Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Η περίπτωση του ισπανού πεζογράφου Χαβιέρ Θέρκας (Κάθερες Ισπανίας, 1962) είναι πολύ ενδιαφέρουσα, τόσο λογοτεχνικά όσο και πολιτικά. Καταρχάς, είναι ένας σπουδαίος συγγραφέας, που ξέρει να χειρίζεται την αφήγηση όχι με καινοφανείς τεχνικές αλλά με τη λογική της τεκμηριωτικής λογοτεχνίας, η οποία κάνει τις σπειροειδείς της τροχιές και παίρνει μαζί της τον αναγνώστη. Και σε δεύτερη φάση, μιλά συνεχώς, άμεσα ή έμμεσα, για τον Ισπανικό Εμφύλιο, τον πόλεμο (1936-1939) μεταξύ των Εθνικιστών και των Δημοκρατικών (Κομμουνιστών, Αναρχικών κ.ά.), που κατέληξε στο αιμοδιψές αυταρχικό καθεστώς του Φράνκο. Παρά τις διαφορές με τον δικό μας Εμφύλιο, υπάρχουν πολλά κοινά σημεία, τα οποία ο Έλληνας αναγνώστης αναγνωρίζει στα έργα του Χαβιέρ Θέρκας και συνειδητοποιεί τη φρίκη του αδελφοκτόνου πολέμου, τις προσωπικές έριδες και την εκδικητική στάση αμφοτέρων πλευρών.

Το βιβλίο που τον έκανε διάσημο, εντός κι εκτός Ισπανίας, είναι οι Στρατιώτες της Σαλαμίνας (μτφρ. Ελισώ Λογοθέτη, εκδ. Πατάκη, 2001), το οποίο συνδυάζει ντοκουμέντα και μυθοπλασία (υβριδικό είδος γνωστό ως faction: facts + fiction). Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον Rafael Sánchez Mazas, ανώτερο στέλεχος του Ισπανικού Φασιστικού Κόμματος και συγγραφέα, ο οποίος το 1939 γλιτώνει από το εκτελεστικό απόσπασμα των Δημοκρατικών κι έπειτα, απρόσμενα κι ανεξήγητα, σώζεται από έναν στρατιώτη τους, όταν κρύβεται στο δάσος. Το περιστατικό της σωτηρίας και της ακριβούς τεκμηρίωσής του απασχολεί τον δημοσιογράφο πρωταγωνιστή «Javier Cercas», ο οποίος αναζητεί μάρτυρες και άλλες πηγές για να επιβεβαιώσει όσα υπέπεσαν στην αντίληψή του.

...μιλά συνεχώς, άμεσα ή έμμεσα, για τον Ισπανικό Εμφύλιο, τον πόλεμο (1936-1939) μεταξύ των Εθνικιστών και των Δημοκρατικών (Κομμουνιστών, Αναρχικών κ.ά.), που κατέληξε στο αιμοδιψές αυταρχικό καθεστώς του Φράνκο.

Κι από την άλλη, για να μην «είναι κουτσό» το έργο του, εντοπίζει τον γηραιό Μιράλλες, μαχητή των Δημοκρατικών, που δυνητικά θα μπορούσε να είναι ο πολιτοφύλακας που έσωσε τον Μάθας. Εστιάζοντας ο συγγραφέας στην πλευρά των Δεξιών, θέτει καίρια ερωτήματα για το τι ήταν ο εμφύλιος, ποιοι ήταν ήρωες σ’ αυτόν και πώς είναι δυνατόν ο ιστορικός (και λογοτεχνικός) φακός, διά της μνήμης, της λήθης και της ερμηνείας, να αποδώσει αντικειμενικά το παρελθόν.

Ανάλογη ιδέα πραγματώνει ο συγγραφέας και στον Μονάρχη των σκιών (μτφρ. Γεωργία Ζακοπούλου, εκδ. Πατάκη), όπου ο αφηγητής, πάλι με το όνομα Χαβιέρ Θέρκας, αναζητεί την ιστορία ενός προγόνου του, του θείου της μητέρας του Μανουέλ Μένα, ο οποίος δεκαεννιά χρονών πολεμά με τις δυνάμεις του Φράνκο και τελικά σκοτώνεται ως «ήρωας». Η έρευνα αποκαλύπτει τις αμφιβολίες τις οποίες κι ο ίδιος ο νεαρός είχε, αφού, μολονότι ξεκίνησε ως ιδεαλιστής που μαχόταν για τις ιδέες του, στο τέλος κι όσο προχωρούσε ο πόλεμος, πήρε μέσα του αποστάσεις. Και πάλι αναδεικνύεται ότι τα συμβάντα διαθλώνται μέσα από τον εκάστοτε συγγραφέα για να γίνουν γεγονότα, ενώ η πραγματική τους υπόσταση διυλίζεται από την ερμηνεία που δέχονται από όποιον τα μελετά, πόσω μάλλον όταν η ίδια η διαδικασία έρευνας είναι και η αφήγηση της συγγραφής του μυθιστορήματος.

Τα αποτρόπαια εγκλήματα εκείνης της περιόδου, δείχνει ο Cercas, εξακολουθούν να επηρεάζουν το παρόν, εξακολουθούν να επιδρούν στην ισπανική κοινωνία και να οδηγούν σε ανεπούλωτα τραύματα αλλά και τάσεις εκδίκησης.

Αλλά και το τελευταίο βιβλίο που μεταφράστηκε στα ελληνικά, το Τέρρα Άλτα (μτφρ. Γεωργία Ζακοπούλου, εκδ. Πατάκη) παρότι ντύνεται με αστυνομικό μανδύα και αφορά την τελετουργική δολοφονία του γηραιού Πάκο Αδέλ, ανάγεται κι αυτό στα μακρινά χρόνια του Εμφυλίου. Ο ηθικός αυτουργός έρχεται από τους καιρούς εκείνους, όταν οι μεν Δημοκρατικοί εκκαθάριζαν τους Φρανκιστές μόνο από ιδεολογικό μίσος κι οι δε έκαναν το ίδιο, χωρίς να ξεχωρίζουν τους πραγματικούς ενόχους από τους μη συμμετέχοντες. Τα αποτρόπαια εγκλήματα εκείνης της περιόδου, δείχνει ο Cercas, εξακολουθούν να επηρεάζουν το παρόν, εξακολουθούν να επιδρούν στην ισπανική κοινωνία και να οδηγούν σε ανεπούλωτα τραύματα αλλά και τάσεις εκδίκησης.

Η εμμονή του Ισπανού συγγραφέα στον Εμφύλιο πόλεμο δεν αφορμάται μόνο από την αριστερή του τοποθέτηση. Εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια της ισπανικής κοινωνίας να καταλάβει τον εθνικό διχασμό. Κι αυτό γιατί τα πρώτα χρόνια μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1975, τη λεγόμενη «Μετάβαση» (Transición), επικράτησε η λογική της λήθης και της συμφιλίωσης. Σταδιακά, όμως, και ειδικά μετά το 1995, το Σοσιαλιστικό Κόμμα («Partido Socialista Obrero Espanol») υποστήριξε μια γενικότερη κοινωνική τάση να μελετήσουν τον Εμφύλιο κι έτσι να αποκτήσουν μια γνησιότερη εθνική αυτογνωσία. Το 2004, μάλιστα, όταν κέρδισε τις εκλογές, προχώρησε στην «Αποκατάσταση της Εθνικής Μνήμης», την οποία πέρασε με νόμο το 2007.

Ο Χαβιέρ Θέρκας ξεπερνά τον μανιχαϊσμό που χωρίζει δογματικά τους μεν από τους δε και προσπαθεί στη λογοτεχνία του να αναδείξει τα βαθύτερα στρώματα της ηθικής του πολέμου. Προωθεί ένα είδος «δημοσιογραφικής μεταμυθοπλασίας», όπου ο δημοσιογράφος πρωταγωνιστής αναζητεί την αλήθεια μέσω της έρευνας σε αρχεία και σε μαρτυρίες, διέρχεται, μέσα από την επιλεκτική κι ενίοτε διαστρεβλωμένη μνήμη όσων έζησαν, τα γεγονότα και εικάζει, στο μυαλό του και στο χαρτί, τι μπορεί να συνέβη και κυρίως πώς σκεφτόντουσαν οι πρωταγωνιστές. Αξιοποιεί, δηλαδή, τις τεχνικές της ιστοριογραφικής μεταμυθοπλασίας, καθώς αφηγείται το παρελθόν μέσα από το μήκος κύματος του παρόντος, κινείται δηλαδή σε δύο επίπεδα, θέλοντας να δείξει ότι οι χρονικές παραλληλίες δεν είναι άσχετες και ανεπηρέαστες η μία από την άλλη.

Ο Χαβιέρ Θέρκας ξεπερνά τον μανιχαϊσμό που χωρίζει δογματικά τους μεν από τους δε και προσπαθεί στη λογοτεχνία του να αναδείξει τα βαθύτερα στρώματα της ηθικής του πολέμου.

Ταυτόχρονα με την ανασύνθεση του παρελθόντος και την κατανόησή του, αφηγείται και τη διαδικασία με την οποία διαμορφώνεται η μυθιστορηματική γραφή του, δείγμα για το ότι το παρελθόν –τόσο στο ιστοριογραφικό επίπεδο, όσο και στο λογοτεχνικό– διαμεσολαβείται αναγκαστικά από τον τρόπο με τον οποίο η μνήμη, η (δι)υποκειμενικότητα και η αφήγηση καταγράφει και κατασκευάζει τις ερμηνείες της.

Και στα τρία βιβλία, με τα οποία ασχολούμαι, ο πεζογράφος στηρίζει την αφήγησή του σε αρχαιοελληνικά πρότυπα ή σε νεότερα βιβλία. Οι πολεμιστές της Σαλαμίνας και η ηροδότεια αφήγηση, ο θάνατος του Αχιλλέα, που είναι ο «άρχοντας των σκιών» και ο ομηρικός λόγος για τον «καλό θάνατο», οι «Άθλιοι» και η ανάδειξη της εκδίκησης. Το διακειμενικό αυτό υπόβαθρο δίνει διαχρονικότητα στον Ισπανικό πόλεμο, τον συνδέει με ηρωικά πρότυπα, μάλλον για να τα καταρρίψει, και μετατρέπει ένα ιστορικό γεγονός (Εμφύλιος) σε μια μυθική, διιστορική, πραγματικότητα.

Ο πεζογράφος, ρίχνοντας το βάρος στην πλευρά των Εθνικιστών, αντί να ξορκίσει και να απωθήσει καθετί που τους θυμίζει, προσπαθεί να καταλάβει το σκεπτικό τους και να δει τα πράγματα από τη σκοπιά τους. Οι δύο φρανκιστές στους Στρατιώτες της Σαλαμίνας και στον Μονάρχη των σκιών στην ουσία παρακινούνταν από θετικές προθέσεις, αλλά στην πράξη συνέβαλαν στο αιματοκύλισμα και στην άγρια επιβολή ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος. Κι έτσι όπως παρουσιάζονται, φαίνεται ότι κάποια στιγμή συνειδητοποίησαν ενδόμυχα τη λανθασμένη κατεύθυνση και υπαναχώρησαν από τις ιδεολογικές τους εμπροσθοφυλακές.

Οι δύο φρανκιστές στους Στρατιώτες της Σαλαμίνας και στον Μονάρχη των σκιών στην ουσία παρακινούνταν από θετικές προθέσεις, αλλά στην πράξη συνέβαλαν στο αιματοκύλισμα και στην άγρια επιβολή ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος.

Ο Ράφαελ Μάθας προσχωρεί στον φασισμό, επειδή έχει πιστέψει στα αγνά ιδανικά μιας παρελθούσας εποχής, υψώνει την ιδεολογία του ως μέσο εξυγίανσης της φθαρμένης κοινωνίας και τελικά νικά στο στρατιωτικό και πολιτικό κομμάτι αλλά ηττάται στο λογοτεχνικό, παρόλο που δεν είναι ασήμαντος συγγραφέας. Και μολονότι εισέρχεται στο πεδίο της πολιτικής, η απόσυρσή του λίγο καιρό μετά την εγκαθίδρυση του φρανκικού καθεστώτος δείχνει ότι δεν πιστεύει στην πολιτική (πλέον), αλλά στη λογοτεχνία η οποία έχει τις δικές της δυνατότητες.

Ο Μανουέλ Μένα, από την άλλη, εκπροσωπεί τον απλό άνθρωπο που τυχαία ή χάρη στους ιδεαλιστικούς του οραματισμούς εντάσσεται στο ένα στρατόπεδο, αν και εξίσου μονόπλευρα θα μπορούσε να ταχθεί με το άλλο. Και μέσα στη φρίκη του πολέμου και τη διάψευση των αγνών του προθέσεων, αντιλαμβάνεται ότι η βία και ο δογματισμός δεν ανταποκρίνονται στα όνειρά του. Έτσι, ο αφηγητής στο εν λόγω μυθιστόρημα συμπεραίνει ότι οι τελευταίες μέρες του πρωταγωνιστή του πριν από τον θάνατό του στίζονται από μια δυσπιστία για τις ιδέες που δεν μπορεί να είναι αθώες, όταν ο θάνατος, ο πόλεμος και η βαρβαρότητα της πράξης τις ανατρέπουν.

Ο Χαβιέρ Θέρκας γεννήθηκε το 1962 στο Κάθερες της Ισπανίας. Έχει γράψει επιτυχημένα μυθιστορήματα, δοκίμια καθώς και τέσσερις τόμους με ποικίλα θέµατα. Τα βιβλία του έχουν µεταφραστεί σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες και έχουν τιµηθεί µε πολυάριθμα εθνικά και διεθνή βραβεία. Το 2011, στην Έκθεση Βιβλίου του Τορίνο, έλαβε το Διεθνές Βραβείο για το σύνολο του έργου του. Δίδαξε για δύο χρόνια στο Πανεπιστήµιο του Ιλλινόις και από το 1989 είναι καθηγητής Ισπανικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήµιο της Χερόνα.

Το να αναψηλαφεί κάποιος τη ζωή ενός Εθνικιστή δεν σημαίνει ότι τάσσεται με τους Εθνικιστές, λέει ο Θέρκας (βλέπε την ανάλογη περίπτωση της Ορθοκωστά του Θανάση Βαλτινού). Το να προσεγγίζει κανείς τον Εμφύλιο με τα αριστερά (ή τα δεξιά) του γυαλιά δεν σημαίνει ότι αναγκαστικά θα είναι δογματικός και μανιχαϊστικός, αλλά μπορεί να υποβαθμίσει τις ιδεολογικές κορώνες των δύο πλευρών μπροστά στη βαναυσότητα του πολέμου και την ισοπέδωση του θανάτου, όσο κι αν σχεδόν αυτονόητα η ανατροπή της δημοκρατίας από τον Φράνκο και η εγκαθίδρυση ενός απηνούς πολιτεύματος είναι μια ιστορική βαρβαρότητα. Ο συγγραφέας δεν το παραγνωρίζει αυτό, αλλά προχωρά σε μια φιλοσοφική προσέγγιση του πολέμου και των προθέσεων των συμμετεχόντων. Γι’ αυτό ο Χαβιέρ Θέρκας δέχεται επιθέσεις (βλ. ενδεικτικά τις κατηγορίες της Guadalupe Flores Lloran), επειδή δεν αποδίδει μονόπλευρες ευθύνες, επειδή βλέπει τα πράγματα ως ονειροπόλος κι όχι ως πολιτικός, επειδή το να «κατανοεί» τους φασίστες μοιάζει να ισοδυναμεί με απόσειση των ευθυνών τους, επειδή αμφισβητεί την αξία του όποιου ηρωισμού…

Το να προσεγγίζει κανείς τον Εμφύλιο με τα αριστερά (ή τα δεξιά) του γυαλιά δεν σημαίνει ότι αναγκαστικά θα είναι δογματικός και μανιχαϊστικός, αλλά μπορεί να υποβαθμίσει τις ιδεολογικές κορώνες των δύο πλευρών μπροστά στη βαναυσότητα του πολέμου και την ισοπέδωση του θανάτου...

Συνεπώς, ο Ισπανός συγγραφέας μάς ενδιαφέρει, επειδή παράλληλα με την ελληνική πεζογραφία, αφίσταται των εύκολων κατηγοριοποιήσεων κι, ενώ καταδικάζει εξ αριστερών τη φρανκική απολυτότητα, δεν παύει να προβάλει πώς πάνω από τις ιδεολογικές πολώσεις και τις πολιτικές πρωτοβουλίες πολλές χιλιάδες απλών ανθρώπων, που μπήκαν στον πόλεμο μέσα στη δίνη της εποχής, έχασαν την πίστη του στον ύψιστο σκοπό για το οποίο μάχονταν, ηττημένοι από την πραγματικότητα της βίας και την απομάγευση κάθε ηρωισμού.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Εργογραφία – Βιβλιογραφία

Javier Cercas, Soldados de Salamina, Tusquets Editores, Βαρκελώνη, 2001. [Χαβιέρ Θέρκας, Στρατιώτες της Σαλαμίνας, μτφρ. Ελ. Λογοθέτη, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2002]
Javier Cercas, El monarca de las sombras, Literatura Random House, Βαρκελώνη, 2017. [Χαβιέρ Θέρκας, Ο μονάρχης των σκιών, μτφρ. Γ. Ζακοπούλου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2020]
Javier Cercas, Terra Alta, Éditeur Planeta, 2019 [Χαβιέρ Θέρκας, Τέρρα Άλτα, μτφρ. Γ. Ζακοπούλου, εκδ. Πατάκη, 2022]

Banerjee, Durba (2018): «Javier Cercas: Controversy through fiction», στο Mark Gant, Paco Ruzzante & Anneliese Hatton (επιμ.), New Journeys in Iberian Studies: A (Trans-)National and (Trans-)Regional Exploration, Cambridge Scholars Publishing, σελ. 47-61.
Hansen, Hans Lauge (2011): «Multiperspectivism in the Novels of the Spanish Civil War», περ. Orbis Litterarum, τόμ. 66, τεύχ. 2, σελ. 148–166.
Harvey, Giles (2020): «Why a Champion of Reparative Justice Turned on the Cause», περ. The New Yorker, 20.1.2020.
Llosa, Mario Vargas (2001): «El sueño de los héroes», εφ. El Pais, 3 Σεπτεμβρίου 2001.
Tremlett, Giles (2019): «Javier Cercas, Spanish author: to beat the fascists, we need to understand them», εφ. The Guardian, 27.4.2019.
Villalba, Manuel J. (2009): «Ambiguity and Historical Interpretation in Javier Cercas’ “Soldados de Salamina”», Ciberletras: Revista de crítica literaria y de cultura, τεύχ. 22.