Για το μυθιστόρημα του Ζαν Ζενέ (Jean Genet) «Ο καβγατζής της Βρέστης» (μτφρ. Ρίτα Κολαϊτη, εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα: Από την ταινία «Ο καβγατζής» του Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Στο λιμάνι της Μασσαλίας, ανάμεσα σε μπεκρήδες, καραβοτσακισμένους, τυχοδιώκτες, αριβίστες, πόρνες του δρόμου και κάθε λογής παράνομους, ο ναύτης Ζαν Κερέλ κινείται σαν μια φιγούρα που δεν ξέρεις αν είναι ανθρώπινη ή φτιαγμένη από την άγρια φαντασία του Ζαν Ζενέ.
Είναι μυστηριώδης, επικίνδυνος, σφριγηλός. Είναι ένα μάγμα φτιαγμένο από σκληρότητα και τρυφερότητα. Την ίδια στιγμή που μπορεί να χαρακώσει κάποιον, σαν να κόβει τα ρόδα του δρόμου, όπως λέει, την ίδια στιγμή μπορεί να αφεθεί στα χέρια ενός τυχαίου εραστή για να νιώσει λίγη αγάπη.
Με το που φτάνει το καράβι του στη Βρέστη, ο Κερέλ πηγαίνει στο μπορντέλο Λα Φέρια, εκεί που η πατρόνα Μαντάμ Λιζιάν, ο μόνος εδραίος χαρακτήρας του βιβλίου, εμπνέει τα πάθη με την λικνιστική κορμοστασιά της, αν και η ίδια είναι ταγμένη μόνο στον αδελφό του Κερέλ, Ρομπέρ, με τον οποίο μοιάζουν σαν μια σταγόνα νερό.
Βία και πόθος
Τον πρώτο που συναντάει είναι το αφεντικό του μαγαζιού, Νονό, ο οποίος αρέσκεται να διακορεύει τους μελλοντικούς εραστές της Μαντάμ Λιζιάν. Παίζοντας με… σημαδεμένα ζάρια, ο Κερέλ παραδίδεται ερωτικά στον Νόνο θέλοντας έτσι να εξαγνιστεί από τα πρότερα εγκλήματά του.
Πρόκειται για ένα πεδίο θανάτου και αυτοκαταστροφής, στοιχεία που δονούν και δίνουν υπόσταση στο μυθιστόρημα.
Για τον Κερέλ η βία συμπορεύεται με τον σεξουαλικό πόθο, όπως και η εξουσία με την εκούσια παράδοση. Ως κλασικός αμφίθυμος χαρακτήρας, δεν διστάζει να προδώσει έναν άλλον άντρα και να του φορτώσει τους δικούς του φόνους και την αμέσως επόμενη στιγμή να χαρίσει την καρδιά του στον υποπλοίαρχο Σεμπλόν, ο οποίος είναι σφόδρα ερωτευμένος μαζί του.
Η ουσιώδης αναζήτηση του Κερέλ, μέσα από όλες τις σκοτεινές περιπέτειές του είναι το αέναο κυνήγι της ελευθερίας και της αυθεντικότητά του, αυταξίες που τις αναζητεί σε ένα έντονο κλίμα παρακμής και ανομίας. Πρόκειται για ένα πεδίο θανάτου και αυτοκαταστροφής, στοιχεία που δονούν και δίνουν υπόσταση στο μυθιστόρημα.
Κάτοπτρα
Ο Ζενέ δεν θα μπορούσε να γράψει ένα βιβλίο που θα κινείται στα ήσυχα νερά μιας «στρωτής» αφήγησης ή ενός ρεαλισμού που θα απογυμνώνει τα πάντα με την μόνη του αλήθεια. Αντίθετα, βάζει παντού κάτοπτρα. Μέσα και έξω από τους ήρωές του. Συμβολοποιεί ακόμη και το λιμάνι της Μασσαλίας, ωσάν να είναι το σημείο καθόδου στην κόλαση του εαυτού.
Είναι σαφέστατα επηρεασμένος από τον υπαρξισμό του Σαρτρ και του Κίρκεγκορ, ειδικά στο σημείο όπου η βία και η αυτοκαταστροφική μανία γίνονται οι δυνάμεις που θα οδηγήσουν τον Κερέλ πέρα από την παραδοσιακή ηθική της κοινωνίας.
Επιθυμία και σεξουαλική αναρχία
Μαζί με τον ήρωά του, ο Ζενέ καταδύεται στα μαύρα πελάγη της επιθυμίας και της σεξουαλικής αναρχίας. Η ομοφυλοφιλία, η αχαλίνωτη ανάγκη για κτηνώδες σεξ, οι οργασμικές σκηνές και οι άνευ φραγμών περιγραφές του βιβλίου, αναδεικνύουν τη συγγραφική πρόθεση, που είναι να υπερβεί, μέσω της ποίησης, την πρόκληση και να καταστήσει ολότελα απονεκρωμένες τις κοινωνικές νόρμες.
Να γιατί ο Κερέλ μετέχει ασμένως σε διάφορες ταπεινωτικές, εξευτελιστικές και συχνά αχρείαστες πράξεις. Μέσω αυτών αναδεικνύεται το μέγα θέμα: η ανθρώπινη αντίφαση που σκοτώνει πάντα αυτό που αγαπά.
Δεν χωράει αμφιβολία πως έχουμε να κάνουμε με μια ερωτική ιστορία -στα μέτρα και τα σταθμά του Ζενέ-, αλλά και μια παραβολή για την εξουσία και την επαναστατικότητα, η οποία δεν περιχαρακώνεται μόνο στις ιδέες, αλλά είναι άκρως σωματική. Να γιατί ο Κερέλ μετέχει ασμένως σε διάφορες ταπεινωτικές, εξευτελιστικές και συχνά αχρείαστες πράξεις. Μέσω αυτών αναδεικνύεται το μέγα θέμα: η ανθρώπινη αντίφαση που σκοτώνει πάντα αυτό που αγαπά.
Η ποίηση του Ζενέ
Ο Ζενέ καταφέρνει να μετατρέψει το ρυπαρό σε λυρικό, μέσω μιας γλώσσας που συνδυάζει την ποίηση με τη φιλοσοφία. Αν υπάρχει (που υπάρχει) η έννοια της «σωστής λέξης» που είχε θέσει ως πρωταρχικό όρο της συγγραφικής δημιουργίας ο Φλομπέρ, τότε ο Ζενέ ακολουθεί αυτόν τον κανόνα με πλέρια γνώση των ανεξάντλητων δυνατοτήτων του. Υπάρχει μια εξπρεσιονιστική ματιά στον Ζενέ. Μια υπερβολή που σε σαγηνεύει και την ίδια στιγμή σε μετατρέπει σε άθυρμα του συγγραφέα.
Εμφανής είναι και η πολιτική διάσταση του βιβλίου. Καθόλου παράξενο, καθώς ο Ζενέ ανήκει σε εκείνη τη γενιά της γαλλικής ιντερλιγκένσιας (καίτοι αυτός έρχεται ως παρίας της κοινωνίας) που αμφισβήτησε τις παραδεδεγμένες αξίες
Ο Κερέλ είναι κι αυτός μέρος του συνολικού μαρτυρολόγιου που έφτιαξε διά του έργου του ο Ζενέ. Ακόμη και το όνομά του είναι αποτέλεσμα εύστοχης επιλογής, καθώς δηλοί όλες τις αντιθετικές δυνάμεις που κουβαλάει ως ήρωας. Ο ίδιος ο χαρακτήρας, μέσα από την ερωτική του ζωή, εξερευνά την έλξη και την απόρριψη, την αγάπη και το μίσος, την ελευθερία και την υποταγή — όλα με μια εξαιρετική ένταση.
Εμφανής είναι και η πολιτική διάσταση του βιβλίου. Καθόλου παράξενο, καθώς ο Ζενέ ανήκει σε εκείνη τη γενιά της γαλλικής ιντερλιγκένσιας (καίτοι αυτός έρχεται ως παρίας της κοινωνίας) που αμφισβήτησε τις παραδεδεγμένες αξίες και προσπάθησε να ορίσει με το έργο και τις πράξεις της μιας νέα κοινωνική ηθική.
Μορφή πολιτικής αντίστασης
Ο Κερέλ δεν είναι τίποτα άλλο από μια μορφή πολιτικής αντίστασης. Είναι η απάντηση στην καταπίεση του ατόμου από την κοινωνία και το κράτος. Ακόμη κι όταν γίνεται ορντινάντσα του Σεμπλόν, ο οποίος φέρει το στοιχείο της εξουσίας, ο Κερέλ γνωρίζει πως μια του κίνηση είναι ικανή να λυγίσει τις αντιστάσεις του υποπλοίαρχου.
Έχει μείνει στο σινεφίλ φαντασιακό το τραγούδι της Ζαν Μορό (υποδύεται την Μαντάμ Λουσιέν) να τραγουδάει «Κάθε άντρας σκοτώνει αυτό που αγαπά». Αυτό ακριβώς που κάνει ο Κερέλ ανοίγοντας λογαριασμούς με την κοινωνία και τον εαυτό του
Το βιβλίο είναι την τύχη να παραδοθεί στα χέρια του Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ, ο οποίος στο πρόσωπο του «καταραμένου» Μπραντ Ντέιβις βρήκε τον ιδανικό Querelle για να μεταφέρει το βιβλίο στο κινηματογραφικό πανί. Είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις όπου η μεταφορά ενός βιβλίου στον κινηματογράφο όχι μόνο δεν προδίδει τις προθέσεις του συγγραφέα, αλλά τις εξυψώνει. Έχει μείνει στο σινεφίλ φαντασιακό το τραγούδι της Ζαν Μορό (υποδύεται την Μαντάμ Λουσιέν) να τραγουδάει «Κάθε άντρας σκοτώνει αυτό που αγαπά». Αυτό ακριβώς που κάνει ο Κερέλ ανοίγοντας λογαριασμούς με την κοινωνία και τον εαυτό του.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Jean Genet (Ζαν Ζενέ), Γάλλος μυθιστοριογράφος, δραματουργός και ποιητής, γεννήθηκε το 1910 στο Παρίσι. Γιος μιας πόρνης, αγνώστου πατρός, μεγάλωσε με ανάδοχους γονείς σε μια κωμόπολη της Γαλλίας. Σε ηλικία δέκα ετών διαπράττει την πρώτη του κλοπή. Στο σωφρονιστήριο ανηλίκων συνειδητοποιεί πλήρως την ομοφυλοφιλία του, καθώς και τη λατρεία του για το αντρικό κορμί. Κατατάσσεται στη Λεγεώνα των Ξένων και, στη Βόρεια Αφρική, θα μαγευτεί από την ομορφιά, θα γευτεί θεσπέσιους έρωτες.
Επιστρέφει στο Παρίσι όπου μπαινοβγαίνει στις φυλακές. Εκεί αρχίζει να γράφει. Ο Ζαν Κοκτό ήταν ο πρώτος που ανακάλυψε τα έργα του Ζενέ και ο Ζαν-Πολ Σαρτρ τού αφιέρωσε τη βαθυστόχαστη μελέτη «Ο Άγιος Ζενέ, κωμωδός και μάρτυρας» (1952). Ο πιο αιρετικός συγγραφέας της γαλλικής λογοτεχνίας, το αγαπημένο παιδί της γαλλικής διανόησης, πέθανε το 1986 στο Παρίσι.
