Τα αγόρια του Νίκελ, του Κόλσον Γουάιτχεντ

Το μυθιστόρημα του Κόλσον Γουάιτχεντ Τα αγόρια του Νίκελ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος στην εξαιρετική μετάφραση της Μυρσίνης Γκανά. Το βιβλίο τιμήθηκε με τα βραβεία Pulitzer 2020 και Kirkus Prize 2019 και ήταν στη λίστα του US National Book Award 2019. To Time το χαρακτήρισε ως ένα από τα δέκα σημαντικότερα μυθιστορήματα της δεκαετίας. Τοποθετημένο στη δεκαετία του 1960, παρακολουθεί τα βήματα του Έλγουντ Κέρτις, ενός μελετηρού αφροαμερικανού με αυξημένο αίσθημα δικαιοσύνης και μεγάλη αισιοδοξία, που υποπίπτει σ’ ένα έλασσον παράπτωμα και βρίσκεται στην Ακαδημία Νίκελ, ένα αναμορφωτήριο της Φλόριντα. Ο Έλγουντ έχει ως μοναδικό του όπλο την εγγραμματοσύνη και την επαφή του με τα βιβλία και με το περιοδικό Life. Έγκλειστος στο αναμορφωτήριο, θα δώσει αγώνα για να υπερβεί τα φυλετιστικά στερεότυπα που τον ακολουθούν και για να κατορθώσει να δραπετεύσει μαζί με τον Τέρνερ, τον νέο του φίλο.

Στο ύφος ενός γκροτέσκου, γοτθικού τύπου ρεαλισμού, τα Αγόρια του Νίκελ μετατρέπουν σε μυθιστόρημα τα ευρήματα σχετικά με ένα αναμορφωτικό ίδρυμα «τύπου σχολείου» που λειτούργησε στη Φλόριντα από το 1900 έως και το 2011, όταν το Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα ζήτησε από το Υπουργείο Δικαιοσύνης να διεξαγάγει έρευνα για τις συνθήκες κράτησης των υποτιθέμενων «σπουδαστών» εκεί μέσα.

Μαύροι εναντίον λευκών: προκανονισμένη σαδιστική έκβαση

Το καλοκαίρι του 2014 –ένα καλοκαίρι στιγματισμένο από ρατσιστικές επιθέσεις αστυνομικών κατά μαύρων αμερικανών πολιτών– ο Γουάιτχεντ άκουσε γι’ αυτήν την έρευνα που αφορούσε τους τάφους πενήντα πέντε μαύρων παιδιών στο κοιμητήριο του αναμορφωτηρίου Άρθουρ Τζ. Ντόζιερ της Μαριάννα, στη Φλόριντα. Όταν ο αριθμός των ανώνυμων τάφων ανέρχεται στους ογδόντα έναν, με οδύνη διαπιστώνει ότι η χώρα του έχει θεμελιώσει την Ιστορία της στη γενοκτονία, τον φόνο και τη δουλεία. Η δουλεία, άλλωστε, ήταν και το θέμα του εξαιρετικού βιβλίου του Υπόγειος Σιδηρόδρομος, και τώρα, επί Τραμπ, αποφασίζει να ξαναθίξει το θέμα του φυλετικού ρατσισμού, δομικού συστατικού του αμερικανικού εθνικού ψυχισμού. Το ζήτημα της φυλής και η σχέση του με το «αμερικανικό όνειρο» ήταν και το θέμα του πρώτου του μυθιστορήματος “The Intuitionist” (1998), και η επικών διαστάσεων απομυθοποίηση αυτού του «ονείρου» επανέρχεται στα Αγόρια του Νίκελ.

Θεσμοθετημένος ρατσισμός και κοινωνικός διαχωρισμός που λειτουργεί ως νόρμα: οι λευκοί τρόφιμοι έχουν, φυσικά, ιδιαίτερη μεταχείριση. Οι μαύροι είναι καταδικασμένοι σε αφανισμό.

Ο συγγραφέας, αφού έγραψε σατιρικά κείμενα, κείμενα με θέμα το έγκλημα και μια ιστορία με ζόμπι, αποφάσισε να στραφεί και πάλι στον πολιτικοκοινωνικό προβληματισμό και να αποκαλύψει ένα ακόμη τεράστιο όνειδος της αμερικανικής ιστορίας. Όπως αμέτρητοι άλλοι ανήλικοι έγχρωμοι, ο ήρωας του μυθιστορήματος φυλακίζεται σε ένα «Βιομηχανικό Σχολείο για Άρρενες» της Φλόριντα, που αποκαλεί τους φυλακισμένους «μαθητές» και του οποίου το διευθυντικό προσωπικό είναι μια μικρογραφία της Κου Κλουξ Κλαν και των αποτρόπαιων μεθόδων της. Δεν είναι τυχαίο το ότι το «δωμάτιο τιμωρίας» έχει την ονομασία «Λευκός Οίκος». Μια φορά τον χρόνο όλοι συμμετέχουν στο ετήσιο «Βlack-versus-white boxing match», όπου παίρνει σάρκα και οστά η διεστραμμένη αντίληψη των λευκών περί δικαιοσύνης. Στο Νίκελ συμβαίνει ό,τι συνέβαινε στα καθολικά ορφανοτροφεία ή στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως των Αβορίγινων, ή σε οποιανδήποτε άλλη διεφθαρμένη και κακόβουλη δομή του είδους. Θεσμοθετημένος ρατσισμός και κοινωνικός διαχωρισμός που λειτουργεί ως νόρμα: οι λευκοί τρόφιμοι έχουν, φυσικά, ιδιαίτερη μεταχείριση. Οι μαύροι είναι καταδικασμένοι σε αφανισμό. Kαι να ’ναι αυτή η ηθελημένη άγνοια της Ιστορίας; Που τάχατες «δεν έχουν ακούσει για τις σφαγές»; Που πάνε να πουν «μαύρος» και τους πιάνει κάτι σαν λόξυγγας;

Μπορούμε να κάνουμε τον κόσμο ένα καλύτερο μέρος;

Η γιαγιά Χάριετ που έχει μεγαλώσει τον Έλγουντ είναι καθαρίστρια σε ξενοδοχείο: κόρη, η ίδια, ενός μαύρου κατάδικου που πέθανε στη φυλακή γιατί μια λευκή γυναίκα τον κατηγόρησε πως «δεν έκανε πέρα όταν την είδε να περπατά στον δρόμο», ζει μέσα στον φόβο και προσπαθεί να βγάλει τον εγγονό της από τη μοίρα της φυλής. Ο Έλγουντ θεωρεί ότι μπορεί να υλοποιήσει ένα από τα μάντρα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ: «Πέταξέ μας στη φυλακή! Εμείς θα συνεχίσουμε να σε αγαπούμε!», και «Πρέπει να πιστέψουμε στην ψυχή μας ότι είμαστε κάτι, ότι είμαστε σημαντικοί, ότι είμαστε άξιοι και πρέπει να περπατάμε στον δρόμο της ζωής κάθε μέρα με αυτή την αίσθηση αξιοπρέπειας και αυτή την αίσθηση ότι είμαστε κάποιοι». Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ συμβούλευε τους μαύρους Αμερικανούς να εμπιστεύονται τη βαθύτερη αξιοπρέπεια και καλωσύνη που κρύβεται στο βάθος κάθε ανθρώπινης καρδιάς, να επιλέγουν τον δρόμο της αγάπης έναντι του δρόμου του μίσους, και αυτή η προσέγγιση βρίσκει αντίθετο τον Τέρνερ.

Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ συμβούλευε τους μαύρους Αμερικανούς να εμπιστεύονται τη βαθύτερη αξιοπρέπεια και καλωσύνη που κρύβεται στο βάθος κάθε ανθρώπινης καρδιάς, να επιλέγουν τον δρόμο της αγάπης έναντι του δρόμου του μίσους, και αυτή η προσέγγιση βρίσκει αντίθετο τον Τέρνερ.

Ο Έλγουντ και ο Τέρνερ θα δραπετεύσουν από το «σπίτι του τρόμου» και τα όσα θα ακολουθήσουν σηματοδοτούν τόσο μια τραγωδία, όσο κι ένα θαύμα. Ο Τέρνερ είναι ο τύπος του ανθρώπου που μπορεί να ζει και ταυτόχρονα να κοιτάζει αφ’ υψηλού την Ιστορία: πραγματιστής, προσγειωμένος και παρατηρητικός, κρατά κριτικές αποστάσεις από τον ιδεαλισμό του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, στη δημόσια ομιλία του το 1960 στον δίσκο «Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ στην εκκλησία Βαπτιστών Zion Hill». Αυτό που τον απασχολεί είναι το πώς οι λευκοί Αμερικανοί υπονομεύουν, στρεβλώνουν, συγκαλύπτουν και επιμελώς εξωραΐζουν τη ζοφερή πραγματικότητα της μεγάλης αυτής χώρας. Αρκεί κανείς να θυμηθεί τους μαζικούς τάφους εκατοντάδων μαύρων αμερικανών στη σφαγή της Τούλσα, το 1921: πόσα ακόμη τέτοια περιστατικά θα αποκαλυφθούν στην πορεία του χρόνου;

Ο Colson Whitehead (Κόλσον Γουάιτχεντ) γεννήθηκε το 1969 και μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη, όπου ζει. Αφού αποφοίτησε από το Χάρβαρντ, άρχισε να εργάζεται για την εφημερίδα Village Voice, γράφοντας κριτικές για τηλεοπτικές εκπομπές, βιβλία και μουσική. Άρθρα και δοκίμιά του έχουν δημοσιευτεί στα New York Times, The New Yorker, New York Magazine, Harper's και Granta. Έχει γράψει επτά μυθιστορήματα, τα οποία έχουν αποσπάσει πολλά βραβεία. To βιβλίο Υπόγειος σιδηρόδρομος (Ψυχογιός, 2018) τιμήθηκε με τα βραβεία US National Book Award 2016, Pulitzer 2017, Carnegie Medal 2017 και Indies Choice Book Award 2017· ήταν επίσης υποψήφιο για το Βραβείο Booker 2017. Το βιβλίο Τα αγόρια του Νίκελ (Ίκαρος, 2020) απέσπασε τα βραβεία Pulitzer 2020 και Kirkus Prize 2019, βρέθηκε στη μακρά λίστα του US National Book Award 2019 και διακρίθηκε ως ένα από τα δέκα σημαντικότερα μυθιστορήματα της δεκαετίας σύμφωνα με το περιοδικό Time.

Τεκμηριώνοντας το απίστευτο

«Γέλασαν γιατί το μαγαζί δεν εξυπηρετούσε έγχρωμους πελάτες». Να μια φράση χαρακτηριστική από το βιβλίο, που με την απλότητά της συνοψίζει μια ολόκληρη στάση ζωής, υιοθετημένη από τη συντριπτική πλειοψηφία των Αμερικανών του δέκατου ένατου (και μεγάλου μέρους του εικοστού) αιώνα.

Πρόσφατα το πανεπιστήμιο της Φλόριντα προσκάλεσε τον Κόλσον Γουάιτχεντ να μιλήσει δημόσια για το βιβλίο του, αλλά εκείνος αρνήθηκε γιατί, όπως χαρακτηριστικά δήλωσε: «δεν έχει καταφέρει ακόμη να ξεπεράσει τον θυμό και τη στενοχώρια του». Ο Γουάιτχεντ φέρει τον θυμό γι’ αυτήν την ιστορική αδικία ως σήμα κατατεθέν της λογοτεχνίας του. Γεννημένος το 1969 (συγγραφέας της γενιάς του Τζόναθαν Λέδεμ και του Τζούνοτ Ντίαζ, του Γκρεγκ Τέιτ, του Χίλτον Αλς και της Μανόλα Ντάρτζις), ο συγγραφέας ξεκίνησε μετά από τις σπουδές του στο Χάρβαρντ μια καριέρα δημοσιογράφου, για να συνεχίσει ως καθηγητής δημιουργικής γραφής σε διάφορα επιφανή κολέγια και πανεπιστήμια των Η.Π.Α. Σήμερα, μετά από την επιτυχία επτά μυθιστορημάτων, φέρει τη φυλετική του ταυτότητα ως μετωπίδα, όπως ένας ράπερ ή ένας τραγουδιστής της ρέγκε που δεν φοβάται μήπως χαρακτηριστεί «pseudo» ή «inconegro», είτε γιατί έζησε στο Μπρούκλιν, είτε γιατί επέλεξε να δημιουργήσει «postblack» χαρακτήρες στα μυθιστορήματά του. Είναι γεγονός ότι ζούμε σήμερα μια επίπλαστη «μεταρατσιστική» περίοδο, που καθόλου δεν επιβεβαιώνεται από τα κοινωνικά φαινόμενα υπέρτατου ρατσισμού που παρακολουθούμε στις ειδήσεις. Και ότι, ενώ ο Υπόγειος Σιδηρόδρομος ήταν προϊόν της «ευτυχούς» περιόδου της προεδρίας Ομπάμα, τα Αγόρια του Νίκελ ενσαρκώνουν το ζοφερό προϊόν της ζοφερώτατης προεδρίας Τραμπ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική). 

Τα αγόρια του Νίκελ
Colson Whitehead
Μτφρ. Μυρσίνη Γκανά
Ίκαρος 2020
Σελ. 264, τιμή εκδότη €15,50 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ COLSON WHITEHEAD