Για το μυθιστόρημα του Οσάμου Νταζάι [Osamou Dazai] «Όχι πια άνθρωπος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα σε μετάφραση Έφης Τσιρώνη. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από το manga του Usamaru Furuya που βασίζεται στο μυθιστόρημα του Νταζάι.
Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης
Ο Οσάμου Νταζάι, λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Τσουσίμα Σούτζι, είναι μια cult φιγούρα των ιαπωνικών γραμμάτων. Κάθε χρόνο, στις 13 Ιουνίου, την ημερομηνία της αυτοκτονίας του, γίνονται εκδηλώσεις μνήμης και πένθους σε όλη τη χώρα. Το «Όχι πια άνθρωπος», το μυθιστόρημα για το οποίο μιλάμε σήμερα, παραμένει ένα από τα πιο αγαπημένα σύγχρονα λογοτεχνικά βιβλία στην Ιαπωνία. Τόσο αυτό, όσο και άλλες του ιστορίες, έχουν διαχρονική απήχηση στους νέους κι έχουν αποτελέσει τη βάση για πληθώρα ταινιών, βιβλίων και μάνγκα.
Πού οφείλεται αυτή η λατρεία; Μάλλον στους ίδιους λόγους που καθιστούν τον «Φύλακα στη σίκαλη» ένα διαχρονικά υποχρεωτικό ανάγνωσμα στον δυτικό κόσμο, μυθιστόρημα που λατρεύεται από τους εφήβους κάθε γενιάς. Ο ήρωάς του, ο αντισυμβατικός Γιόζο, όπως ακριβώς και ο Χόλντεν του Σάλιντζερ, βρίσκεται σε τροχιά ολοκληρωτικής σύγκρουσης με τον κόσμο. Οι άνθρωποι του φαίνεται κάλπικοι, μα ακόμη πιο κάλπης του φαίνεται ο ίδιος ο εαυτός του.
Ασήμαντος, αόρατος, κακοποιημένος
Ο Τσουσίμα υπήρξε ένα από τα 11 παιδιά ενός πολύ εύπορου γαιοκτήμονα ο οποίος για ένα διάστημα ενεπλάκη και με τη πολιτική. Σύμφωνα και με τα ήθη της εποχής, πέρα από τον πρωτότοκο γιο, όλα τα υπόλοιπα παιδιά του ήταν σχετικά αδιάφορα. Η μητέρα του, ίσως κι από τις απανωτές γέννες, υπήρξε φιλάσθενη και ακόμη πιο απόμακρη από τον πατέρα του. Ο μικρός Τσουσίμα ανατράφηκε από μια ψυχρή θεία και σε σημαντικό βαθμό από το υπηρετικό προσωπικό. Από μικρός ένιωσε ασήμαντος, αόρατος, ένα αδύναμο πιόνι σε μια μεγάλη και ακαταλαβίστικη παρτίδα.
Στο Όχι πια άνθρωπος, ο ήρωας, μια εκδοχή του ίδιου του συγγραφέα, αφήνει σαφέστατα να εννοηθεί ότι είχε κακοποιηθεί σεξουαλικά από τους υπηρέτες που τον ανέτρεφαν. Δεν προκαλεί εντύπωση που από νωρίς, η κοινωνική ζωή, κάθε προσωπική επαφή, του φαινόταν ένα κακοπαιγμένο θέατρο: Οι άνθρωποι άλλα σκέφτονται κι άλλα λένε, άλλα εννοούν κι άλλα αφήνουν να εννοηθεί, κακολογούν εκείνους με τους οποίους λίγο πριν έτρωγαν και έπιναν, κι όλα αυτά δεν φαίνεται να πλήττουν καθόλου τη διάθεσή τους για ζωή και επικράτηση. Απέναντι στην κοινωνική μασκαράτα, η απάντησή του είναι η μασκαράτα. Γίνεται ένας γελωτοποιός, μια μάσκα που διασκεδάζει τους άλλους, αποφεύγει τις συγκρούσεις και κάθε μορφή αγώνα.
Κι όμως, αυτός ο χαρακτήρας, αυτός ο παθητικός δέκτης προσβολών και αρνητής κάθε αντιπαράθεσης, θα εκτιμηθεί δεόντως στο πλαίσιο μιας κομμουνιστικής οργάνωσης στην οποία τον συστήνει ένας συμφοιτητής του. Εκεί, τι ειρωνεία, η μασκαράτα του εκλαμβάνεται ως σημαντικό προσόν.
Ζωή στα άκρα και εμμονή με την αυτοκτονία
Η ζωή του Οσάμου Νταζάι σημαδεύτηκε από αλλεπάλληλες απόπειρες αυτοκτονίας, χρόνιο αλκοολισμό, εθισμό στη μορφίνη, εγκλεισμό σε ψυχιατρείο. Σε μια από τις απόπειρές του, τις οποίες συχνά διέπραττε μαζί με την εκάστοτε ερωμένη του, η άτυχη κοπέλα πνίγηκε, κι ο Οσάμου παραλίγο να βρεθεί κατηγορούμενος για φόνο. Όλα αυτά, μαζί με ποτάμια αλκοόλ και περιδινήσεις στον κόσμο της πορνείας και των καμπαρέ, διαδοχικές σχέσεις με γυναίκες, ματαιώσεις και αναθαρρήσεις, είναι το υλικό τούτου του μυθιστορήματος. Ο κεντρικός ήρωας, σελίδα τη σελίδα, φθίνει όλο και περισσότερο, κόβει τα νήματα που τον συνδέουν με την ανθρωπότητα – ή τουλάχιστον έτσι αισθάνεται. Οι σπουδές βαλτώνουν, το όνειρο να γίνει ζωγράφος αξιώσεων απομακρύνεται, οι γέφυρες με την οικογένεια κόβονται, κάθε φιλοδοξία γίνεται δίκοπη λεπίδα.
Οι γυναίκες κάθε ηλικίας έλκονται από αυτόν τον ήσυχο και ντροπαλό νέο που μοιάζει να μην ζητά τίποτε και που δεν έχει πού την κεφαλήν κλίναι. Συχνά τον αναλαμβάνουν, τον συντρέχουν, δείχνουν απεριόριστη ανοχή στην απάθεια του και στην απουσία συναισθημάτων. Ούτε όμως και η φιλία καταφέρνει να ζεστάνει την καρδιά του. Ο Γιόζο, τόσο ανθρώπινος από τόσες πολλές πλευρές, δεν ξέρει πραγματικά πώς να είναι άνθρωπος.
Ένα σύγχρονο κλασικό
Διαβάζοντας σήμερα το «Όχι πια άνθρωπος» δεν μπορείς παρά να αναγνωρίσεις τη φρεσκάδα που αποπνέει, παρότι ως κείμενο από πολλές απόψεις εγγράφεται στην εποχή του, λίγο πριν και λίγο μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο. Ως μυθιστόρημα εμφανίζει μεγάλες ομοιότητες με πασίγνωστα κείμενα του δυτικού αναγνωστικού κανόνα της ίδιας περιόδου, όπως είναι η Ναυτία του Σαρτρ και ο Ξένος του Καμύ ή ο Φύλακας στη Σίκαλη, στο οποίο ήδη αναφέρθηκαμε. Επίσης, όσοι έχετε προσεκτικό αυτί, στην αφήγηση του Γιόζο ίσως αναγνωρίσετε εντελώς απροσδόκητα την υπνωτιστική και ματαιωμένη φωνή που ηχεί πίσω από τα περισσότερα βιβλία του Μισέλ Ουελμπέκ.
Σπαρακτικό και σκοτεινό, αλλά με απρόσμενη ποπ ελαφρότητα, το Όχι πια άνθρωπος του Οσάμου Νταζάι διαβάζεται σήμερα με ανανεωμένο ενδιαφέρον, κι όχι τυχαία στη χώρα μας κυκλοφόρησε πρόσφατα σε τρεις διαφορετικές εκδόσεις (Gutenberg, Bibliothèque, Διόπτρα). Εμείς διαβάσαμε την όμορφα σχεδιασμένη πρόταση των εκδόσεων Διόπτρα, σε λιτή και διαυγή μετάφραση, από τα αγγλικά, της Έφης Τσιρώνη.
* Ο Κ.Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας.
