alt

Για το μυθιστόρημα του Αλέχο Καρπεντιέρ «Η άρπα και η σκιά» (μτφρ. Ισμήνη Κανσή, εκδ. Εξάντας).

Της Νίκης Κώτσιου

Πολυσχιδής συγγραφέας και μουσικολόγος ο Κουβανός Αλέχο Καρπεντιέρ (1904-1980) προσπάθησε να διερευνήσει την ιστορία της Λατινικής Αμερικής, με τους όρους που έθετε η βιωμένη εμπειρία των ίδιων των λαών της, χωρίς να προσφύγει σ' ένα ευρωκεντρικό αφήγημα, χωρίς να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα και την ερμηνεία των «κατακτητών». Στυλοβάτης της κουβανικής επανάστασης και βαθύς γνώστης της μαρξιστικής θεωρίας, επηρεασμένος από έργα όπως Η παρακμή της Δύσης του Σπένγκλερ, ο Καρπεντιέρ επιχειρεί να δώσει μια άλλη εικόνα του Νέου Κόσμου, βασισμένη στην ευρύτερη κοσμοθεωρία του και τις αταλάντευτες ιδεολογικές θέσεις, που υπηρέτησε πιστά σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Στην Άρπα και τη Σκιά (σε ωραία μετάφραση της Ισμήνης Κανσή, από τις εκδόσεις Εξάντας), ένα από τα γνωστότερα μυθιστορήματά του, καταπιάνεται με την απομυθοποίηση μιας εμβληματικής, όσο και αινιγματικής φιγούρας της ευρωπαϊκής ιστορίας, επινοώντας έναν Χριστόφορο Κολόμβο εντελώς αποεξιδανικευμένο και αποκαθηλωμένο, που δεν διαθέτει τίποτε αξιοθαύμαστο ή αξιέπαινο ικανό να του προσπορίσει τιμή και δόξα.

Ο επινοημένος Κολόμβος του Καρπεντιέρ δεν είναι ήρωας, ουτε οραματιστής. Στερείται αίγλης και μεγαλείου, και τα χαρακτηριστικά του προσιδιάζουν ενίοτε σε απατεώνα.

Ο επινοημένος Κολόμβος του Καρπεντιέρ δεν είναι ήρωας, ούτε οραματιστής. Στερείται αίγλης και μεγαλείου, και τα χαρακτηριστικά του προσιδιάζουν ενίοτε σε απατεώνα. Εμφορείται από υπέρμετρη φιλοδοξία, νοιάζεται μόνο για το κέρδος, υποπίπτει σε σοβαρά ολισθήματα και είναι ένας κατ' εξακολούθηση αμαρτωλός. Στερείται πνευματικότητας και το φρόνημά του είναι αθεράπευτα προσανατολισμένο στην ύλη και στο υλικό όφελος. Ακόμα και οι γνώσεις του γύρω από τη ναυσιπλοΐα αποδεικνύονται συχνά ανεπαρκείς. Με ισχυρές δόσεις ειρωνείας και σαρκασμού και με μια διάθεση παρωδίας, ο συγγραφέας παρουσιάζει τον Κολόμβο ως έναν καιροσκόπο και τυχοδιώκτη, που ξέρει να αδράχνει την ευκαιρία προκειμένου να πιάσει την καλή. Υιοθετώντας τα κριτήρια και τη (μαρξιστική) οπτική του 20ού αιώνα,το πορτραίτο που φιλοτεχνεί ο Καρπεντιέρ βρίσκεται στους αντίποδες της αγιογραφίας. Τηρουμένων των αναλογιών, ο Κολόμβος παρουσιάζεται ως τέκνο του ιμπεριαλισμού και της αποικιοκρατίας, που συνεργάζεται με το «κεφάλαιο» και τους φορείς της εκμετάλλευσης για να υποδουλώσει το Νέο Κόσμο και να εξανδραποδίσει τους ιθαγενείς μετερχόμενος ύπουλους και δόλιους τρόπους. Η ανακάλυψη της Αμερικής δεν είναι το κοσμοιστορικό γεγονός που άλλαξε τη μορφή του τότε κόσμου αλλά μια ακόμη τεράστια ευκαιρία για το «κεφάλαιο» της τότε εποχής και τους συνεργάτες του. Υπό αυτή την οπτική, ο Κολόμβος του Καρπεντιέρ είναι ένας καταστροφέας που δρα κατ' εντολή της μοναρχίας και προκαλεί τον όλεθρο στους αυτόχθονες εισάγοντας πρακτικές βαθιάς αλλοτρίωσης και ολικού αφανισμού.

Σύμφωνα με το σκεπτικό του μυθοπλαστικού αυτού Κολόμβου, οι ιθαγενείς είναι άγριοι και βάρβαροι, στερούνται πολιτισμού και οφείλουν να εξανδραποδισθούν για το καλό τους. Με βάναυσες και απάνθρωπες πρακτικές, ο γηγενής πληθυσμός καλείται να μυηθεί στην ηγεμονική ευρωπαϊκή κουλτούρα, μολονότι η μύηση αυτή παραβιάζει κάθε έννοια ανθρωπισμού και χριστιανικής ηθικής. Οι ινδιάνοι, που δεν μετέχουν των ευρωπαϊκών αξιών, αντιμετωπίζονται ως πρωτόγονοι, κατώτεροι, επικίνδυνοι, μολονότι κακοποιούνται ασύστολα και ανενδοίαστα από τους κατακτητές–«αποικιοκράτες». Από τη μια πλευρά, φαντάζουν συναρπαστικά εξωτικοί και είναι φορείς μιας παραδείσιας αθωότητας, καθώς ζουν σ' έναν κόσμο ανέγγιχτο από θρησκεία, νόμο και πρόοδο. Από την άλλη, όμως, είναι αναγκασμένοι να υπαχθούν άμεσα σε μια σκληρή διαδικασία εκπολιτισμού, που θα τους στερήσει κάθε ίχνος της παραδείσιας μακαριότητας που βιώνουν.

alt
O Αλέχο Καρπεντιέρ (1904-1980) γεννήθηκε στη
Λωζάνη και μεγάλωσε στην Αβάνα, όπου και σπούδασε.
Στράφηκε νωρίς στη δημοσιογραφία, αλλά το 1928,
μετά την υπογραφή ενος μανιφέστου κατά της
δικτατορίας του Ματσάδο, αυτοεξορίστηκε στο Παρίσι.
Επέστρεψε στην Κούβα το 1939 και κατόπιν έζησε
στην Αϊτή και στη Βενεζουέλα, μέχρι την πτώση της
δικτατορίας του Μπατίστα και την επικράτηση της
επανάστασης του Κάστρο. Από το 1968 έως τον 
θάνατό του έζησε πάλι στο Παρίσι, αυτή τη φορά
ως Σύμβουλος της Πρεσβείας της Κούβας.



Ο Καρπεντιέρ ασκεί κριτική σε όλες εκείνες τις θεωρήσεις που παρακολουθούν κι αξιολογούν την ιστορία της Λατινικής Αμερικής υπό το πρίσμα ενός παραμορφωτικού ευρωκεντρισμού. Στην Άρπα και τη Σκιά, μεγάλο μέρος της αφήγησης καταλαμβάνει η απόπειρα του Βατικανού να αγιοποιήσει τον Κολόμβο στα μέσα του 19ου αιώνα, σε μια προσπάθεια να διατηρήσει την πρόσδεση των λατινοαμερικάνικων χωρών στο άρμα της Ευρώπης. Η εμπέδωση των ιδεών του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης και η ανάδυση φιλελεύθερων κινημάτων κινητοποίησε τη ρωμαιοκαθολική εκκλησία σε ανάληψη δράσης και πρωτοβουλιών ώστε να μη χάσει το αμερικάνικο ποίμνιο αλλά να ενδυναμώσει τους υφιστάμενους δεσμούς μέσα από μια αγιοποίηση υψηλού συμβολισμού, ικανή να βάλει φρένο σε αποσχιστικές και διασπαστικές τάσεις. Ο συγγραφέας, μέσ' από τα λεγόμενα του εισηγητή της αγιοποίησης, πάπα Πίου Η', (που κάνει μια πολύ σημαίνουσα εμφάνιση στην πλοκή), αναδεικνύει την πολιτική σκοπιμότητα πίσω από το σχέδιο του Βατικανού και ξεσκεπάζει τα αληθινά κίνητρα μιας μεθόδευσης, που τελικά έπεσε στο κενό. Για τον πάπα, ο Νέος Κόσμος δεν είναι παρά μια προέκταση του ευρωπαϊκού και αυτή ακριβώς η σχέση εξάρτησης οφείλει να διατηρηθεί και να διαιωνιστεί εξασφαλίζοντας στην Ευρώπη κέρδη και οφέλη διόλου ευκαταφρόνητα, μαζί με την επ' άπειρον ιδεολογική ηγεμονία.

Η ανακάλυψη της Αμερικής, που άνοιξε τις πύλες ενός καινούριου κόσμου ξεκλειδώνοντας νέες δυνατότητες, αμαυρώνεται αμετάκλητα στο βιβλίο από τη βαναυσότητα των κατακτητών απέναντι στους γηγενείς.

Στην Άρπα και τη Σκιά, που εγγράφεται στο ιστορικό μυθιστόρημα αν και χρησιμοποιεί εκτεταμένα το μυθοπλαστικό εύρημα αναπλάθοντας ελεύθερα πρόσωπα και καταστάσεις, ο Κολόμβος δεν έχει τίποτα το ηρωικό και παρουσιάζεται σε πιο ανθρώπινες διαστάσεις, ενώ δεν λείπουν οι φορές που αποκτά τα δυσάρεστα και σκανδαλώδη χαρακτηριστικά ενός καθαρόαιμου αντιήρωα. Τα επιτεύγματά του, ιδωμένα μέσ' από μια σύγχρονη (ανατρεπτική) οπτική, σχετικοποιούνται και ερμηνεύονται με όρους ενίοτε απαξιωτικούς, ενώ η προσωπικότητά του πολύ απέχει απ΄το να γίνεται συμπαθής. Η ανακάλυψη της Αμερικής, που άνοιξε τις πύλες ενός καινούριου κόσμου ξεκλειδώνοντας νέες δυνατότητες, αμαυρώνεται αμετάκλητα στο βιβλίο από τη βαναυσότητα των κατακτητών απέναντι στους γηγενείς, ενώ συνολικά το όλο εγχείρημα παρουσιάζεται να θέτει τις βάσεις για ένα καθεστώς μακραίωνης και πολλαπλής εξάρτησης, πολιτικής οικονομικης και πολιτισμικής, που ευνοήθηκε σημαντικά και από τον καθολικισμό.

* Η ΝΙΚΗ ΚΩΤΣΙΟΥ είναι φιλόλογος.


altΗ άρπα και η σκιά
Alejo Carpentier
Μτφρ. Ισμήνη Κανσή
Εξάντας 2019
Σελ. 258, τιμή εκδότη €14,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ALEJO CARPENTIER


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Φράουλες, του Γιόζεφ Ροτ

Φράουλες, του Γιόζεφ Ροτ

Για την ημιτελή νουβέλα του Joseph Roth «Φράουλες» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Άγρα).

Της Έλενας Χουζούρη

Τι αίσθηση αποκομίζει κανείς όταν τρώει φράουλες; Σίγουρα, δροσιστική, απολαυστική, ηδονική. Οι φράουλες είναι φρούτο της Άνοιξης, έρχονται να χρ...

Άουσβιτς: η φωνή των Εβραίων, τύψεις των Γερμανών

Άουσβιτς: η φωνή των Εβραίων, τύψεις των Γερμανών

Με αφορμή τα μυθιστορήματα των Antonio G. Iturbe «Η βιβλιοθηκάριος του Άουσβιτς» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος) και Annette Hess «Η διερμηνέας» (μτφρ. Αλεξάνδρα Παύλου, εκδ. Ψυχογιός), για το πώς η εμπειρία των στρατοπέδων επιστρέφει διαρκώς στη λογοτεχνίας.

Του&...

Δόξα, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Δόξα, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Έργο αισθηματικής αγωγής της «ρωσικής περιόδου» του Ναμπόκοφ - Για το μυθιστόρημα του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ «Δόξα» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

Πτυχές του πολυσχιδούς έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου, που, σε ηλικία 89 ετών, έφυγε χθες από κοντά μας. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1931. Το κανονικό του όνομα ήταν Κωνσταντίνος Δημητριάδης, α...

Πέθανε ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος

Πέθανε ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος

Έφυγε στα 89 του χρόνια ο ποιητής και διηγηματογράφος Ντίνος Χριστιανόπουλος, λογοτέχνης ταυτισμένος με την πόλη και την Ιστορία της Θεσσαλονίκης. 

Επιμέλεια: Απόστολος Σκλάβος

Την είδηση του θανάτου του έκανε γνωστή ο συγγραφέας και φιλόλογος Θωμ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ