Για το μυθιστόρημα του John Williams «Το πέρασμα του μακελάρη» (μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Gutenberg).
Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη
Το πέρασμα του μακελάρη, ένα μυθιστόρημα-«γουέστερν» από τον συγγραφέα του Στόουνερ, Τζον Γουίλιαμς, είναι πραγματικά ένα δυνατό βιβλίο. Η περιπέτεια, η βία και οι υπέροχοι εξωτερικοί χώροι βρίσκονται εκεί σε αφθονία και περιγράφονται με περισσή αγάπη. Μια σημαντική διαφορά μεταξύ του μυθιστορήματος του Γουίλιαμς και των πιο παραδοσιακών κειμένων του είδους –με αδιαπραγμάτευτο δεδομένο τον σεβασμό απέναντι στους ανθρώπους και τον τόπο, στον οποίο εντάσσει την ιστορία του, μιας και ο ίδιος μεγάλωσε σ' εκείνα τα μέρη της πολιτείας του Τέξας–, είναι ότι ο συγγραφέας αναδεικνύει έναν απροσδιόριστο φόβο μεταξύ των ηρώων του και τον εντοπίζει τόσο στα στερεότυπα που κυριαρχούν όσο και στους θρύλους εκείνους που «έχτισαν» αυτό που μέχρι σήμερα αποκαλούμε «Άγρια Δύση».
Το Πέρασμα του μακελάρη, τοποθετείται χρονικά γύρω στα 1872. Ο συγγραφέας αποφεύγει να υποκύψει στη βαρβαρότητα των θρύλων και των μύθων, και γι' αυτό συνθέτει την ιστορία του με βάση τον απόλυτο ρεαλισμό, πλάθοντας χαρακτήρες καθημερινούς και σκληρούς. Κεντρικός πρωταγωνιστής είναι ο Γουίλιαμ Άντριους, ένας νεαρός άνδρας είκοσι τριών ετών, ο οποίος έχει ξεκινήσει τις σπουδές του εδώ και κάποια χρόνια στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Η περιπλάνησή του στη Δύση αρχίζει έπειτα από κάποιες διαλέξεις του Ραλφ Έμερσον (1803-1882), του γνωστού Αμερικανού δοκιμιογράφου και ποιητή, ο οποίος είχε ηγηθεί του κινήματος του υπερβατισμού, στα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα δίνοντας πάνω από χίλιες διαλέξεις σε όλη την επικράτεια των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής.
Ο Μίλερ του αφηγείται μια ιστορία για μια μυθική, παραδεισένια κοιλάδα στην περιοχή του Κολοράντο, γεμάτη βουβάλια, και ο νεαρός Άντριους δεν μπορεί να αντισταθεί στη χρηματοδότηση μιας αποστολής εκεί.
Ο Γουίλιαμ Άντριους δεν εμφορείται από αισθήματα ηρωισμού και μεγάλων ιδεών. Στην πραγματικότητα είναι ένας αφελής, αφού γρήγορα και χωρίς να σκεφτεί απορρίπτει την αρχική προσφορά εργασίας από τον ΜακΝτόναλντ, εμπλέκεται –σχεδόν αμέσως και χωρίς τις απαραίτητες διαπραγματεύσεις και λεπτομέρειες– μ’ έναν κυνηγό βουβαλιών, τον Μίλερ, και αναγνωρίζει εσφαλμένα μια πόρνη της περιοχής ως φίλη ενός άνδρα που συναντά στο σαλούν της πόλης. Ο Μίλερ του αφηγείται μια ιστορία για μια μυθική, παραδεισένια κοιλάδα στην περιοχή του Κολοράντο, γεμάτη βουβάλια, και ο νεαρός Άντριους δεν μπορεί να αντισταθεί στη χρηματοδότηση μιας αποστολής εκεί.
«Εκεί που κοίταζε το επίπεδο, μονότονο τοπίο, που μέσα του θαρρείς και κυλούσε κι εκείνος και γινόταν ένα μαζί του… συνειδητοποίησε πως το κυνήγι που είχε οργανώσει με τον Μίλερ, ήταν απλώς ένα στρατήγημα, ένα τέχνασμα για τον εαυτό του, ένα ελαφρυντικό για μια βαθιά ριζωμένη συνήθεια και χρήση… πήγαινε εκεί ελεύθερος από κάθε υποχρέωση… Είχε την αίσθηση πως όπου κι αν είχε ζήσει και όπου θα ζούσε από δω και πέρα, απομακρυνόταν σταθερά από τη μεγάλη πόλη, αποτραβιόταν στην άγρια φύση. Είχε την αίσθηση πως αυτό ήταν το μήνυμα που θα μπορούσε να βρει στη ζωή του…».
Τον προσελκύει λοιπόν ο Μίλερ, ένας ολιγόλογος άντρας που αρέσκεται στη δράση, γνωρίζει τη γη και φαίνεται να κατανοεί τι ακριβώς επιθυμεί ο νεαρός. Τρεις άνδρες εντάσσονται στην αποστολή. Ένας θρησκευόμενος πότης, ο Τσάρλι Χοτζ, ο ψυχρός και ανεξάρτητος εκδορέας Φρεντ Σνάιντερ, και φυσικά ο ίδιος ο Μίλερ. Για τον Γουίλιαμ Άντριους η αποστολή δείχνει πως είναι η πιο σημαντική στιγμή της ζωής του, αφού θα βρεθεί μπροστά σε απέραντες πεδιάδες και δασώδεις περιοχές της αμερικανικής ηπείρου. Ένα δύσκολο οδοιπορικό στο τοπίο και στη γνώση, μια πορεία σε έναν κόσμο απαράμιλλης ομορφιάς, αλλά με δυσμενείς συνέπειες στον περιβαλλοντολογικό και ηθικό τομέα. Και αυτή η ομορφιά περιγράφεται με στυλ μοναδικό και ασύγκριτο. Όταν διαβάζει ο αναγνώστης το κείμενο, παρά την εμφανή απλότητα της υπόθεσης, έχει την αίσθηση ότι ο συγγραφέας δούλεψε την κάθε λέξη και φράση με προσοχή πριν βάλει οριστικά την πένα του στο χαρτί που αποτύπωσε το ταλέντο του.
Όταν διαβάζει ο αναγνώστης το κείμενο, παρά την εμφανή απλότητα της υπόθεσης, έχει την αίσθηση ότι ο συγγραφέας δούλεψε την κάθε λέξη και φράση με προσοχή πριν βάλει οριστικά την πένα του στο χαρτί που αποτύπωσε το ταλέντο του.
Μια παρθένα γη, η ορεινή κοιλάδα, ο στόχος τους και η πληροφορία του έμπειρου Μίλερ ότι κάπου εκεί υπάρχει ένας μυστικός παράδεισος, είναι στοιχεία που εμπεριέχουν αλλά και δημιουργούν μια αίσθηση μυθική. Κι ενώ ο πληθυσμός των βουβαλιών έχει μειωθεί δραστικά από το ανελέητο κυνήγι, κάνοντάς τα δυσεύρετα, όταν καταφτάνει εκεί η ομάδα, αντικρίζει ένα απέραντο κομμάτι παρθένας γης και μια αναπάντεχη αίσθηση ηρεμίας. Το αίσθημα ικανοποίησης που πλημμυρίζει τον Άντριους, καθώς πλησιάζουν στα βουνά, συνοδεύεται κι από έναν απροσδιόριστο φόβο. Στόχος της ομάδας είναι να σφαγιάσουν και να γδάρουν όσο το δυνατόν περισσότερα βουβάλια. Ο θάνατος των υπερήφανων βουβαλιών υπογραμμίζεται με έμφαση στο βιβλίο, καθώς διαβάζουμε τις λεπτομερείς ενέργειες των κυνηγών γι' αυτή την ανελέητη, τρομερή και άσκοπη σφαγή. Τα βουβάλια αποδεικνύονται παράξενα πλάσματα, ακόμη κι όταν βλέπουν να σφαγιάζεται γύρω τους ολόκληρο το κοπάδι, αρνούνται να κινηθούν. Απλώς στέκονται εκεί και δέχονται τους πυροβολισμούς, χωρίς να τρέχουν μακρυά, κι αυτό είναι κάτι που συμβαίνει στο βιβλίο ξανά και ξανά.
Παράλληλα, αντί να επιδεικνύεται η ευγένεια, παρατηρούμε την «ηλιθιότητα» της φύσεως και την αδυναμία κατανόησης κάποιων χαρακτηριστικών της. Η εξιδανικευμένη χαρά του κυνηγιού, του ιδιόρρυθμου εκείνου συναισθήματος του ανθρώπου εναντίον του ζώου, υπονομεύεται αδιάκοπα από τον τρόπο με τον οποίο οι βούβαλοι αφήνουν τους εαυτούς τους να πεθάνουν. Και ο Μίλερ μοιάζει να έχει μια ανεκπλήρωτη εμμονή για το θέμα. Στόχος του είναι να «καθαρίσει» ολόκληρη την κοιλάδα, σκοτώνοντας χιλιάδες βουβάλια, παρ’ όλο που δεν έχουν τόσο χώρο στην άμαξά τους για να φορτώσουν όλα τα δέρματα. Η επιθυμία του είναι ανεξέλεγκτη, τρομακτική και καταστροφική, αλλά κανένας από τους άλλους δύο δεν τον εμποδίζει. Αντ’ αυτού, όλοι παρακολουθούν και βοηθούν με τον τρόπο τους στην όλη επιχείρηση. Ο ίδιος ο Γουίλιαμ Άντριους έχει το δικό του τουφέκι, ακόμη και όταν παραδέχεται ότι στο έδαφος τα σκοτωμένα βουβάλια δεν είχαν πλέον εκείνο το είδος της άγριας αξιοπρέπειας και δύναμης, που τους είχε αποδώσει λίγα λεπτά πριν.
Για πολλούς αναγνώστες του Στόουνερ, ετούτο το βιβλίο είναι καλύτερο. Το κείμενο είναι γεμάτο από καθαρές φράσεις, παραγράφους με δυνατές εικόνες, αλλά αυτό που το ξεχωρίζει πραγματικά είναι η συμβολή του σε αυτό που αποκαλείται «Ιστορία της κατάκτησης της Δύσης»
Τι νόημα μπορεί να υπάρχει τελικά σ' αυτή τη σφαγή; Είναι εκείνο που αναζητούσε ο νεαρός του Χάρβαρντ όταν χρηματοδοτούσε το σχέδιο του Μίλερ, αυτό που χρειαζόταν εγκαταλείποντας τις σπουδές του; Ο Γουίλιαμ Άντριους ψάχνει για κάποιο βαθύτερο νόημα, είναι ευαίσθητος στα όσα διαδραματίζονται γύρω του, αλλά η σφαγή τον σκληραίνει. Λέει ότι δεν υπάρχει τίποτα καλό εδώ, και ότι ο κόσμος είναι απλώς ανόητος, άδειος από κάθε είδους αλήθεια. Η φύση δείχνει σε ορισμένες περιπτώσεις τη δύναμή της και αυτό που λίγο πριν εθεωρείτο εύκολο κυνήγι, την επόμενη στιγμή αποδεικνύεται για την ομάδα καταστροφικό. Με το χιόνι που πέφτει ασταμάτητα, δεν υπάρχει τρόπος να βγουν από την κοιλάδα, κι έτσι η τακτική που οι άντρες εφάρμοσαν για τα βουβάλια, τώρα η φύση εφαρμόζει γι’ αυτούς. Για πολλούς αναγνώστες του Στόουνερ, ετούτο το βιβλίο είναι καλύτερο. Το κείμενο είναι γεμάτο από καθαρές φράσεις, παραγράφους με δυνατές εικόνες, αλλά αυτό που το ξεχωρίζει πραγματικά είναι η συμβολή του σε αυτό που αποκαλείται «Ιστορία της κατάκτησης της Δύσης». Το Πέρασμα του μακελάρη είναι μια περιπέτεια, που ενώ παίρνει τους ίδιους δρόμους προς τη Δύση, που πολλοί ακόμα έχουν πάρει, ο Τζον Γουίλιαμς δημιουργεί ένα έργο ξεχωριστό και πολύ πυκνό σε νοήματα.
«Δεν μπορείς να ασχοληθείς με αυτήν τη χώρα, όσο βρίσκεσαι μέσα σε αυτήν, γιατί είναι πολύ μεγάλη και άδεια», διαβάζουμε προς το τέλος, αλλά η χώρα για την οποία μιλάμε πραγματικά και ερμηνεύουμε αμυδρά, είναι αυτή που βρισκόμαστε τη συγκεκριμένη στιγμή. Παρά τον μεγάλο και καθυστερημένο έπαινο που αποδόθηκε στον Στόουνερ (1965), το Πέρασμα του μακελάρη (1960) έτυχε μικρότερης προβολής, αν και δικαίως χαιρετίστηκε ως μέρος μιας σειράς δυτικών αριστουργημάτων μαζί με τον Ματωμένο μεσημβρινό (Blood Meridian, 1985) του Κόρμακ ΜακΚάρθυ, και το Warlock (1958) του Όκλεϊ Χολ.
* Ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν. ΣΧΟΡΕΤΣΑΝΙΤΗΣ είναι Διευθυντής Χειρουργικής στο Παν/κό Νοσ/μείο Ηρακλείου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η ανθολογία κειμένων «Παραδουνάβιες σελίδες» (εκδ. Οδός Πανός).
Το πέρασμα του μακελάρη
JOHN WILLIAMS
Μτφρ. ΑΘΗΝΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ
GUTENBERG 2021
Σελ. 464, τιμή εκδότη €16,00
Απόσπασμα από το βιβλίο
«…η ατέρμονη πεδιάδα λικνιζόταν κάτω απ’ τα πόδια τους. Η πλούσια βουχλόη, που χάρη σ’ αυτήν τα ζώα τους πάχαιναν παρά το κοπιαστικό ταξίδι, άλλαζε χρώμα στη διάρκεια της μέρας. Το πρωί με τις ρόδινες αχτίδες του αυγινού ήλιου ήταν σχεδόν γκρίζα. Αργότερα, στο κίτρινο φως της μέρας που μέστωνε, ήταν ένα πράσινο εκτυφλωτικό, καταμεσήμερο έπαιρνε μια έντονα γλαυκή απόχρωση, το απόγεμα, την ώρα που ο ήλιος κόρωνε, έβλεπες πέρα στο βάθος πως τα πλατιά φύλλα δεν είχαν πια την ίδια εικόνα, μεσ’ από το πράσινο αναδυόταν ολοκάθαρα μια κίτρινη απόχρωση, έτσι που άμα τρύπωνε ανάμεσά τους το αεράκι και σαλεύανε, ήτανε λες κι από ένα ολοζώντανο χρώμα έπαιρνε το πάνω χέρι, εξαφανιζόταν και ξαναφαινόταν από τη μια στιγμή στην άλλη. Το βραδάκι, αφότου είχε πέσει ο ήλιος, το χορτάρι έπαιρνε μια πορφυρή απόχρωση, σαν να είχε απορροφήσει όλο το φως από τον ουρανό κι αρνιόταν να το δώσει πίσω».
