«Η γραμμή του ορίζοντα» του Αντόνιο Ταμπούκι (κριτική) – Ένας βραδύκαυστος λογοτεχνικός γρίφος

«Ο ορίζοντας είναι η φαινομενική γραμμή που χωρίζει τη γη από τον ουρανό…». Η Wikipedia είναι ξεκάθαρη. Ο Ταμπούκι πάλι δεν είναι, καθώς αυτή είναι η διαφορά της πραγματικότητας από τη μυθοπλασία. Η λέξη «φαινομενική» οριοθετεί το πεδίο δράσης του μικρού αυτού βιβλίου, καθώς όλα συμβαίνουν σε έναν πραγματικό μεν χώρο και χρόνο, αλλά ταυτόχρονα, τίποτα δεν υπάρχει πέρα από τα όρια της ανθρώπινης συνειδητότητας (Χούσερλ). Τίποτα καθ’ εαυτό δεν υφίσταται, παρά μόνο όπως διαθλάται στον εσώτερο καθρέφτη του πρωταγωνιστή.

Ο πρωταγωνιστής Σπίνο (εκ του Σπινόζα) φαίνεται αρχικά να διαθέτει το πειθαρχημένο και ορθολογικό πνεύμα του φιλοσόφου. Η εμφάνιση στο νεκροτομείο που δουλεύει ενός πτώματος («ένας μικρός θάνατος στην κοιλιά του κόσμου») αποτελεί το έναυσμα της αναζήτησης. Ο νεκρός χωρίς όνομα μπορεί να είναι τρομοκράτης ή απλά μαφιόζος. Ήδη από την εναρκτήρια παράγραφο ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με τη γεωμετρία του θανάτου. Ο Ταμπούκι περιγράφει ψυχρά τον μηχανισμό του θαλάμου του νεκροτομείου (συρτάρια, χερούλι, ελατήριο, μηχανισμός…), ενός χώρου περιγραφόμενου ως «αποθήκη της ζωής». Και ο Αρχιερέας του, ο άνθρωπος που ταξινομεί, αριθμεί, αποτελεί τον «έσχατο σύντροφό τους». Ένας απαθής συνοδός που ξαφνικά θα μετατραπεί σε εμπλεκόμενο (θα μπορούσε να είναι σενάριο ταινίας του Αντονιόνι), ανακαλύπτοντας στη διαδρομή περισσότερα πράγματα για τον ίδιον παρά για τον νεκρό, ο οποίος αποτελεί την αφορμή για το ταξίδι.

Ο φίλος του ο Κορράντο, ο δημοσιογράφος, θα προσπαθήσει να ανασυγκροτήσει το συμβάν, αλλά θα είναι αδύνατον, καθώς η αλήθεια -όπως και η δίδυμη αδελφή της η τέχνη- διαφεύγει πάντα της καταγραφής και της αναπαράστασης, με αποτέλεσμα να είναι πάντα ένα βήμα πίσω από τον πρωταγωνιστή που λοξοκοιτά στις ρωγμές της πραγματικότητας και ποτέ απευθείας στα στοιχεία. Το αυτό ισχύει και για την αστυνομία, η οποία κινείται στο περιθώριο, αδυνατώντας να συγκροτήσει σταθερή αφήγηση. Ο Σπίνο θα είναι εκείνος που θα βαφτίσει τον «ληστή χωρίς όνομα», εκείνος που θα του δώσει υπόσταση. Και θα το κάνει μέσω του σινεμά και συγκεκριμένα ενός γουέστερν, ονομάζοντάς τον «Κιντ».

Στο μοναστήρι

Ο Σπίνο θα συνεχίσει να ψάχνει. Θα βρεθεί σε ένα μοναστήρι όπου ο ιερέας γνώριζε το νεαρό. Στην ερώτησή του γιατί θέλει να μάθει γι’ αυτόν θα απαντήσει: «Γιατί αυτός έχει πεθάνει κι εγώ είμαι ζωντανός». Πρόκειται για μια δήλωση που δεν επιδέχεται διευκρίνιση, ούσα απόλυτη. Το χρέος του ζωντανού προς τον νεκρό είναι να γνωρίζει ποιος είναι. Όχι για να αποδώσει δικαιοσύνη, αυτό δεν αφορά κανέναν. Ο αναγνώστης κατανοεί σταδιακά ότι ο πρωταγωνιστής αναζητά ταυτότητα όχι εκδίκηση. Συγκεκριμένα τα στοιχεία που τη συνθέτουν, τα οποία είναι διάσπαρτα στον κόσμο και κάποιος οφείλει να τα ακολουθήσει, ακριβώς γιατί είναι ζωντανός και εφόσον όλοι αδιαφορήσουν «είναι σαν να πεθαίνει δύο φορές».

Ούτε οι φωτογραφίες θα βοηθήσουν στο έργο του. Εκείνοι που τις τράβηξαν δεν είναι παρόντες, ενώ όσοι τις κοιτάζουν δεν είναι ποτέ σίγουροι σχετικά με τις ταυτότητες όσων έχουν απαθανατιστεί. Οι μνήμες συγχέονται με τα πρόσωπα και οι ιστορίες είναι όσες και οι αναμνήσεις – ένας λαβύρινθος από τον οποίο κανείς δεν εξέρχεται γνωρίζοντας.

Στην πορεία του θα επισκεφτεί το νεκροταφείο της πόλης, έναν χώρο που δεν φιλοξενεί κανέναν δικό του άνθρωπο, τίποτα να τον δένει μ’ αυτό. Χρειαζόταν ένας άγνωστος για να βρεθεί εκεί ο πρωταγωνιστής. Θα παρατηρήσει ξανά τη γεωμετρία του θανάτου, κατ’ εικόνα της ζωής, καθώς ο χώρος χωρίζεται σε ζώνες ανάλογα με την ταξική θέση των νεκρών εν ζωή.

Η γραμμή του ορίζοντα δεν θα μείνει ποτέ σταθερή. Ο Σπίνο θα κυνηγάει τη γραμμή κι εκείνη θα απομακρύνεται κάθε φορά, όπως και η αλήθεια, η οποία κρύβεται στους πολλαπλούς εαυτούς, εκείνου που αναζητεί κι εκείνου που αναζητείται

Η γραμμή του ορίζοντα δεν θα μείνει ποτέ σταθερή. Ο Σπίνο θα κυνηγάει τη γραμμή κι εκείνη θα απομακρύνεται κάθε φορά, όπως και η αλήθεια, η οποία κρύβεται στους πολλαπλούς εαυτούς, εκείνου που αναζητεί κι εκείνου που αναζητείται. «Μα αυτός τι είναι για σένα;» τον ρωτάει ο φίλος του ο δημοσιογράφος. Προβάλλει το μέγα ερώτημα της ετερότητας και της συγκρότησης του εαυτού μέσω των άλλων. Όχι όμως απαραίτητα μέσω ανθρώπων, αλλά και πραγμάτων, χώρων, αντικειμένων, ενός συνόλου που απαιτεί συνεχή ανακάλυψη.

Ο Αντόνιο Ταμπούκι (1943-2012) γεννήθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1943 στην Πίζα. Σπούδασε στην Πίζα, στο Παρίσι και στη Λισαβόνα λογοτεχνία και φιλοσοφία. Δίδαξε για πολλά χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Σιένα. Έγραψε 40 βιβλία, τα περισσότερα από τα οποία έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Πολλά βιβλία του έχουν μεταφερθεί στον κινηματογράφο. Πέθανε στις 25 Μαρτίου του 2012, σε ηλικία 68 ετών, μετά από πολύμηνη ασθένεια, στη Λισαβόνα, μια πόλη που επέλεξε ως δεύτερη πατρίδα του και που επανέρχεται πολύ συχνά στο έργο του.

Ο Σπίνο σε μια στιγμή αποκάλυψης θα γράψει σε ένα σημείωμα το σαιξπηρικό «Κλαίει; Τι ήταν η Εκάβη γι’ αυτόν;». Αλήθεια, τι είναι ένας άλλος για εμάς και τι εμείς για εκείνον; Ποιος κλαίει για τον έτερο, εάν δεν έχει κλάψει πρώτα για τον εαυτό του; Ο νεκρός σίγουρα δεν έχει ανάγκη τα δάκρυα. Οι ζωντανοί τα έχουν. Ο Σπίνο είχε δώσει μια υπόσχεση στο παρελθόν που δεν εκπλήρωσε (δεν θα μάθουμε ποτέ ποια), αφήνοντας να εννοηθεί ότι υπάρχει ένα χρέος προς το νεκρό, το οποίο ξεπληρώνεται προς τον άγνωστο, αφού στον ένα υπάρχει ο καθένας και ουδείς μπορεί τελικά να αναγνωρίσει την αληθινή σχέση μεταξύ των πραγμάτων. Μόνο ο παρατηρητής μπορεί, όχι να βρει την αλήθεια, αλλά να συσχετίσει μεταξύ τους όσα παρουσιάζονται μπροστά του – είτε αυτά είναι αντικείμενα είτε ανθρώπινες σχέσεις. Αλλά και εκείνο που η όραση παρατηρεί είναι ελλιπές, αφού το απώτερο κίνητρο που οδήγησε στον συγκεκριμένο χώρο και χρόνο έχει χαθεί στο παρελθόν, και είναι αυτό που καθορίζει τελικά την ουσία («ο κόσμος και η ζωή, όλο το σύμπαν»).

Σε αυτή τη φάση αποκάλυψης θα δει επιτέλους «καθαρά» τη σκηνή του εγκλήματος: τη γεωμετρία του φόνου, την τροχιά της σφαίρας, το σώμα που μπαίνει στη μέση, μοιραία και αναπόδραστα. Λες για να εξιλεωθεί ή να «θεσπίσει μια απλή σχέση ανάμεσα στα γεγονότα». Ο νεαρός με το όνομα Κάρλο Νομπόντι (Κανένας) έζησε και πέθανε ως μέρος μια μη γραμμικής σχέσης, η οποία όμως ήταν απαραίτητη για να αποδειχτεί ότι η ζωή δημιούργησε τον δικό της ιστό, στον οποίο όλοι είναι μπλεγμένοι, κατά έναν τρόπο που διαφεύγει μεν της κατανόησής τους, αλλά διαθέτει τη δική του εσωτερική συνοχή και αιτιολόγηση. Ο Κανένας θα γίνει λοιπόν Καθένας. Στη συνέχεια, ο αφηγητής θα κρεμάσει το σημείωμα στο σκοινί με ένα μανταλάκι. Όσο περνάει η ώρα και πέφτει η νύχτα θα αρχίσει κι αυτό να χάνεται στη γραμμή του ορίζοντα. Και αυτή η «αλήθεια» θα απομακρυνθεί παραμένοντας απροσπέλαστη στον παρατηρητή. Θα την καταπιεί το σκοτάδι.

Ο Σπίνο θα τακτοποιήσει τα πράγματά του, θα αποχαιρετήσει τους οικείους και θα φύγει από το σπίτι του οριστικά. Θα ακολουθήσει την πορεία που του έχουν υποδείξει για να βρεθεί στο σημείο συνάντησης.

Ο Σπίνο θα τακτοποιήσει τα πράγματά του, θα αποχαιρετήσει τους οικείους και θα φύγει από το σπίτι του οριστικά. Θα ακολουθήσει την πορεία που του έχουν υποδείξει για να βρεθεί στο σημείο συνάντησης. Είναι προφανές από όσα προηγήθηκαν ότι κανείς δεν θα τον προϋπαντήσει. Η κατανόηση αυτή δεν θα γίνει με πικρία. Ο άντρας πλέον έχει την απαιτούμενη σοφία για να βάλει τα γέλια μπροστά στο κωμικό που διαπερνά την ύπαρξη. Θα δει το νερό στο βάθος του ορίζοντα και με σταθερό βήμα θα προχωρήσει προς τα εκεί, πηγαίνοντας να συναντήσει τη γραμμή του προσωπικού του ορίζοντα, το δικό του πεπρωμένο.

Ρεαλιστικό ύφος

Ο Ταμπούκι δημιούργησε έναν υπέροχο λογοτεχνικό γρίφο. Χρησιμοποιώντας ρεαλιστικό ύφος που διακόπτεται από χαμηλής έντασης ονειρικές εκρήξεις, υπαινικτικό και ταυτόχρονα βραδύκαυστο, στήνει ένα νοητικό παιχνίδι που αναισθητοποιεί το θυμικό του αναγνώστη, ενθαρρύνοντας την εγκεφαλική προσέγγιση. Αυτό το μικρής έκτασης βιβλίο δεν «νιώθεται» παρά μόνο προς το τέλος όταν σταδιακά οι ψηφίδες πέσουν στη θέση τους και ο αναγνώστης αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι οφείλει να αναζητήσει τον αναγνωστικό του εαυτό όπως ο ήρωας τον νεκρό. Ο Ταμπούκι δεν επιτρέπει την ευκολία της αμεσότητας, της ταύτισης που θα διευκολύνει τον περιηγητή. Η τέχνη του εδράζεται στα ενδεχόμενα, σε όσα κείτονται υπόρρητα, αναζητώντας κάποιον να τα ανασύρει. Ακόμα κι έτσι όμως, η γραμμή του ορίζοντα συνεχώς θα απομακρύνεται, αφήνοντάς μας όπως και το πρωταγωνιστή να ακολουθούμε το ακαθόριστο που όμως βρίσκεται ακριβώς δίπλα μας, έχει φωλιάσει μέσα μας, και μόνο μία ακόμα ανάγνωση ίσως το φέρει στο φως.

Υ.Γ.: Η τέχνη και η λογοτεχνία μετά την εποχή του Μοντερνισμού απογειώνεται όταν υπαινίσσεται, προκαλώντας τον αναγνώστη σε ένα διαρκές παιχνίδι που αρνείται την απρόσκοπτη και ολοκληρωτική κατανόηση. Οι αλήθειες είναι όσες και οι πλευρές του πρίσματος -αποχρώσεις και τόνοι-, οι οποίες αλληλοεπικαλύπτονται. Το ένδυμα στην έναρξη του βιβλίου είναι διάφανο και ο βασιλιάς γυμνός. Σταδιακά, όσο περνάνε οι σελίδες, ο αναγνώστης ανακαλύπτει στις λέξεις χρώματα και σχέδια και ντύνει τους ήρωες, τους μορφοποιεί, τους αγκαλιάζει και τους αγαπά, αποδεχόμενος τον συγγραφέα και τις επινοήσεις του. Ουσιαστικά μαθαίνει να παρατηρεί ειλικρινά τον εαυτό του, να διακρίνει εκείνα που τον καθιστούν ανθρώπινο, μαζί με όλα τα άλλα, τα χθόνια και ταπεινά. Τα ενώνει σε μια εικόνα που σχηματοποιείται αργά και σταθερά, οπότε το ένδυμα στο τέλος θα είναι λαμπερό, υμνώντας και τους δύο: εκείνον που το κέντησε και τον άλλον που το φόρεσε.

^＊Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.