει συμφωνία αθανασίας με τον Άρχοντα του Σκότους να του αποκαλυφθεί η «Μέγιστη Αλήθεια», αλλά με την προϋπόθεση να χρησιμοποιήσει τη ζωή των άλλων. Δεν θα βρει, όμως, ούτε έναν που να δεχτεί την απώλεια της ψυχής του, με δέλεαρ την αθανασία, τα πλούτη, την εξουσία. Εξυπακούεται ότι στο τέλος ο Μέλμοθ θα καταστραφεί, επειδή δεν έχει συλλάβει τα ανθρώπινα όριά του. Εκ φύσεως δεν είναι δυνατόν να υπερβεί εαυτόν, ούτε να απορρίψει τους φυσικούς νόμους, ούτε να ακυρώσει τον χρόνο. Πολύ περισσότερο δεν είναι σε θέση να διεισδύσει στο χάος. Η ‘αναρχική’ ωστόσο σκέψη του και συμπεριφορά του προαναγγέλλει τον σύγχρονο υπαρξιακό άνθρωπο. Για την εποχή του, όμως, είναι το όπλο που θα του δώσει τη χαριστική βολή∙ και, υπό ευρεία έννοια, είναι αυτή η εποχή η οποία θα τον θανατώσει, επειδή δεν είναι ακόμη σε θέση να δεχτεί την προοδευτική αλλαγή της.

Παρ’ όλο τον εκπνέοντα μεσαιωνισμό που συντηρεί ακόμη τους παραδοσιακούς θύλακές του, το υπερφυσικό κάνει μια μάλλον συμβολική εμφάνιση, λειτουργώντας, κυρίως, ως πρόσχημα αποκάλυψης των πληγών μιας δυσώδους κοινωνίας που αρέσκεται να εθελοτυφλεί βυθισμένη στην τρομολαγνία της και στις ψευδαισθήσεις της. Η γοτθική ατμόσφαιρα διατηρεί ακόμη τα κλασικά χαρακτηριστικά της, αλλά απογυμνωμένα από την υπερφυσική τους επίστρωση, προαναγγέλλοντας, έστω και υπαινικτικά, την έλευση του ρεαλισμού που θα την διαδεχτεί τον επόμενο αιώνα. Τα πρόσωπα, παρ’ όλο τον μελοδραματικό σχεδιασμό τους, προς χάριν της ιστορίας που οφείλουν να διεκπεραιώσουν, είναι αληθινά πλάσματα, με σάρκα και οστά, πάσχοντες οργανισμοί, που αγωνίζονται συνειδησιακά να υπάρξουν, να συναντήσουν, να επιβεβαιώσουν θετικά ή αρνητικά ένα αμφιλεγόμενο εαυτό, την αποκάλυψη του οποίου πρέπει ή να δεχτούν ή να απορρίψουν. Υπό αυτή την έννοια το πολυδιάστατο αυτό μυθιστόρημα, καταγράφοντας μέσω των προσώπων του την κοινωνιολογική περιπέτεια  αυτής της μεταβατικής αυτής περιόδου, αποκαλύπτεται και ως αρχέτυπο του ψυχογραφικού μυθιστορήματος, εκ του μακρόθεν του βραχύβιου εσωτερικού μονολόγου και της ψυχανάλυσης, ρεύματα που θα χαρακτηρίσουν την λογοτεχνία του 20ου αιώνα.

Όπως και σε κάθε σοβαρή λογοτεχνία, έτσι και στη συγκεκριμένη, ο αποσυνάγωγος Μέλμοθ είναι ο ίδιος ο Μτιούριν που ενδύθηκε τον ήρωά του για να επισημάνει τα οιδήματα της ασθενούσας εποχής του∙ θα τον επιβεβαιώσει αργότερα ο Φλομπέρ: «Η Μαντάμ Μποβαρί είμαι εγώ». Στον Ματιούριν εξάλλου άρεσαν οι μεταμφιέσεις. Φανταχτερές ενδυμασίες, εξεζητημένα χτενίσματα, προκλητική ζωή, μια συνειδητή αμφισβήτηση της συντηρητικής εποχής του. Εργάστηκε ως τελωνοφύλακας και ιερέας, αλλά διέπρεψε ως συγγραφέας μυθιστορημάτων και θεατρικών έργων. Τον αποδέχτηκαν ως σπουδαίο λογοτέχνη: ο Ουόλτερ Σκοτ, ο Ουίλιαμ Μέικπις Θάκερέι, ο Ντάντε Γκαμπριέλε Ροσέτι, ο Λόρδος Μπάιρον, ο Τέοντορ Βίλελμ Χόφμαν, ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, και, κυρίως, ο Σαρλ Μποντλέρ. Οι Αδελφές Μπροντέ, ο Βίκτορ Ουγκό, ο Ευγένιος Σιί, ο Μορίς Λεμπλάν, ακόμη και ο Ιούλιος Βερν συγκαταλέγονται στους θαυμαστές του, τους οποίους, άλλους εμφανώς άλλους αφανώς επηρέασε∙ ο Όσκαρ Ουάιλντ, στην εξορία του, για να τον τιμήσει, χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο «Σεμπάστιαν Μέλμοθ». Αρνητική κριτική δέχτηκε από τον Σάμιουελ Τέιλορ Κόλριτζ. Ίσως γιατί ο Μέλμοθ του προχώρησε ένα τολμηρό, αναρχικό βήμα, πέρα από τον Εωσφόρο, του συγγραφέα του «Χαμένου Παραδείσου». Ο Τσαρλς Ρόμπερ Ματιούριν γεννήθηκε και πέθανε στο Δουβλίνο (1780-1824).

alt

Μέλμοθ ο περιπλανώμενος
Charles R. Maturin
μετάφραση: Χαρά Σύρου
επιμέλεια σειράς: Α. Κ. Χριστοδούλου
Gutenberg - Γιώργος & Κώστας Δαρδανός, 2011
956 σελ.

 

 

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

Για το μυθιστόρημα του Γιόν Φόσε [Jon Fosse] «Το άλλο όνομα – Επταλογία I-II» (μτφρ. Σωτήρης Σουλιώτης, εκδ. Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Υπήρξα από εκείνους τους τυχερούς που είδαν το έργο του Γιόν Φόσε «Κάποιος θα έρθει» που ανέβηκε τον Σεπτέμβριο...

«Το τούνελ» του Γουίλιαμ Χ. Γκας  – λογοτεχνικό επίτευγμα μακριά από μόδες και ταμπέλες

«Το τούνελ» του Γουίλιαμ Χ. Γκας – λογοτεχνικό επίτευγμα μακριά από μόδες και ταμπέλες

Σκέψεις, ερωτήματα και διαπιστώσεις με αφορμή το μυθιστόρημα «Το τούνελ» του Γουίλιαμ Χ. Γκας (William H. Gass), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση Γιώργου Κυριαζή. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ο Fredric Jameson στο βιβλίο...

«Το σιντριβάνι ξεχειλίζει» της Ρεμπέκα Γουέστ – Ταξίδι στην πιο εκπληκτική χώρα: την παιδική ηλικία

«Το σιντριβάνι ξεχειλίζει» της Ρεμπέκα Γουέστ – Ταξίδι στην πιο εκπληκτική χώρα: την παιδική ηλικία

Για το μυθιστόρημα «Το σιντριβάνι ξεχειλίζει» της Ρεμπέκα Γουέστ (μτφρ. Κλαίρη Παπαμιχαήλ, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Πώς φαντάζει η ζωή και ο κόσμος μας μέσα από τα μάτια ενός παιδιού; Τι κερδίζεις και τι χάνεις ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

30 χρόνια από την ίδρυση του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού – Βραβεύτηκε η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

30 χρόνια από την ίδρυση του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού – Βραβεύτηκε η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Την Πέμπτη 22 Σεπτεμβρίου, στον κήπο του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, στον αναγεννημένο χώρο της οικίας Μποδοσάκη, πραγματοποιήθηκε η επετειακή εκδήλωση για τον εορτασμό των τριάντα χρόνων από την ίδρυση του ΕΙΠ (1992-2022). Κεντρική εικόνα: Ο Πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, Νίκος Α. Κούκης, προ...

Ελίζαμπεθ Στράουτ: «Στην πανδημία, ο χρόνος έπαψε να υπάρχει»

Ελίζαμπεθ Στράουτ: «Στην πανδημία, ο χρόνος έπαψε να υπάρχει»

Σε συνέντευξή της στον Guardian, η Αμερικανίδα πεζογράφος Ελίζαμπεθ Στράουτ (Elizabeth Strout) μίλησε για το μυθιστόρημά της «Lucy by the Sea», στο οποίο επανεμφανίζονται οι πρωταγωνίστριες των παλαιότερων μυθιστορημάτων της «Το όνομά μου είναι Λούσυ Μπάρτον» και «Όλιβ Κίττριτζ». Αμφότερα κυκλοφορούν από τις εκδόσει...

«Έρχεται ο γίγαντας» του Μάκη Τσίτα (κριτική)

«Έρχεται ο γίγαντας» του Μάκη Τσίτα (κριτική)

Για το βιβλίο του Μάκη Τσίτα «Έρχεται ο γίγαντας» (εικόνες: Νικόλας Χατζησταμούλος, εκδ. Μεταίχμιο), μια ιστορία για τις ψεύτικες ειδήσεις που τρομοκρατούν τον πληθυσμό. 

Του Μάνου Κοντολέων

Ο Μάκης Τσίτας σίγουρα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση στη...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ