alt

Του Μάκη Πανώριου

Το Γοτθικό Μυθιστόρημα δεν είναι μόνο ιστορίες υπερφυσικού τρόμου, είναι, κυρίως, και μέσω αυτών των ιστοριών ως πρόσχημα, η αντανάκλαση και το ‘στίγμα’ μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου, της οποίας τα βασικά χαρακτηριστικά είναι ο προληπτικός σκοταδισμός, η φανατική θρησκοληψία και η μεταφυσική φαντασίωση.

Σε μια καθημερινότητα με συγκεκριμένο κοινωκο-πολιτικό στάτους κβο και σαφή διαχωρισμό των τάξεων, Άρχοντες και Πληβείοι, σε περίκλειστους, μυστηριώδεις πύργους οι πρώτοι, σε άθλιες, ρυπαρές κατοικίες οι δεύτεροι, κι ένα φυσικό περιβάλλον ερημικών εκτάσεων και σκοτεινών δασών, ήταν απολύτως φυσικό να γεννηθεί και να καλλιεργηθεί από αυτήν την αμφίβολη πραγματικότητα ένα πνεύμα ‘σκοτεινιάς και τρόμου’. Οι σκιές, τα φαντάσματα, οι δαίμονες, οι νεκροζώντανοι, τα τέρατα, οι μάγοι, οι μάγισσες, είναι τα ‘υπερρεαλιστικά’ σύμβολα που θα εκφράσουν  αυτό το πνεύμα. Απ’ αυτή την άποψη τα όνειρα, τα οράματα, οι φαντασιώσεις, υπεύθυνες για τις ψυχοπαθολογικές νευρώσεις, θα λειτουργήσουν ως βασικά ‘υλικά’ που διαμόρφωσαν την εν λόγω πραγματικότητα. Αυτή η προσέγγιση μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι κανένα άλλο λογοτεχνικό κίνημα δεν κατάφερε να συλλάβει το βαθύτερο προαναφερθέν υπαρξιακό πνεύμα μιας ολόκληρης εποχής, όπως το Γοτθικό Μυθιστόρημα.

Η αρχετυπική καταγωγή του, ωστόσο, θα πρέπει να αναζητηθεί στην αρχαία ελληνική και ανατολική λογοτεχνία. Την περίοδο του Μεσαίωνα αρχίζει να αποκτά συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, τα οποία δανείστηκε από τα λαϊκά παραμύθια τρόμου που κυκλοφορούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Κεντρικής Ευρώπης. Τα αυθεντικά του διαπιστευτήρια, όμως, θα τα καταθέσει τον 17ο αιώνα, και θα τα επιβεβαιώσει τον 18ο και 19ο. Τον 20ο αιώνα θα προσαρμοστεί στο πνεύμα της επιστημονικής-τεχνολογικής εποχής. Τους δαίμονες και τα φαντάσματα θα αντικαταστήσουν οι ‘κακοί’ εξωγήινοι και οι ‘σατανικοί’ επιστήμονες. Γαλλία, Γερμανία, και Αμερική δίνουν τον τόνο του είδους που συμπορεύεται με τον Ρομαντισμό. Αλλά τον ουσιώδη τόνο του Γοτθικού Μυθιστορήματος ως προς τη θεματική, την ατμόσφαιρα, το κλίμα, το σκηνικό, και την μυθολογία του, θα την δώσει η Αγγλία. Ο Χόρας Γουόλπολ, Άγγλος ευγενής (1717-1797), με το αρχετυπικό του μυθιστόρημα, «Ο Πύργος του Οτράντο, μια γοτθική ιστορία» 1764, που βασίζεται σε έναν εφιάλτη του συγγραφέα του, θεωρείται ο εισηγητής του. Αξίζει να αναφερθούν ορισμένα έργα αυτής της γόνιμης περιόδου, όπως, «Η Θαυμαστή Ιστορία του Χαλίφη Βατέκ» 1782, του Ουίλιαμ Μπέκφορντ, «Τα Μυστήρια του Ουντόλφο» 1794, της Ανν Ράντκλιφ, «Ο Καλόγερος» 1796, του Μάθιου Γκρέγκορι Λιούις. Ο «Μέλμοθ ο Περιπλανώμενος» 1820, του Τσαρλς Ρ, Ματιούριν, είναι το επιστέγασμα αυτής της εκρηκτικής εποχής, το αριστούργημα του συγγραφέα του, και η αναγγελία ενός νέου επαναστατικού ιστορικού κύκλου. «Ο Φρανκενστάιν ή ο Νέος Προμηθέας» 1818, της Μέρι Γούλστονκρφτ Σέλεϊ, προφητεύει την βιομηχανική επανάσταση, την έλευση της επιστημονικής-τεχνολογικής εποχής και εγκαινιάζει την Επιστημονική Φαντασία, λογοτεχνικό είδος που θα κυριαρχήσει τα επόμενα χρόνια για να φτάσει στο απόγειό της τον 20ο αιώνα.

Ο«Μέλμοθ»,ωστόσο, αυτό το πολυεπίπεδο, πολυδιάστατο, επιθετικό μυθιστόρημα, δεν εξαντλείται μόνο στην καταγραφή της δεισιδαιμονίας της εποχής του που διαστρέβλωσε την ανθρώπινη οπτική, αλλά συλλαμβάνει στο απώτερο βάθος του την αγωνιώδη υπαρξιακή ανάσα του ανθρώπου κι εκείνο το απροσδιόριστο, φευγαλέο «Κάτι», που εκπορεύεται από τον βουβό ήχο του σύμπαντος. Οι διάφορες εγκιβωτισμένες ιστορίες που διοργανώνουν  το σώμα του έργου, πέρα από την ουσιώδη αυτονομία τους, επισημαίνουν την ανθρώπινη περιπέτεια στο αμφίβολο, τρομώδες περιβάλλον της εποχής τους. Τα εφιαλτικά υπόγεια της Ιερής Εξέτασης, τα φοβερά μπουντρούμια, τα σκοτεινά κελιά, οι κλειστοφοβικές κρύπτες, οι δαιδαλώδεις στοές, κι ένα επικίνδυνο κοινωνικοπολιτικό ισπανικό καθεστώς, είναι η δυσοίωνη τοιχογραφία ενός κόσμου αίματος, υποκρισίας, φόνου, εγκληματικότητας, αμφίβολων σχέσεων και καταδικασμένων ερώτων. Σε αυτό το αβέβαιο τοπίο, που μοιάζει ‘εκσυγχρονισμένος’ πίνακας του Ιερώνυμου Μπος, θα κινηθεί ο Μέλμοθ, αυτός ο έκπτωτος άγγελος, ένας προκλητικός, αναρχικός Φάουστ. Θα συνάψει συμφωνία αθανασίας με τον Άρχοντα του Σκότους να του αποκαλυφθεί η «Μέγιστη Αλήθεια», αλλά με την προϋπόθεση να χρησιμοποιήσει τη ζωή των άλλων. Δεν θα βρει, όμως, ούτε έναν που να δεχτεί την απώλεια της ψυχής του, με δέλεαρ την αθανασία, τα πλούτη, την εξουσία. Εξυπακούεται ότι στο τέλος ο Μέλμοθ θα καταστραφεί, επειδή δεν έχει συλλάβει τα ανθρώπινα όριά του. Εκ φύσεως δεν είναι δυνατόν να υπερβεί εαυτόν, ούτε να απορρίψει τους φυσικούς νόμους, ούτε να ακυρώσει τον χρόνο. Πολύ περισσότερο δεν είναι σε θέση να διεισδύσει στο χάος. Η ‘αναρχική’ ωστόσο σκέψη του και συμπεριφορά του προαναγγέλλει τον σύγχρονο υπαρξιακό άνθρωπο. Για την εποχή του, όμως, είναι το όπλο που θα του δώσει τη χαριστική βολή∙ και, υπό ευρεία έννοια, είναι αυτή η εποχή η οποία θα τον θανατώσει, επειδή δεν είναι ακόμη σε θέση να δεχτεί την προοδευτική αλλαγή της.

Παρ’ όλο τον εκπνέοντα μεσαιωνισμό που συντηρεί ακόμη τους παραδοσιακούς θύλακές του, το υπερφυσικό κάνει μια μάλλον συμβολική εμφάνιση, λειτουργώντας, κυρίως, ως πρόσχημα αποκάλυψης των πληγών μιας δυσώδους κοινωνίας που αρέσκεται να εθελοτυφλεί βυθισμένη στην τρομολαγνία της και στις ψευδαισθήσεις της. Η γοτθική ατμόσφαιρα διατηρεί ακόμη τα κλασικά χαρακτηριστικά της, αλλά απογυμνωμένα από την υπερφυσική τους επίστρωση, προαναγγέλλοντας, έστω και υπαινικτικά, την έλευση του ρεαλισμού που θα την διαδεχτεί τον επόμενο αιώνα. Τα πρόσωπα, παρ’ όλο τον μελοδραματικό σχεδιασμό τους, προς χάριν της ιστορίας που οφείλουν να διεκπεραιώσουν, είναι αληθινά πλάσματα, με σάρκα και οστά, πάσχοντες οργανισμοί, που αγωνίζονται συνειδησιακά να υπάρξουν, να συναντήσουν, να επιβεβαιώσουν θετικά ή αρνητικά ένα αμφιλεγόμενο εαυτό, την αποκάλυψη του οποίου πρέπει ή να δεχτούν ή να απορρίψουν. Υπό αυτή την έννοια το πολυδιάστατο αυτό μυθιστόρημα, καταγράφοντας μέσω των προσώπων του την κοινωνιολογική περιπέτεια  αυτής της μεταβατικής αυτής περιόδου, αποκαλύπτεται και ως αρχέτυπο του ψυχογραφικού μυθιστορήματος, εκ του μακρόθεν του βραχύβιου εσωτερικού μονολόγου και της ψυχανάλυσης, ρεύματα που θα χαρακτηρίσουν την λογοτεχνία του 20ου αιώνα.

Όπως και σε κάθε σοβαρή λογοτεχνία, έτσι και στη συγκεκριμένη, ο αποσυνάγωγος Μέλμοθ είναι ο ίδιος ο Μτιούριν που ενδύθηκε τον ήρωά του για να επισημάνει τα οιδήματα της ασθενούσας εποχής του∙ θα τον επιβεβαιώσει αργότερα ο Φλομπέρ: «Η Μαντάμ Μποβαρί είμαι εγώ». Στον Ματιούριν εξάλλου άρεσαν οι μεταμφιέσεις. Φανταχτερές ενδυμασίες, εξεζητημένα χτενίσματα, προκλητική ζωή, μια συνειδητή αμφισβήτηση της συντηρητικής εποχής του. Εργάστηκε ως τελωνοφύλακας και ιερέας, αλλά διέπρεψε ως συγγραφέας μυθιστορημάτων και θεατρικών έργων. Τον αποδέχτηκαν ως σπουδαίο λογοτέχνη: ο Ουόλτερ Σκοτ, ο Ουίλιαμ Μέικπις Θάκερέι, ο Ντάντε Γκαμπριέλε Ροσέτι, ο Λόρδος Μπάιρον, ο Τέοντορ Βίλελμ Χόφμαν, ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, και, κυρίως, ο Σαρλ Μποντλέρ. Οι Αδελφές Μπροντέ, ο Βίκτορ Ουγκό, ο Ευγένιος Σιί, ο Μορίς Λεμπλάν, ακόμη και ο Ιούλιος Βερν συγκαταλέγονται στους θαυμαστές του, τους οποίους, άλλους εμφανώς άλλους αφανώς επηρέασε∙ ο Όσκαρ Ουάιλντ, στην εξορία του, για να τον τιμήσει, χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο «Σεμπάστιαν Μέλμοθ». Αρνητική κριτική δέχτηκε από τον Σάμιουελ Τέιλορ Κόλριτζ. Ίσως γιατί ο Μέλμοθ του προχώρησε ένα τολμηρό, αναρχικό βήμα, πέρα από τον Εωσφόρο, του συγγραφέα του «Χαμένου Παραδείσου». Ο Τσαρλς Ρόμπερ Ματιούριν γεννήθηκε και πέθανε στο Δουβλίνο (1780-1824).

alt

Μέλμοθ ο περιπλανώμενος
Charles R. Maturin
μετάφραση: Χαρά Σύρου
επιμέλεια σειράς: Α. Κ. Χριστοδούλου
Gutenberg - Γιώργος & Κώστας Δαρδανός, 2011
956 σελ.

 

 

 

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Neverhome, του Λερντ Χαντ - Μια ιστορία του Αμερικανικού Εμφυλίου

Neverhome, του Λερντ Χαντ - Μια ιστορία του Αμερικανικού Εμφυλίου

Για το μυθιστόρημα του Laird Hunt «Neverhome» (μτφρ. Χρήστος Οικονόμου, εκδ. Πόλις). Φωτογραφία: Η Φράνσις Κλέιτον κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου. © Library of Congress.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Ποιος είπε...

Κοκορομαχία, της Μαρία Φερνάντα Αμπουέρο

Κοκορομαχία, της Μαρία Φερνάντα Αμπουέρο

Για τη συλλογή διηγημάτων της María Fernanda Ampuero «Κοκορομαχία» (μτφρ. Ιφιγένεια Ντούμη, εκδ. Σκαρίφημα). Φωτογραφία: Rinaldo Wurglitsch, σε ανάρτηση του Borgen Project για το Human Trafficking στο Εκουαδόρ.

Του Διονύση Μαρίνου

Σ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ