alt

Του Δημήτρη Αργασταρά

Από το ‘‘Ο άνθρωπος που έλεγε ιστορίες’’ (Καστανιώτης, 2010), ο Μάριο Βάργκας Λιόσα μου είχε αφήσει τις καλύτερες εντυπώσεις, έτσι φυσικό ήταν να έχω πολύ μεγάλες προσδοκίες και για το τελευταίο του μυθιστόρημα ‘‘Το όνειρο του Κέλτη’’ (Καστανιώτης, 2011), το οποίο συνέπεσε εκδοτικά και με την βράβευση του περουβιανού συγγραφέα με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Πόσο μάλλον που τα δύο βιβλία φαίνεται να έχουν ένα κοινό θεματικό άξονα: την συνάντηση των πολιτισμένων, ισχυρών δυνάμεων του κόσμου μας με τους πρωτόγονους ιθαγενείς πληθυσμούς, που ζούσαν στα παρθένα ακόμη αλλά πλούσια σε πρώτες ύλες δάση της Αφρικής και του Αμαζονίου. Μια συνάντηση καθόλου ευχάριστη στην πράξη, αφού ακολουθήθηκε από απίστευτη απληστία και αποτρόπαιες βαρβαρότητες. Αλλά, αν στο ‘‘Ο άνθρωπος που έλεγε ιστορίες’’ η οπτική γωνία ήταν κυρίως αυτή των ιθαγενών, στο ‘‘Όνειρο του Κέλτη’’ ο Λιόσα φαίνεται πως βρήκε στο αληθινό πρόσωπο του Βρετανού διπλωμάτη, ιρλανδικής καταγωγής, Ρότζερ Κέισμεντ, τον ιδανικό του ήρωα από την πλευρά του δυτικού κόσμου.

Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ου αιώνα και η Βρετανική Αυτοκρατορία είναι η μεγάλη αποικιακή δύναμη της εποχής. Μια αυτοκρατορία, όπως ισχυρίζεται, του αλτρουισμού και του fair play, που σκοπό έχει να ανοίξει για τους Αφρικανούς τον δρόμο προς τον πολιτισμό, το σύγχρονο εμπόριο και την πρόοδο. Ο μικρός Ρότζερ Κέισμεντ, που μεγαλώνει στην ιρλανδική επαρχία, αρέσκεται στις φαντασμαγορικές ιστορίες για την εξερεύνηση της αφρικανικής ενδοχώρας, για τον θρυλικό δόκτορα Λίβινγκστον που εξαφανίστηκε μέσα στην ζούγκλα αναζητώντας τις πηγές του Νείλου, για τον Χένρι Μόρτον Στάνλεϋ και την αποστολή του που τον ανακάλυψε ζωντανό μερικά χρόνια αργότερα. Ήταν αυτές οι ιστορίες, για τις πορείες μέσα από απάτητους τόπους και την υπερνίκηση των εμποδίων της φύσης, που θάμπωναν τον νου του και γαλούχησαν τον ιδεαλισμό του χαρακτήρα του.

Μερικά χρόνια αργότερα, ως πρόξενος της Αγγλίας στο Βελγικό Κονγκό, εκεί όπου γίνονταν οι τεράστιες εξαγωγές του ‘‘μαύρου χρυσού’’ της εποχής, του καουτσούκ, ο Ρότζερ Κέισμεντ θα διαπιστώσει την φρικτή αλήθεια που κρύβεται πίσω από τα μεγάλα λόγια. Στην πραγματικότητα, οι δυτικοί έχουν πέσει σαν αρπακτικά γεράκια πάνω στην περιοχή, απαιτώντας την πλήρη εκμετάλλευσή της, χωρίς να δίνουν τίποτα σε αντάλλαγμα. Τα αίσχη που διαπράττονται κατά των ιθαγενών, από τους οποίους ζητείται η συνεχείς παροχή εργατικών χεριών, χωρίς να αντιμετωπίζονται ως ανθρώπινα πλάσματα, εξαπλώνονται σαν καρκίνος. Αποδεκατισμοί χωριών, δολοφονίες φυλάρχων, τουφεκισμοί και βιασμοί γυναικών και παιδιών, ως τιμωρίες ή παραδειγματισμοί, βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη, και το μαστίγιο έχει γίνει το καινούριο, πανταχού παρόν, σύμβολο της εξουσίας. Είναι η απληστία για όλο και περισσότερη παραγωγή και η πλήρης απουσία νόμων και αρχών που έχει πετύχει το απίστευτο: να μετατρέψει τον άνθρωπο στον πιο εξαχρειωμένο δολοφόνο και βασανιστή.

Ιστορικά αλλά και λογοτεχνικά ενδιαφέρουσα υπήρξε η πρώτη συνάντηση του πρόξενου Κέισμεντ, όσο βρισκόταν ακόμη στο Κονγκό, με τον νεαρό τότε, Πολωνό καπετάνιο, Κόνραντ Κορζενιόφσκι. Ενθουσιώδης και γεμάτος όνειρα στην αρχή, ο νέος καπετάνιος του βρετανικού εμπορικού ναυτικού προειδοποιήθηκε από τον Κέισμεντ, με τον οποίο έγιναν πολύ καλοί φίλοι, για όσα επρόκειτο να συναντήσει, και φαίνεται πως όσα είδε ήταν τελικά πολύ πιο τρομερά απ’ όσα μπορούσε να αντέξει. Αρκετά χρόνια αργότερα, ο Τζόζεφ Κόνραντ, όπως θα γινόταν πλέον γνωστός, θα γράψει το μεγάλο γκογκολέζικο μυθιστόρημά του, την ‘‘Καρδιά του Σκότους’’, περιγράφοντας το Κονγκό σαν μια εικόνα της Κόλασης επί της γης. Όμως, εκεί που ο Κόνραντ είδε στην Αφρική μια φλεγόμενη Κόλαση που ξυπνούσε νομοτελειακά στους ανθρώπους τα χειρότερά τους ένστικτα, ο Κέισμεντ έβλεπε τους ευρωπαίους αποίκους ως αποκλειστικούς υπεύθυνους της ψυχικής διαφθοράς και της ηθικής εξαθλίωσης. Λιγότερο φυγόπονος, ο Ρότζερ Κέισμεντ πέρασε μέσα από την Καρδιά του Σκότους και βγήκε πιο ανθρωπιστής, περισσότερο πολιτισμένος, πιο μάχιμος απέναντι στις ηθικές υποχρεώσεις του ανθρώπου.

Ο σύγχρονος αναγνώστης δεν μπορεί παρά να συγκλονιστεί από όσα θα διαβάσει στις σελίδες του βιβλίου, προφανώς όπως και οι σύγχρονοι του Κέισμεντ που ενημερώνονταν από τις λίγες ελεύθερες φωνές, δημοσιογράφους και εφημερίδες. Η απληστία, η σκληρότητα, η απανθρωπιά του συστήματος, η ανελέητη εκμετάλλευση, εξαφανίζει ολόκληρους οικισμούς και αποδεκατίζει πληθυσμούς, μετατρέποντας τους ιθαγενείς αφρικανούς και τον πολιτισμό τους, κυριολεκτικά, σε ένα είδος υπό εξαφάνιση. Χαμένοι μέσα στο φυσικό τους τοπίο, ζαλισμένοι από την απίστευτη κατάρα που έχει πέσει πάνω στα κεφάλια τους, εξαιτίας του ‘‘μαύρου χρυσού’’ της περιοχής τους, οι ιθαγενείς δεν διαμαρτύρονται καν για το αυτονόητο: με ποιό δικαίωμα αυτοί οι ξένοι έχουν εισβάλει στην γη τους για να τους εκμεταλλευτούν και να τους βασανίσουν; Απλώς διαμαρτύρονται πώς δεν βγαίνει, δεν γίνεται να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις των λευκών, οι απαιτούμενες ποσότητες δεν γίνεται να παραδοθούν κάτω από αυτές τις συνθήκες. Αλλά, στην Μηχανή του Συστήματος υπάρχουν μόνο εξουσιαστές και εξουσιαζόμενοι, και κανείς δεν μπορεί να υπακούσει, ούτε είναι πρόθυμος να υπακούσει, στην φωνή της λογικής.

llosa-1Καθώς η κατακραυγή για όσα συμβαίνουν στις αποικίες εξαπλώνεται στην Ευρώπη, το Φόρεϊν Όφις θα αναθέσει στον Κέισμεντ να συντάξει μια αναφορά, να διερευνήσει και να καταγράψει όσα ακριβώς συμβαίνουν στα Κέντρα Εργασίας. Έτσι, ‘‘Η Έκθεση για το Κονγκό’’ θα γνωστοποιήσει σε όλον τον κόσμο την πρακτική της αποικιοκρατίας και θα καταστήσει τον Ρότζερ Κέισμεντ αναγνωρισμένη, διεθνή προσωπικότητα. Αργότερα, θα του ζητηθεί να κάνει το ίδιο κα για την Εταιρία Περουβιανού Αμαζονίου, που εκμεταλλεύεται τα δάση της Αμαζονίας. Όσα θα αντικρίσει ο Κέισμεντ στο Περού θα είναι μια επανάληψη του Κονγκό, με ακόμη πιο έντονα τα στοιχεία της επιχειρηματικής ανηθικότητας, της αδιαφορίας και της πολιτικής διαφθοράς.

Ευαισθητοποιημένος από τα προβλήματα που προκαλεί η κατοχή από μία ξένη χώρα, ο Ρότζερ Κέισμεντ θα μείνει στην Ιστορία και ως μία από τις προεξέχουσες προσωπικότητες που αγωνίστηκαν για την απελευθέρωση της Ιρλανδίας. Τα χρόνια που θα περάσει στο εξωτερικό θα μεγαλώσουν ακόμη περισσότερο την οιονεί του αγάπη για την πατρίδα του, τα τοπία, τις παραδόσεις και τις αξίες της, που δοκιμάζονται κάτω από τον βρετανικό ζυγό. Σταδιακά θα αναπτυχθεί μέσα του η πεποίθηση ότι μόνο μια ένοπλη εξέγερση μπορεί να γλυτώσει έναν δοκιμαζόμενο λαό από το να ‘‘χάσει την ψυχή του’’ εξαιτίας της κατοχής. Θα προσχωρήσει στους ριζοσπάστες εθνικιστές και θα πρωτοστατήσει υπέρ της Εξέγερσης, με αποτέλεσμα να συλληφθεί από τις αγγλικές δυνάμεις, να φυλακιστεί και να καταδικαστεί σε θάνατο.

Ο προβληματισμός του βιβλίου περιστρέφεται, επίσης, γύρω από τις αντιφάσεις της ατομικής ταυτότητας. Ποιος ήταν τελικά ο Ρότζερ Κέισμεντ; Ένας από τους μεγάλους αντι-αποικιοκράτες μαχητές, ένας πρωτοπόρος υπερασπιστής των ανθρώπινων δικαιωμάτων που παρασημοφορήθηκε και αναγορεύτηκε ‘‘σερ’’ από την Βρετανία, ένας εθνικιστής Ιρλανδός, ένας προδότης, που αψήφησε τα πάντα για την απελευθέρωση της πατρίδας του, ή μήπως είχαν δίκιο εκείνα τα ‘‘Μαύρα Ημερολόγια’’, που δημοσιοποίησε η Βρετανική Κυβέρνηση κατά την κράτησή του, τα οποία υπερτόνιζαν την σεξουαλική του ιδιαιτερότητα και τον παρουσίαζαν ως διεστραμμένο και ανήθικο; Εν τέλει, μάλλον μια αντιφατική προσωπικότητα, όπως όλοι μας, που ο Λιόσα πλησιάζει με πραγματικό ενδιαφέρον, με την επιμονή του ιστοριοδίφη, χωρίς διαθέσεις αγιοποίησης αλλά με καταφανή τα σημάδια της συμπάθειας ως προς τον άνθρωπο και τον αψήφιστο αγωνιστή.

‘‘Το Όνειρο του Κέλτη’’ είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα, η έρευνα που έχει κάνει ο Λιόσα είναι πλήρης και ενδελεχής και καταδεικνύει τελικά τις αντιφάσεις της Ιστορίας, τις αδυναμίες της καταγραφής της, την απόσταση ανάμεσα σε όσα θα γράψουν, στρογγυλοποιώντας γεγονότα και πρόσωπα, οι ιστορικοί, και όσα πραγματικά συμβαίνουν μέσα στον μικρόκοσμο των ανθρώπινων υποθέσεων. Είναι ένα βιβλίο για τα εγκλήματα της Ιστορίας, για την αιώνια ιστορία του Κακού που δεν τελειώνει ποτέ, και που, στιγμές-στιγμές, μοιάζει μάταιο να προσπαθήσει να την πολεμήσει κανείς. Είναι μια υπαρξιακή περιπέτεια στα σκοτάδια της ανθρώπινης ψυχής αλλά και στους ομορφότερους καρπούς που μπορεί να καλλιεργήσει. Όπως θα γράψει τελικά, στο ποιητικό ‘‘δικαστήριο της Ιστορίας’’, ο Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς : Λέω ότι ο Ρότζερ Κέισμεντ / Έκανε ό,τι έπρεπε να κάνει. / Στην αγχόνη πέθανε, αυτό, / Είναι σε όλους μας πολύ γνωστό.


 

keltis-exof

Μάριο Βάργκας Λιόσα
Το Όνειρο του Κέλτη
Εκδόσεις Καστανιώτη
Αθήνα, 2011, σελ. 460
alt
 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική)  – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική) – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

Για το βραβευμένο μυθιστόρημα του Ντένις Τζόνσον (Denis Johnson) «Δέντρο από καπνό» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Πατάκη), με αφορμή την κυκλοφορία –ήταν εξαντλημένο εδώ και χρόνια– της δεύτερης έκδοσής του. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Εί...

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Τρια μυθιστορήματα του επιτυχημένου Ισπανού συγγραφέα Χαβιέρ Θέρκας (Javier Cercas) και ο τρόπος με τον οποίο ο Ισπανικός Εμφύλιος εντάσσεται στις τρεις ιστορίες. Οι διαθλάσεις της Ιστορίας στον καθρέφτη της μνήμης και της λογοτεχνικής αφήγησης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Η συγγραφέας Γκιτάντζαλι Σρι (Geetanjali Shree) και η μεταφράστρια Daisy Rockwell θα μοιραστούν το χρηματικό έπαθλο των 50,000 λιρών για το «εξαιρετικά διασκεδαστικό και αστείο» βιβλίο «Tomb of Sand» (Τάφος από άμμο). Θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press ...

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...
Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922 - 1997) –Εκατό χρόνια από τη γέννησή του

Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922 - 1997) –Εκατό χρόνια από τη γέννησή του

 Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος συνεχίζει τον κύκλο εκδηλώσεων «Λόγος 10» που επιµελείται ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συµβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, κ. Σταύρος Ζουµπουλάκης. Η τρίτη εκδήλωση έχει τίτλο «Κορνήλι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ