alt

Για το μυθιστόρημα του Αλέχο Καρπεντιέρ «Η άρπα και η σκιά» (μτφρ. Ισμήνη Κανσή, εκδ. Εξάντας).

Της Νίκης Κώτσιου

Πολυσχιδής συγγραφέας και μουσικολόγος ο Κουβανός Αλέχο Καρπεντιέρ (1904-1980) προσπάθησε να διερευνήσει την ιστορία της Λατινικής Αμερικής, με τους όρους που έθετε η βιωμένη εμπειρία των ίδιων των λαών της, χωρίς να προσφύγει σ' ένα ευρωκεντρικό αφήγημα, χωρίς να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα και την ερμηνεία των «κατακτητών». Στυλοβάτης της κουβανικής επανάστασης και βαθύς γνώστης της μαρξιστικής θεωρίας, επηρεασμένος από έργα όπως Η παρακμή της Δύσης του Σπένγκλερ, ο Καρπεντιέρ επιχειρεί να δώσει μια άλλη εικόνα του Νέου Κόσμου, βασισμένη στην ευρύτερη κοσμοθεωρία του και τις αταλάντευτες ιδεολογικές θέσεις, που υπηρέτησε πιστά σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Στην Άρπα και τη Σκιά (σε ωραία μετάφραση της Ισμήνης Κανσή, από τις εκδόσεις Εξάντας), ένα από τα γνωστότερα μυθιστορήματά του, καταπιάνεται με την απομυθοποίηση μιας εμβληματικής, όσο και αινιγματικής φιγούρας της ευρωπαϊκής ιστορίας, επινοώντας έναν Χριστόφορο Κολόμβο εντελώς αποεξιδανικευμένο και αποκαθηλωμένο, που δεν διαθέτει τίποτε αξιοθαύμαστο ή αξιέπαινο ικανό να του προσπορίσει τιμή και δόξα.

Ο επινοημένος Κολόμβος του Καρπεντιέρ δεν είναι ήρωας, ουτε οραματιστής. Στερείται αίγλης και μεγαλείου, και τα χαρακτηριστικά του προσιδιάζουν ενίοτε σε απατεώνα.

Ο επινοημένος Κολόμβος του Καρπεντιέρ δεν είναι ήρωας, ούτε οραματιστής. Στερείται αίγλης και μεγαλείου, και τα χαρακτηριστικά του προσιδιάζουν ενίοτε σε απατεώνα. Εμφορείται από υπέρμετρη φιλοδοξία, νοιάζεται μόνο για το κέρδος, υποπίπτει σε σοβαρά ολισθήματα και είναι ένας κατ' εξακολούθηση αμαρτωλός. Στερείται πνευματικότητας και το φρόνημά του είναι αθεράπευτα προσανατολισμένο στην ύλη και στο υλικό όφελος. Ακόμα και οι γνώσεις του γύρω από τη ναυσιπλοΐα αποδεικνύονται συχνά ανεπαρκείς. Με ισχυρές δόσεις ειρωνείας και σαρκασμού και με μια διάθεση παρωδίας, ο συγγραφέας παρουσιάζει τον Κολόμβο ως έναν καιροσκόπο και τυχοδιώκτη, που ξέρει να αδράχνει την ευκαιρία προκειμένου να πιάσει την καλή. Υιοθετώντας τα κριτήρια και τη (μαρξιστική) οπτική του 20ού αιώνα,το πορτραίτο που φιλοτεχνεί ο Καρπεντιέρ βρίσκεται στους αντίποδες της αγιογραφίας. Τηρουμένων των αναλογιών, ο Κολόμβος παρουσιάζεται ως τέκνο του ιμπεριαλισμού και της αποικιοκρατίας, που συνεργάζεται με το «κεφάλαιο» και τους φορείς της εκμετάλλευσης για να υποδουλώσει το Νέο Κόσμο και να εξανδραποδίσει τους ιθαγενείς μετερχόμενος ύπουλους και δόλιους τρόπους. Η ανακάλυψη της Αμερικής δεν είναι το κοσμοιστορικό γεγονός που άλλαξε τη μορφή του τότε κόσμου αλλά μια ακόμη τεράστια ευκαιρία για το «κεφάλαιο» της τότε εποχής και τους συνεργάτες του. Υπό αυτή την οπτική, ο Κολόμβος του Καρπεντιέρ είναι ένας καταστροφέας που δρα κατ' εντολή της μοναρχίας και προκαλεί τον όλεθρο στους αυτόχθονες εισάγοντας πρακτικές βαθιάς αλλοτρίωσης και ολικού αφανισμού.

Σύμφωνα με το σκεπτικό του μυθοπλαστικού αυτού Κολόμβου, οι ιθαγενείς είναι άγριοι και βάρβαροι, στερούνται πολιτισμού και οφείλουν να εξανδραποδισθούν για το καλό τους. Με βάναυσες και απάνθρωπες πρακτικές, ο γηγενής πληθυσμός καλείται να μυηθεί στην ηγεμονική ευρωπαϊκή κουλτούρα, μολονότι η μύηση αυτή παραβιάζει κάθε έννοια ανθρωπισμού και χριστιανικής ηθικής. Οι ινδιάνοι, που δεν μετέχουν των ευρωπαϊκών αξιών, αντιμετωπίζονται ως πρωτόγονοι, κατώτεροι, επικίνδυνοι, μολονότι κακοποιούνται ασύστολα και ανενδοίαστα από τους κατακτητές–«αποικιοκράτες». Από τη μια πλευρά, φαντάζουν συναρπαστικά εξωτικοί και είναι φορείς μιας παραδείσιας αθωότητας, καθώς ζουν σ' έναν κόσμο ανέγγιχτο από θρησκεία, νόμο και πρόοδο. Από την άλλη, όμως, είναι αναγκασμένοι να υπαχθούν άμεσα σε μια σκληρή διαδικασία εκπολιτισμού, που θα τους στερήσει κάθε ίχνος της παραδείσιας μακαριότητας που βιώνουν.

alt
O Αλέχο Καρπεντιέρ (1904-1980) γεννήθηκε στη
Λωζάνη και μεγάλωσε στην Αβάνα, όπου και σπούδασε.
Στράφηκε νωρίς στη δημοσιογραφία, αλλά το 1928,
μετά την υπογραφή ενος μανιφέστου κατά της
δικτατορίας του Ματσάδο, αυτοεξορίστηκε στο Παρίσι.
Επέστρεψε στην Κούβα το 1939 και κατόπιν έζησε
στην Αϊτή και στη Βενεζουέλα, μέχρι την πτώση της
δικτατορίας του Μπατίστα και την επικράτηση της
επανάστασης του Κάστρο. Από το 1968 έως τον 
θάνατό του έζησε πάλι στο Παρίσι, αυτή τη φορά
ως Σύμβουλος της Πρεσβείας της Κούβας.



Ο Καρπεντιέρ ασκεί κριτική σε όλες εκείνες τις θεωρήσεις που παρακολουθούν κι αξιολογούν την ιστορία της Λατινικής Αμερικής υπό το πρίσμα ενός παραμορφωτικού ευρωκεντρισμού. Στην Άρπα και τη Σκιά, μεγάλο μέρος της αφήγησης καταλαμβάνει η απόπειρα του Βατικανού να αγιοποιήσει τον Κολόμβο στα μέσα του 19ου αιώνα, σε μια προσπάθεια να διατηρήσει την πρόσδεση των λατινοαμερικάνικων χωρών στο άρμα της Ευρώπης. Η εμπέδωση των ιδεών του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης και η ανάδυση φιλελεύθερων κινημάτων κινητοποίησε τη ρωμαιοκαθολική εκκλησία σε ανάληψη δράσης και πρωτοβουλιών ώστε να μη χάσει το αμερικάνικο ποίμνιο αλλά να ενδυναμώσει τους υφιστάμενους δεσμούς μέσα από μια αγιοποίηση υψηλού συμβολισμού, ικανή να βάλει φρένο σε αποσχιστικές και διασπαστικές τάσεις. Ο συγγραφέας, μέσ' από τα λεγόμενα του εισηγητή της αγιοποίησης, πάπα Πίου Η', (που κάνει μια πολύ σημαίνουσα εμφάνιση στην πλοκή), αναδεικνύει την πολιτική σκοπιμότητα πίσω από το σχέδιο του Βατικανού και ξεσκεπάζει τα αληθινά κίνητρα μιας μεθόδευσης, που τελικά έπεσε στο κενό. Για τον πάπα, ο Νέος Κόσμος δεν είναι παρά μια προέκταση του ευρωπαϊκού και αυτή ακριβώς η σχέση εξάρτησης οφείλει να διατηρηθεί και να διαιωνιστεί εξασφαλίζοντας στην Ευρώπη κέρδη και οφέλη διόλου ευκαταφρόνητα, μαζί με την επ' άπειρον ιδεολογική ηγεμονία.

Η ανακάλυψη της Αμερικής, που άνοιξε τις πύλες ενός καινούριου κόσμου ξεκλειδώνοντας νέες δυνατότητες, αμαυρώνεται αμετάκλητα στο βιβλίο από τη βαναυσότητα των κατακτητών απέναντι στους γηγενείς.

Στην Άρπα και τη Σκιά, που εγγράφεται στο ιστορικό μυθιστόρημα αν και χρησιμοποιεί εκτεταμένα το μυθοπλαστικό εύρημα αναπλάθοντας ελεύθερα πρόσωπα και καταστάσεις, ο Κολόμβος δεν έχει τίποτα το ηρωικό και παρουσιάζεται σε πιο ανθρώπινες διαστάσεις, ενώ δεν λείπουν οι φορές που αποκτά τα δυσάρεστα και σκανδαλώδη χαρακτηριστικά ενός καθαρόαιμου αντιήρωα. Τα επιτεύγματά του, ιδωμένα μέσ' από μια σύγχρονη (ανατρεπτική) οπτική, σχετικοποιούνται και ερμηνεύονται με όρους ενίοτε απαξιωτικούς, ενώ η προσωπικότητά του πολύ απέχει απ΄το να γίνεται συμπαθής. Η ανακάλυψη της Αμερικής, που άνοιξε τις πύλες ενός καινούριου κόσμου ξεκλειδώνοντας νέες δυνατότητες, αμαυρώνεται αμετάκλητα στο βιβλίο από τη βαναυσότητα των κατακτητών απέναντι στους γηγενείς, ενώ συνολικά το όλο εγχείρημα παρουσιάζεται να θέτει τις βάσεις για ένα καθεστώς μακραίωνης και πολλαπλής εξάρτησης, πολιτικής οικονομικης και πολιτισμικής, που ευνοήθηκε σημαντικά και από τον καθολικισμό.

* Η ΝΙΚΗ ΚΩΤΣΙΟΥ είναι φιλόλογος.


altΗ άρπα και η σκιά
Alejo Carpentier
Μτφρ. Ισμήνη Κανσή
Εξάντας 2019
Σελ. 258, τιμή εκδότη €14,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ALEJO CARPENTIER


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κανείς δεν άναβε τα φώτα, του Φελισμπέρτο Ερνάντες, πατριάρχη του Μαγικού Ρεαλισμού

Κανείς δεν άναβε τα φώτα, του Φελισμπέρτο Ερνάντες, πατριάρχη του Μαγικού Ρεαλισμού

Για τη συλλογή διηγημάτων του Felisberto Hernandez «Κανείς δεν άναβε τα φώτα» (μτφρ. - επίμ.: Γεωργία Ζακοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο), του θεωρούμενου ως πατριάρχη του Μαγικού Ρεαλισμού. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Όταν ολοκλήρωσα τη μικρή αυτή συ...

Ένας έρωτας, της Σάρα Μέσα – ιστορία μετάβασης και αυτογνωσίας

Ένας έρωτας, της Σάρα Μέσα – ιστορία μετάβασης και αυτογνωσίας

Για το μυθιστόρημα της Sara Mesa «Ένας έρωτας» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ίκαρος).

Του Μιχάλη Μοδινού

«Το ότι υπάρχουν πραγματικότητες που δεν μπορούν να μεταφρασθούν δεν σημαίνει πως όλα, πάντα, θα ...

Στο σπίτι, της Μέριλιν Ρόμπινσον – θεραπεύοντας τις πληγές της ενήλικης ζωής

Στο σπίτι, της Μέριλιν Ρόμπινσον – θεραπεύοντας τις πληγές της ενήλικης ζωής

Για το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Μεταίχμιο), όπου διαπλέκονται ιστορίες υψηλής συμβολικής αξίας, μακριά από φτηνή αισθηματολογία ή διδακτισμό.

Της Νίκης Κώτσιου

Μυθιστόρημα γεμάτο από θρησκευτι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

Η Κορίνα Καλούδη με την πρώτη της ποιητική συλλογή «Και βέβαια τους φοβάμαι» (εκδ. Περισπωμένη) ξεχωρίζει για την ισορροπία που κρατάει ανάμεσα στην ενδοσκόπιση και τον κοινωνικό προβληματισμό. Χαμηλόφωνη, ευθύβολη και αληθινή.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τι απαντάτε σε όσ...

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της πανδημίας του COVID-19, η διοργάνωση επικεντρώνεται σε ένα εξ ολοκλήρου διαδικτυακό πρόγραμμα διάρκειας έντεκα ημερών (19-29 Νοεμβρίου) με αιχμή τη συμμετοχή σημαντικών συγγραφέων και την ψηφιακή διοργάνωση των προγραμματιζόμενων φεστιβάλ, εκδηλώσεων και δράσεων, καθώς και των επαγγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φένιας Τσανάκα «Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη» το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ