«Η δίκη του Ματάν» της Ναντίφα Μοχάμεντ (κριτική) – Όταν η δικαιοσύνη τυφλώνεται

Η ιστορία: Βρισκόμαστε στο Κάρντιφ, μεγάλο λιμάνι και πρωτεύουσα της Ουαλίας, στα 1952. Ο Μαχμούτ Ματάν είναι ένας εικοσιοκτάχρονος Σομαλός που έχει δουλέψει για χρόνια θερμαστής στα καράβια. Κάποια στιγμή ερωτεύτηκαν σφόδρα με την Ουαλή Λόρα, με την οποία έκαναν τρία αγόρια, όμως λόγω του νευρικού χαρακτήρα του και της δυστοκίας του να περιοριστεί σε μια σταθερή δουλειά, η Λόρα τον διώχνει από το σπίτι τους και αναγκάζεται να μένει μόνος του σε φτηνές πανσιόν. Τον τελευταίο καιρό, ο Μαχμούτ σέρνεται στην πόλη, στον ιππόδρομο και σε παράνομες χαρτοπαιξίες, κάνοντας μικροκλοπές, ζώντας από την πρόνοια, ενώ την ίδια στιγμή προσπαθεί με θεαματικές αλλά όχι ουσιαστικές χειρονομίες, να κερδίσει πάλι την εύνοια της γυναίκας του.

Τότε συμβαίνει κάτι τρομερό: Μια σαραντάχρονη Εβραία, η κυρία Βολάκι, κατακρεουργείται μέσα στον ίδιο της το κατάστημα, ενώ η αδερφή της και η ανιψιά της τρώνε αμέριμνες σε παράπλευρο δωμάτιο.

Ο περήφανος και ατίθασος Μαχμούτ Ματάν διεγείρει τα ρατσιστικά ανακλαστικά των ντόπιων

Είμαστε, να το θυμίσουμε ξανά, στα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο. Το Κάρντιφ, λιμάνι με πολύ μεγάλη κίνηση εκείνα τα χρόνια, συγκεντρώνει μιλιούνια από όλες τις κτήσεις του Στέμματος: Ινδοί, Αφρικανοί, Τζαμαϊκανοί, που οι περισσότεροι εργάζονται είτε στα ορυχεία είτε στα καράβια, πάνε κι έρχονται: Οι ρατσιστικές εκδηλώσεις είναι καθημερινές, με κάθε αφορμή, ενώ δημοφιλείς φυλλάδες προτρέπουν την κυβέρνηση να ξεφορτωθεί όλους αυτούς που «κλέβουν τις δουλειές» των Βρετανών.

Ο περήφανος και ατίθασος Μαχμούτ Ματάν, με τα μισερά αγγλικά του, που είχε και το θράσος να παντρευτεί λευκή κοπέλα και να σπείρει μάνι μάνι και τρία παιδιά, εισπράττοντας μάλιστα επιδόματα, διεγείρει τα ρατσιστικά ανακλαστικά των ντόπιων, αλλά και τον φθόνο άλλων Αφρικανών. Κι εκείνος, μες στην παραζάλη του, υποτιμά το κύμα αντιπάθειας που ξεσηκώνει, έτσι ώστε αργεί να αντιληφθεί τον ιστό ενοχής που εξυφαίνεται γύρω του. Πριν καλά καλά το πάρει είδηση, θα βρεθεί προφυλακισμένος για μια κλοπή που όντως διέπραξε. Όμως αυτό, θα είναι μονάχα η αρχή...

Ο κλοιός της προκατάληψης σφίγγει γύρω από τον Ματάν 

Παράλληλα με την ιστορία του Ματάν, που είναι λες και δεν μπορεί να ξυπνήσει από τον εφιάλτη να κατηγορείται για έναν ειδεχθή φόνο που δεν έχει διαπράξει, αναπτύσσεται ο κόσμος και το παρελθόν της οικογένειας του θύματος, αλλά και όλης της εβραϊκής κοινότητας.

Καμία δύναμη δεν μοιάζει ικανή να αλλάξει την τροπή των πραγμάτων. 

Μέσα από τα μάτια της αδερφής της νεκρής, της Νταϊάνα, που πολέμησε γενναία ενάντια στους Ναζί, θέλοντας όσο περνούσε από το χέρι της να αποτρέψει το αδιανόητο έγκλημα που έβλεπε πως ερχόταν, αντιλαμβανόμαστε ότι και προπολεμικά, η ζωή των Εβραίων δεν ήταν εύκολη στο Κάρντιφ. Δεν είχαν λείψει μάλιστα και οργανωμένες επιθέσεις, σπάσιμο καταστημάτων και προπηλακισμοί: Έτσι, παρά τις μεγάλες διαφορές τους, ιστορικές, θρησκευτικές και οικονομικές βέβαια, μια και οι Εβραίοι ήταν κυρίως μαγαζάτορες ενώ οι Αφρικανοί μετανάστες κυρίως εργάτες, οι δυο κοινότητες ένιωθαν ξένο σώμα μέσα στην βρετανική κοινωνία.

Η Nadifa Mohamed γεννήθηκε στη Χαργκέισα της Σομαλιλάνδης το 1981, μετανάστευσε στη Βρετανία σε ηλικία τεσσάρων ετών και πλέον ζει στο Λονδίνο. Το πρώτο της βιβλίο Black Mamba Boy απέσπασε το βραβείο Betty Trask, ήταν στη βραχεία λίστα για το Guardian First Book Award, για το John Llewellyn Rhys Prize, για το Dylan Thomas Prize και για το PEN Open Book Award. Το δεύτερο μυθιστόρημά της Orchard of Lost Souls απέσπασε τα βραβεία Somerset Maugham και Albert Bernard. Η Nadifa Mohamed επελέγη για το Granta Best of Young British Novelists το 2013 και είναι μέλος της Royal Society of Literature. Το μυθιστόρημα Η δίκη του Ματάν ήταν υποψήφιο για το βραβείο Booker.

Στο μεταξύ, ο κλοιός της προκατάληψης σφίγγει γύρω από τον Ματάν. Ο φαινομενικά απαθής και αντικειμενικός Αστυνόμος Πάουελ δεν χάνει τον χρόνο του, επιζητά το ταχύτερο έναν ένοχο. Με ποια στοιχεία; Ε, τα στοιχεία, όταν δεν υπάρχουν, μπορούν να προκύψουν. Όλο και κάποιος κάτι είδε, κάτι άκουσε, ή κάτι νομίζει. Ειδικά από τη μέρα που ανακοινώνεται από την εβραϊκή κοινότητα ένα μεγάλο ποσό ως ανταμοιβή για όποιον βοηθήσει στον εντοπισμό του ενόχου, οι καλοθελητές εμφανίζονται ο ένας μετά τον άλλον. Πλέον η πεποίθηση, για την ενοχή του Ματάν έχει γίνει κοινό κτήμα. Καμία δύναμη δεν μοιάζει ικανή να αλλάξει την τροπή των πραγμάτων.

Η 42χρονη σήμερα Ναντίφα Μοχάμεντ χτίζει το μυθιστόρημά της με τα υλικά της κλασικής πεζογραφίας. Δίνει το βάρος στη σκιαγράφηση πειστικών και τρισδιάστατων χαρακτήρων, και η πλοκή ακολουθεί. Ειδικά η προσωπογραφία του Μαχμούτ Ματάν, του τραγικού αντιήρωα αυτής της ιστορίας, είναι υποδειγματική, πλήρης, ολοζώντανη. Κι όσο η ιστορία πλησιάζει προς την ολοκλήρωσή της, καθώς αναπτύσσεται ως δικαστικό δράμα, με σκηνές κι αποσπάσματα από τη δίκη, τόσο ο ήρωάς της διογκώνεται, παίρνει σάρκα κι οστά, κι εμφανίζεται ενώπιόν μας, γυμνός, κι ανθρώπινος, συνταρακτικός.

Μέχρι το σπαραξικάρδιο τέλος, αφού οι προσπάθειες του δικηγόρου του, αρχικά για έφεση, και στη συνέχεια για χάρη, απορρίπτονται διαδοχικά.

Στις 3 Σεπτεμβρίου του 1952, ημέρα γέννησης του πρώτου του γιου, ο Μαχμούτ Ματάν εκτελείται δια απαγχονισμού. Είναι ο τελευταίος άνθρωπος που εκτελέστηκε στην Ουαλία, ενώ η γυναίκα του και οι τρεις γιοι του αφιέρωσαν όλη τους τη ζωή στη δικαίωσή του. Η δικαίωση επήλθε το 1998, όταν τριμελής επιτροπή δικαστικών αναψηλάφησε την υπόθεση κρίνοντας την καταδίκη του Ματάν αβάσιμη. Μόλις λίγους μήνες από σήμερα, τον Σεπτέμβριο του 2022, η Αστυνομία του Κάρντιφ απολογήθηκε κι επισήμως στους εναπομείναντες απογόνους του, για την άδικη καταδίκη και εκτέλεση του.

«Η δίκη του Ματάν», το δικαίως πολυπαινεμένο μυθιστόρημα της βρετανής, με καταγωγή από τη Σομαλία, Ναντίφα Μοχάμεντ, κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε λεπτοδουλεμένη μετάφραση της Γωγώς Αρβανίτη.

* Ο Κ.Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Αφαίας και Τελαμώνος» (εκδ. Μεταίχμιο).