alt

Για το μυθιστόρημα-μαρτυρία για τη ναζιστική λαίλαπα του Urlich Alexander Boschwitz «Ο ταξιδιώτης» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Κλειδάριθμος), που κορυφώνεται στη διάρκεια της περίφημης «Νύχτας των Κρυστάλλων». 

Του Διονύση Μαρίνου

«Κι ας είναι ευλογημένος ο Peter Graf». Παραφράζοντας τον σαχτουρικό στίχο του ποιήματος Ο Κάφκα και τα ψάρια (σ.σ.: η Dora Dymant ας περιμένει επί του παρόντος), δηλώνεται εξαρχής η καθοριστική συμμετοχή του γερμανού εκδότη και επιμελητή στην ύπαρξη, σήμερα, της αναθεωρημένης έκδοσης του Ταξιδιώτη (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Κλειδάριθμος). Δίχως τη δική του ζέση θα εξακολουθούσαμε να έχουμε στα χέρια μας την αρχική –μη ολοκληρωμένη– εκδοχή του μυθιστορήματος που έγραψε ο Γερμανοεβραίος συγγραφέας Ούλριχ Αλεξάντερ Μπόσβιτς.

«Ο Ταξιδιώτης» γράφτηκε την περίοδο που βρισκόταν στις Βρυξέλλες και παρακολουθούσε από μακριά τις διώξεις των Εβραίων στη χώρα του, οι οποίες εντάθηκαν εκείνη την αιματοβαμμένη «Νύχτα των Κρυστάλλων».

Αρκετές δεκαετίες από την αρχική έκδοση του βιβλίου, στο μακρινό 1939, κι ενώ ήταν πλέον δεδομένο πως το πρωτότυπο είχε χαθεί μαζί με τον Μπόσβιτς που βρήκε τραγικό θάνατο το 1942, ο Γκαφ έμαθε από την ανιψιά του συγγραφέα ότι το χειρόγραφο βρισκόταν κάπου θαμμένο στη Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη. Αμέσως κινητοποιήθηκε να αναλάβει το δύσκολο έργο της αναθεώρησης και της επιμέλειας σεβόμενος απόλυτα το νόημα και το πνεύμα του συγγραφέα. Μάλιστα, για τις ανάγκες της εργασίας του χρειάστηκε να εξοικειωθεί όσο το δυνατόν περισσότερο με τη ζωή του Μπόσβιτς, έτσι ώστε να εισχωρήσει στον κόσμο του και να τον κατανοήσει. 

Η αλήθεια είναι ότι ο Μπόσβιτς είναι ελάχιστα γνωστός στο ελληνικό κοινό – ίσως και στο γερμανικό. Πρόλαβε να γράψει μόλις δύο βιβλία κι αυτά υπό διωγμόν λόγω της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία. Το 1935 αναγκάστηκε να φύγει από τη Γερμανία και να περιπλανηθεί σε διάφορες χώρες. Ο Ταξιδιώτης γράφτηκε την περίοδο που βρισκόταν στις Βρυξέλλες και παρακολουθούσε από μακριά τις διώξεις των Εβραίων στη χώρα του, οι οποίες εντάθηκαν εκείνη την αιματοβαμμένη «Νύχτα των Κρυστάλλων». Το μυθιστόρημά του δεν είναι τίποτα άλλο από μια μαρτυρία. Ένα αυθεντικό ντοκουμέντο εκείνων των δραματικών στιγμών που αποτέλεσαν το προανάκρουσμα για το πογκρόμ που υπέστησαν οι Εβραίοι στη συνέχεια, φτάνοντας έως την απάνθρωπη «Τελική Λύση». 

Για την ιστορία: ο Μπόσβιτς εξέδωσε το βιβλίο πρώτα στην Αγγλία (1939) με το ψευδώνυμο John Grane, ενώ ο αρχικός τίτλος ήταν "The man who took the trains". Ένα χρόνο μετά, το βιβλίο περνάει τον Ατλαντικό και εκδίδεται στις ΗΠΑ με τον τίτλο Ο Ταξιδιώτης που έμελλε να μείνει ως ο τελικός. Το 1945 ήταν η σειρά της Γαλλίας να υποδεχθεί αυτό το τόσο σημαντικό μυθιστόρημα. 

Το βιβλίο επικεντρώνεται στις περιπέτειες του γερμανοεβραίου επιχειρηματία Ότο Ζίλμπερμαν, ενός α-τυπικού άντρα της εποχής που είδε τη ζωή του να κατακρημνίζεται από το βάραθρό της με την έλευση του ναζισμού. Ο Ζίλμπερμαν, σεπτό μέλος της κοινωνίας, μαζί με την γυναίκα του, Έλφριντε, γνώρισε από κοντά τα περίεργα χρόνια της Βερολίνου κατά τη δεκαετία του ’30. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης, ο μοντερνισμός, η ελευθεριότητα, αλλά και οι αντιπαλότητες που απονέκρωσαν τις πολιτικές δυνάμεις και άνοιξαν την πόρτα στον Χίτλερ, του ήταν απόλυτα γνωστές.

Ως άλλος καφκικός ήρωας, σε μια ύστατη προσπάθεια να αποξενωθεί εντελώς από την εβραϊκή ρίζα του, περικόπτει το όνομά του με το αποτέλεσμα, ωστόσο, να είναι επισφαλές. Από τρένο σε τρένο κι από πόλη σε πόλη, ο Ζίλμπερμαν βιώνει τη ζωή του ως πλάνης.

Παρά ταύτα, ίσως επειδή η προσωπικότητα και η θέση του στην κοινωνία δεν ενέπιπταν στην τυπική προπαγάνδα των ναζί κατά των Εβραίων, δεν αποφάσισε να εγκαταλείψει άρον άρον τη βολή του. Είναι προφανές πως δεν περίμενε ότι μέσα σε μια νύχτα θα γινόταν φυγάς. Έχασε το σπίτι του, την επιχείρησή του και υπό το φόβο να γίνει βορά στις άγριες διαθέσεις των ναζιστών αναγκάστηκε να βάλει σε μια βαλίτσα όσα χρήματα μπορούσε να διασώσει από την περιουσία του και να τραπεί σε άτακτη φυγή. Οι σελίδες του βιβλίου όπου βλέπουμε τον Ζίλμπερμαν να σέρνεται σαν φοβισμένη σκιά στους καπνισμένους δρόμους του Βερολίνου, είναι άκρως υποβλητικές. Δεν χωράει αμφιβολία: βρισκόμαστε ακριβώς στην πιο καθοριστική στιγμή. Ο Ζίλμπερμαν φεύγει από το σπίτι του σαν κυνηγημένος το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου 1938. Είναι η νύχτα που έμεινε στην ιστορία ως «Νύχτα των Κρυστάλλων». 

Ακόμη και σ’ αυτή τη δεινή κατάσταση, όμως, ο Ζίλμπερμαν αποδεικνύεται εξόχως ευφάνταστος. Αντί για περιδεές ανθρωπάκι, ο Μπόσβιτς μάς τον εμφανίζει ευφάνταστο, διορατικό και με λάμψεις μαύρου χιούμορ. Ως άλλος καφκικός ήρωας, σε μια ύστατη προσπάθεια να αποξενωθεί εντελώς από την εβραϊκή ρίζα του, περικόπτει το όνομά του με το αποτέλεσμα, ωστόσο, να είναι επισφαλές. Από τρένο σε τρένο κι από πόλη σε πόλη, ο Ζίλμπερμαν βιώνει τη ζωή του ως πλάνης. Έρχεται σε επαφή με ένα ετερόκλιτο πλήθος ανθρώπων και τούτη η παράξενη συνάφεια δίνει την ευκαιρία στον Μπόσβιτς να ανοίξει την οπτική γωνία του μυθιστορήματος και να μας δώσει μια γενικότερη εικόνα της εποχής. 

alt
Ο Ulrich Alexander Boschwitz ξεκίνησε να σπουδάζει 
στη Σορβόνη, αλλά κατά τη διάρκεια του Δεύτερου 
Παγκοσμίου Πολέμου αναγκάστηκε να πάει στο 
Λουξεμβούργο και από εκεί να καταλήξει στο
Ηνωμένο Βασίλειο, όπου
απελάθηκε για την
Αυστραλία. Το 1942 κατάφερε να
συγκεντρώσει
τα απαιτούμενα έγγραφα για την
επιστροφή του
στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά, κατά τη
διάρκεια του
ταξιδιού του, το πλοίο στο οποίο επέβαινε
τορπιλίστηκε,
με αποτέλεσμα να βυθιστεί. Ο Boschwitz 
βρήκε
τραγικό θάνατο σε ηλικία 27 ετών, μαζί με
άλλους
41 επιβάτες.



Από το μυθιστόρημα παρελαύνουν κυνικοί κερδοσκόποι (όπως ο πρώην συνεργάτης του Ζίλμπερμαν που εξελίχθηκε σε μέλος του ναζιστικού κόμματος), γραφειοκράτες που βαυκαλίζονταν ότι έκαναν απλώς το καθήκον τους, ξένοι επιχειρηματίες που είτε αγνοούσαν είτε δεν ήθελαν να δουν τους διωγμούς των Εβραίων, έως και αλτρουιστές κομμουνιστές που δεν δίσταζαν να σώσουν από τα νύχια των ναζιστών ακόμη και τους ταξικούς τους εχθρούς (όπως συνέβη στην περίπτωση του πρωταγωνιστή μας).

Ο Μπόσβιτς αποδεικνύεται μάστορας του ρυθμού. Ενόσω κορυφώνει την πλοκή, ανεβάζει βαθμιαία και την ένταση στον εσωτερικό κόσμο του Ζίλμπερμαν, ο οποίος δεν μπορεί να αντέξει ούτε καν το θόρυβο που κάνουν τα τρένα πάνω στις ράγες. Ακολουθώντας κινηματογραφικές τεχνικές, ο Μπόσβιτς μάς παραδίδει τον ήρωα εντελώς εξουθενωμένο και καταπτοημένο. Τριγύρω του και μέσα του η τανάλια του φόβου περισφίγγει. Οι τελευταίες σκηνές του βιβλίου μοιάζουν με ανηλεές κρεσέντο. Οι λέξεις πέφτουν σαν καταιγίδα, η μια εικόνα είναι πιο δυνατή από την προηγούμενη. Αυτό που διαβάζεις μοιάζει να βγαίνει από θρίλερ, από βιβλίο κατασκοπείας, από περιπετειώδες ανάγνωσμα ή από το πιο σκοτεινό κατάστιχο της Ιστορίας. Εντέλει: είναι σαν να αναδύονται όλοι οι φόβοι του ανθρώπου που υφίσταται τα επίχειρα κάπου πράγματος που τον ξεπερνάει. 

Ο Ταξιδιώτης επέχει τη θέση μαρτυρίας και ντοκουμέντου. Μιλάει με αυθεντικό τρόπο για τις διώξεις των Εβραίων κατά την περίοδο της ναζιστικής λαίλαπας, αλλά και την κατάρρευση της γερμανικής κουλτούρας. Ο Μπόσβιτς αποτυπώνει με αυθεντικό τρόπο αυτή τη σκιαμαχία του «μικρού» ανθρώπου με τις «μεγάλες» ιστορικές συνθήκες, με την τελική έκβαση να είναι πάντα κατά της μονάδας. Η Μαρία Αγγελίδου ακολουθεί κατά πόδας στη μετάφρασή της τη ρυθμική ένταση της γραφής του Μπόσβιτς, η οποία είναι κομβικής σημασίας για την πρόσληψη του μυθιστορήματος.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή «Ποτέ πια εμείς» (εκδ. Μελάνι).


altΟ Ταξιδιώτης
Ulrich Alexander Boschwitz
Μτφρ. Μαρία Αγγελίδου
Κλειδάριθμος 2019
Σελ. 304, τιμή εκδότη €15,50

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Καιρός, της Τζένυ Όφιλ

Καιρός, της Τζένυ Όφιλ

Για το μυθιστόρημα της Jenny Offill «Καιρός» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Στερέωμα).

Του Διονύση Μαρίνου

Υποσημειώσεις ενός κόσμου που ακόμη δεν έχει αναδυθεί και ουδείς γνωρίζει αν αυτό θα συμβεί κάποτε ή αν πρέπει να συμβεί. Η πρώτη σκέψη που μου ήρθε...

Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!, του Ουίλιαμ Φώκνερ

Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!, του Ουίλιαμ Φώκνερ

Για το μυθιστόρημα του William Faulkner «Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Gutenberg). 

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Οι αρχαίες τραγωδίες είναι έργα με λιανό κορμί. Βλέπεις τον σκελετό κάτω από τους λεπτούς και σκληρούς μυς να πετ...

Άντα ή Πάθος, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Άντα ή Πάθος, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Για το μυθιστόρημα του Vladimir Nabokov «Άντα ή πάθος – Ένα οικογενειακό χρονικό» (μτφρ. Μυρτώ Αναγνωστοπούλου, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Meredith Frampton «Portrait of a Young Woman» (1935).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Παρεξηγημένη έν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ