mac ewan 1

Για το μυθιστόρημα του Ian McEwan «Άμστερνταμ» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Λεπτομέρεια από το εξώφυλλο της ιταλικής έκδοσης του βιβλίου από τις εκδόσεις Einaudi.

Της Νίκης Κώτσιου

Ο σπουδαίος βρετανός συγγραφέας Ίαν ΜακΓιούαν, ευαισθητοποιημένος σε φαινόμενα της σύγχρονης ζωής, συχνά θέτει στο έργο του ζητήματα ιατρικής ηθικής, που φαίνεται να τον απασχολούν πολύ. Στο Σάββατο ένας χειρουργός καλείται να χειρουργήσει και να σώσει τη ζωή ενός ανθρώπου που απείλησε να τον σκοτώσει, ενώ στο Νόμο περί τέκνων μια δικαστίνα καλείται να αποφασίσει για τη ζωή ενός νεαρού ιεχωβά, που αρνείται να δεχθεί μετάγγιση αίματος. Στο Άμστερνταμ (βραβείο Booker 1998), που θα μας απασχολήσει εδώ, επιχειρείται μια προσέγγιση της ευθανασίας, ενώ συγχρόνως τίθενται πολλά ακόμη θέματα ηθικής τάξεως, που παρουσιάζουν πολλές και όχι πάντα ευδιάκριτες πτυχές.

Βρισκόμαστε στη δεκαετία του 1990. Πρωταγωνιστές στο Άμστερνταμ είναι δυο φίλοι που δεσμεύονται αμοιβαία να κάνουν ο ένας στον άλλον ευθανασία, εάν και όποτε περιέλθουν, λόγω αρρώστιας, σε δεινή και απελπιστική κατάσταση. Ο Κλάιβ είναι καταξιωμένος συνθέτης σοβαρής μουσικής, που του έχουν αναθέσει να συνθέσει ένα μεγαλόπνοο έργο για την έλευση της νέας χιλιετίας. Ο Βέρνον είναι διευθυντής μιας μεγάλης εφημερίδας, που έχει πάρει την κάτω βόλτα. Αμφότεροι είναι παραγωγικοί και αποτελεσματικοί, πετυχημένοι και διακεκριμενοι. Τους παρακολουθούμε σε μία καμπή της καριέρας τους, μετά την κηδεία της κοινής τους φίλης Μόλλυ, της οποίας είχαν υπάρξει εραστές. Ο θάνατος της Μόλλυ από μια καλπάζουσα εκφυλιστική ασθένεια που δεν κατονομάζεται ποτέ, συγκλονίζει τον Κλάιβ και τον Βέρνον ισχυροποιώντας τη φιλία που τους συνδέει. Ο φόβος μιας πιθανής ασθένειας κι ενός αδόκητου χαμού τούς στοιχειώνει για τα καλά μετά τον χαμό της Μόλλυ, με αποτέλεσμα να εκπονήσουν ένα κοινό σχέδιο αμοιβαίας ευθανασίας, αν τυχόν το απαιτήσουν οι περιστάσεις. 

Τους παρακολουθούμε σε μία καμπή της καριέρας τους, μετά την κηδεία της κοινής τους φίλης Μόλλυ, της οποίας είχαν υπάρξει εραστές. Ο θάνατος της Μόλλυ από μια καλπάζουσα εκφυλιστική ασθένεια που δεν κατονομάζεται ποτέ, συγκλονίζει τον Κλάιβ και τον Βέρνον ισχυροποιώντας τη φιλία που τους συνδέει.

Στο μεταξύ, ο Κλάιβ πρέπει να εργαστεί εντατικά ώστε να ολοκληρώσει ένα μεγαλεπήβολο συμφωνικό έργο, που θα φέρει την υπογραφή του και θα τον καθιερώσει ως έναν σύγχρονο κλασικό. Ωστόσο, η κοπιώδης του προσπάθεια δεν αποδίδει τα αναμενόμενα. Η έμπνευση διαφεύγει και λείπει εκείνη η σπίθα της δημιουργίας, η ικανή να απογειώσει και να οδηγήσει στον θρίαμβο. Ο Κλάιβ συγκεντρώνεται νυχθημερόν στο εγχείρημά του αλλά δε λέει να τελειώσει. Αφλογιστία και  κακή διάθεση ακυρώνουν τις προσπάθειες και προκαλούν νευρικότητα και άγχος. Φοβίες, έμμονες ιδέες και δυστοκία εγκλωβίζουν τον δημιουργό σε μια δυσάρεστη συνθήκη, που τον εμποδίζει να μεγαλουργήσει. Ο συνθέτης έχει συλλάβει μια μεγαλοφυή ιδέα, που όμως αδυνατεί να εκτελέσει. Το αριστούργημα υπάρχει και υπνώττει μέσα του αλλά δεν μπορεί να του εξασφαλίσει την κατάλληλη μορφή. Ο καλλιτέχνης αποπειράται να αιχμαλωτίσει την έμπνευση αλλά αυτή τού παραδίδεται κατακερματισμένη και ασταθής. Το εγχείρημα μένει μετέωρο και τελικά διεκπεραιώνεται κακήν κακώς μέσα σε κρίσεις ανασφάλειας και αδιέξοδης μανίας. Εν τω μεταξύ, ο Κλάιβ έχει γίνει μάρτυρας μιας απόπειρας βιασμού, που θα μπορούσε ίσως να αποσοβηθέι, αν αποφάσιζε να επέμβει, πράγμα που δεν έκανε.

Από την άλλη, ο Βέρνον αδράχνει τη μεγάλη ευκαιρία να δώσει ώθηση στις πωλήσεις της εφημερίδας του και να την ξεμπλοκάρει οικονομικά. Η δημοσίευση μιας αμφιλεγόμενης φωτογραφίας, που εκθέτει ανεπανόρθωτα έναν υπουργό φαντάζει προς στιγμή ως σανίδα σωτηρίας αλλά σύντομα μετατρέπεται σε μπούμερανγκ. Ο Βέρνον προχωρεί απερίσκεπτα και ανεύθυνα, χωρίς να υπολογίζει το κόστος. Προτιμά ένα εφήμερο υλικό κέρδος αντί για σύνεση και αξιοπρέπεια και καλείται να πληρώσει το τίμημα. Αψηφώντας την ηθική διάσταση του ζητήματος και περιφρονώντας τις κρίσιμες πτυχές μιας σοβαρής απόφασης, χάνει το κύρος του και βγαίνει ολότελα χαμένος. Εγκλωβισμένος στα γρανάζια της πολιτικής σκοπιμότητας και πιεσμένος από την οικονομική δυσπραγία της εφημερίδας, ο Βέρνον λαμβάνει μια απόφαση απελπισίας, που τον καταδικάζει σε ήττα και ανυποληψία. Ο Κλάιβ τον κατακεραυνώνει και η φιλία τους κινδυνεύει να διαλυθεί αλλά πάντα παραμένει η κοινή τους δέσμευση της αμοιβαίας ευθανασίας.

mac ewan 01

Ο Ίαν ΜακΓιούαν γεννήθηκε το 1948, σπούδασε στα πανεπιστήμια Sussex και East Anglia και δημοσίευσε την πρώτη του συλλογή διηγημάτων, με τίτλο "Fist Love, Last Rites", το 1975, αποσπώντας μάλιστα το βραβείο Somerset Maughman. Έχει γράψει αρκετά μυθιστορήματα και σενάρια για τον κινηματογράφο. Τρία μυθιστορήματά του συμπεριλήφθηκαν στις τελικές υποψηφιότητες για το βραβείο Booker (Έμμονη αγάπη, Άμστερνταμ, Εξιλέωση). Το βραβείο τού απονεμήθηκε, τελικά, το 1998, για το Άμστερνταμ.

Ένας άγνωστος αφηγητής μεταφέρει τα τεκταινόμενα σε τρίτο πρόσωπο. Ενίοτε οι δύο πρωταγωνιστές μιλάνε απευθείας, ενώ ο αφηγητής αναλύει διεξοδικά διαθέσεις και συναισθήματα υιοθετώντας μέχρι κεραίας την οπτική του εκάστοτε προσώπου. Στην περίπτωση του Κλάιβ, ο τόνος είναι σχεδόν πάντα σοβαρός, ενώ στην περίπτωση του Βέρνον δε λείπουν οι ανάλαφρες πινελιές που διακωμωδούν πρόσωπα και πράγματα δίνοντας μια απόχρωση φάρσας. Υπάρχει διάχυτη σατιρική διάθεση αλλά πάντα συγκρατημένη και εντός ορίων. Ο αφηγητής είναι αρκετά διακριτικός ώστε να κρατά τα προσχήματα και να μην υπερβάλλει. Οι πρωταγωνιστές υπονομεύουν οι ίδιοι τους εαυτούς τους όταν αφήνονται, σε ροή συνείδησης, να ξεδιπλώσουν αδιαμεσολάβητα τις σκέψεις και τις αποτιμήσεις τους. Το μεγαλομανιακό παραλήρημα του Κλάιβ, που δε διστάζει να θεωρήσει τον εαυτό του ιδιοφυία, και οι ανεδαφικές προσδοκίες του Βέρνον καταφέρνουν μεγάλα πλήγματα στην εικόνα των δυο ηρώων. Ο Κλάιβ είναι ένας αλλοτριωμένος καλλιτέχνης, κλεισμένος στο χρυσελεφάντινο πύργο του. Δεν τον αγγίζει τίποτε πέρα από το έργο του και τις στενά προσωπικές του επιδιώξεις. Όσο για τον Βέρνον, αποδεικνύεται ανάλγητος αριβίστας.

Δυο άνθρωποι του κατεστημένου, σε σημαντικές θέσεις κοινωνικής ισχύος, υποπίπτουν σε ηθικά ολισθήματα και αποδεικνύονται κατώτεροι των περιστάσεων. Στα ηθικά διλήμματα που τους τίθενται, επιλέγουν τον εύκολο δρόμο επικαλούμενοι φτηνές δικαιολογίες, που εύκολα καταρρίπτονται. Αδιανόητα επηρμένοι, δεν βλέπουν πέρα από τον εαυτό τους και δεν διαθέτουν ίχνος ενσυναίσθησης. Επίσης, δεν δυσκολεύονται να αποποιηθούν τις ευθύνες τους, προκειμένου να διευθετήσουν τα πράγματα όπως τους βολεύει. Το τέλος, που εξελίσσεται μέσα σε ατμόσφαιρα ψυχολογικού θρίλερ, απογειώνει το μυθιστόρημα και τακτοποιεί ευφάνταστα τις εκκρεμότητες.

Στα ηθικά διλήμματα που τους τίθενται, επιλέγουν τον εύκολο δρόμο επικαλούμενοι φτηνές δικαιολογίες, που εύκολα καταρρίπτονται. Αδιανόητα επηρμένοι, δεν βλέπουν πέρα από τον εαυτό τους και δεν διαθέτουν ίχνος ενσυναίσθησης.

Aναδεικνύοντας τα περίπλοκα ηθικά διλήμματα της σύγχρονης εποχής, το Άμστερνταμ εξερευνά  και επαναχαράσσει ψυχικά και πνευματικά όρια, που τίθενται διαρκώς εν αμφιβόλω. Αναπαριστώντας μια φιλία που κλυδωνίζεται, αναζητά εκείνες τις ποιότητες που όλο και περισσότερο εκλείπουν και σπανίζουν προετοιμάζοντας το έδαφος για ηθικές κατολισθήσεις και εκπτώσεις. Επιπλέον, σχεδιάζει αδρά το περίγραμμα ενός διαρκώς αυξανόμενου κυνισμού και απάθειας, που διαπερνά ολόκληρη την κοινωνία προκαλώντας πτώση και παρακμή. 

Στα χέρια ενός χαλκέντερου, εμπνευσμένου μεταφραστή, όπως ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, το Άμστερνταμ γίνεται ένα κομψό κείμενο γεμάτο φινέτσα, ζωηρή λάμψη και σπιρτάδα.

* Η ΝΙΚΗ ΚΩΤΣΙΟΥ είναι φιλόλογος.


mac ewan exΆμστερνταμ
IAN McEWAN
Μτφρ. ΓΙΩΡΓΟΣ-ΊΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ
ΠΑΤΑΚΗΣ 2021
Σελ. 248, τιμή εκδότη €12,20

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ IAN McEWAN

 

 

 


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ας υποθέσουμε, απλώς, ότι πράγματι αρρωσταίνω βαριά όπως η Μόλλυ, και αρχίζω να παίρνω την κάτω βόλτα και να κάνω τρομερά λάθη, ξέρεις, λάθη κρίσεως, να μην ξέρω πώς λένε το ένα και το άλλο, ή ποιος ήμουν, τέτοια πράγματα. Θα ήθελα να ξέρω ότι υπάρχει κάποιος που θα με βοηθούσε να ξεμπερδεύω. Θέλω να πω, να με βοηθήσει να πεθάνω. Ιδιαίτερα, μάλιστα, αν φτάσω στο σημείο που να μην μπορώ να λάβω ο ίδιος την απόφαση ή να την υλοποιήσω. Αυτό, λοιπόν, που λέω είναι το εξής-σου ζητάω, σαν παλιότερος φίλος μου που είσαι, να με βοηθήσεις, αν φτάσουμε ποτέ στο σημείο όπου θα διακρίνεις ότι αυτό είναι το καλύτερο δυνατόν. Όπως ακριβώς θα βοηθούσαμε τη Μόλλυ αν ήμασταν σε θέση...»


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

«Ημερολόγιο του χειμώνα», του Πολ Όστερ – Εκ βαθέων εξομολόγηση

Για το βιβλίο του Paul Auster «Ημερολόγιο του χειμώνα» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Μεταίχμιο).

Της Νίκης Κώτσιου

Θραυσματικές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις από μια ολόκληρη ζωή συνθέτουν το Ημερολόγιο του χειμώνα του ...

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

«Americana», του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Το ώριμο ντεμπούτο ενός ανήσυχου Αμερικανού

Για το πρώτο μυθιστόρημα του Don DeLillo «Americana» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Μεθύστερη γνώση, αλλά ικανή για να επιβεβαιώσει το λεχθέν: ο Ντον ΝτεΛίλο δεν έγινε εν προόδω ο «αρχι-σαμάνος» της αμερικανικής λογοτεχνίας. Δ...

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

«Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω», του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Juan Gabriel Vásquez «Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία: Η οικογένεια του Σέρχιο Καμπρέρα, μαζί με άλλους εξόριστους, πριν επιβιβαστούν στο πλοίο για τη Δομινικανή Δημοκρατία. (1939)

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ελληνική άνοιξη: 21 συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Ελληνική άνοιξη: 21 συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Δόκιμοι και καταξιωμένοι καθώς και νεότεροι συγγραφείς γράφουν για τα νέα τους βιβλία, τα οποία μόλις κυκλοφόρησαν ή αναμένεται να κυκλοφορήσουν προσεχώς.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ζητήσαμε από είκοσι έναν συγγραφείς –καταξιωμένους αλλά και νεότερους...

Τα «Κόκκινα φανάρια» ανάβουν τα queer φώτα τους στον Cartel Τεχνοχώρο

Τα «Κόκκινα φανάρια» ανάβουν τα queer φώτα τους στον Cartel Τεχνοχώρο

Μια παράσταση βασισμένη στα «Κόκκινα Φανάρια» του Αλέκου Γαλανού, στο CARTEL Τεχνοχώρος, στο Παλιό Μηχανουργείο στην περιοχή του Ρέντη (που έχει παραχωρηθεί από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση). Κάθε Σάββατο & Κυριακή στις 21.00 και κάθε Δευτέρα στις 20.00 (από τη Δευτέρα 7 Φεβρουαρίου)

Επιμέλεια: B...

Βιβλία που θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Κριτική

Βιβλία που θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Κριτική

Το επόμενο διάστημα θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις Κριτική πολλά και ιδιαίτερα ενδιαφέροντα βιβλία, τόσο τίτλοι μεταφρασμένης και ελληνικής λογοτεχνίας, όσο και δοκίμια, μελέτες κ.ά. Δείτε τα αναλυτικά στο άρθρο που ακολουθεί. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ελληνική άνοιξη: 21 συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Ελληνική άνοιξη: 21 συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Δόκιμοι και καταξιωμένοι καθώς και νεότεροι συγγραφείς γράφουν για τα νέα τους βιβλία, τα οποία μόλις κυκλοφόρησαν ή αναμένεται να κυκλοφορήσουν προσεχώς.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ζητήσαμε από είκοσι έναν συγγραφείς –καταξιωμένους αλλά και νεότερους...

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Οι βιβλιοθήκες και τα βιβλιοπωλεία, συχνά μάλιστα και τα ίδια τα βιβλία, γίνονται το κεντρικό θέμα σε πολλά μυθιστορήματα, που αποκτούν έτσι αυτόχρημα τον χαρακτηρισμό του «βιβλιοφιλικού» και έχουν ένα δικα...

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Ο ανθρώπινος νους και τα αχαρτογράφητα μονοπάτια του, η μνήμη και η λειτουργία της, από τα σπουδαιότερα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης, διερευνώνται τόσο από την επιστήμη όσο και από τη λογοτεχνία. Μια επιλογή λογοτεχνικών βιβλίων με θέμα την αμνησία ή διάφορες διαταραχές της μνήμης, στην πλειονότητά τους μυθι...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ