alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Ντένις Τζόνσον «Η γενναιοδωρία της γοργόνας» (μτφρ. Κώστας Σπαθαράκης, εκδ. Αντίποδες).

Της Νίκης Κώτσιου

Άνθρωποι κλονισμένοι και ηττημένοι για διάφορους λόγους, άνθρωποι που παραπαίουν και κλυδωνίζονται ή έχουν βγει οριστικά νοκ-άουτ και βλέπουν τον εαυτό τους να εκτελεί ελεύθερη πτώση, παραιτημένοι εξαιτίας συγκυρίας ή/και λόγω χαρακτήρα, εγκαταλελειμμένοι και καταδικασμένοι στην παντοειδή αποτυχία, τέτοιου είδους άνθρωποι ενοικούν στις σελίδες του σπουδαίου Αμερικανού συγγραφέα Ντένις Τζόνσον (1949-2017) και ο δικός τους εξαρχής χαμένος αγώνας μεγαλύνεται στα πέντε εκτενή διηγήματα που περιέχονται στη συλλογή Η γενναιοδωρία της γοργόνας (από τις εκδόσεις Αντίποδες, σε ωραία, ευθύβολη μετάφραση του Κώστα Σπαθαράκη).

Στην αποτίμηση που επιχειρεί να κάνει, η μέση ηλικία σηματοδοτεί την απαρχή μιας διαρκούς αβεβαιότητας και επισφάλειας γύρω από τη βιολογική ύπαρξη, ενώ οι ανθρώπινοι δεσμοί είναι συνήθως εύθραυστοι και περιστασιακοί καθώς ο χρόνος και οι αποστάσεις σαρώνουν τα πάντα.

Η φθορά, η απώλεια και το φάσμα του θανάτου είναι οι κοινοί άξονες που ορίζουν το πλαίσιο. Το υπαρξιακό φορτίο των πρωταγωνιστών είναι βαρύ, ο ψυχικός τους κάματος τεράστιος, ενώ το μαύρο χιούμορ κατά τόπους δίνει την πιο γκροτέσκα πινελιά. Στο ομώνυμο διήγημα, ένας διαφημιστής αναλογίζεται το εφήμερο της ζωής, καθώς φέρνει στο μυαλό του περιπτώσεις συνομήλικων γνωστών και φίλων που «έφυγαν» πρόωρα και αναπάντεχα, χωρίς ποτέ να έχουν υπάρξει ευτυχισμένοι. Στην αποτίμηση που επιχειρεί να κάνει, η μέση ηλικία σηματοδοτεί την απαρχή μιας διαρκούς αβεβαιότητας και επισφάλειας γύρω από τη βιολογική ύπαρξη, ενώ οι ανθρώπινοι δεσμοί είναι συνήθως εύθραυστοι και περιστασιακοί καθώς ο χρόνος και οι αποστάσεις σαρώνουν τα πάντα. Μέσα σ' ένα κλίμα μεταξύ σοβαρού και αστείου, με τη ζυγαριά να ρέπει πότε δω και πότε κει, μένει τελικά αδιευκρίνιστο αν η ζωή μοιάζει περισσότερο με κωμωδία ή με δράμα.

Στο «Αστροφεγγιά στο Αϊντάχο» και «Μπομπ ο Στραγγαλιστής», τα κεντρικά πρόσωπα παλεύουν με τους δαίμονές τους, κονταροχτυπιούνται με τις εξαρτήσεις τους σε μια αέναη πάλη με προδιαγεγραμμένη την ήττα τους αλλά ο συγγραφέας (με θητεία και ο ίδιος στον αλκοολισμό και την «αλητεία») αρνείται πεισματικά να διεκτραγωδήσει και να θρηνήσει. Τρόφιμοι φυλακών, ψυχιατρείων ή κέντρων απεξάρτησης, οι (αντι-)ήρωες του Ντένις Τζόνσον δίνουν έναν καθημερινό αγώνα επιβίωσης κάτω από τις πιο αντίξοες συνθήκες. Πασχίζουν να σώσουν το σώμα που καταρρέει και την ψυχή που υποφέρει παλεύοντας ενάντια σε δυνάμεις που τους ξεπερνούν και τους συντρίβουν σε όλα τα μέτωπα. Δέσμιοι εθισμών και (αυτο-)καταστροφικών τάσεων, εγκλωβισμένοι σε σχήματα συμπεριφοράς που αναπαράγουν τον ζόφο μιας απερίγραπτης ψυχικής αποδιοργάνωσης, κατ΄εξακολούθηση παραβάτες και υπότροποι, οι πρωταγωνιστές διαθέτουν, ωστόσο, ένα είδος εγρήγορσης και πνευματικότητας, που μοιάζει να τους διασώζει από την απόλυτη απελπισία. Αρθρώνουν μεταφυσικά ερωτήματα, ενίοτε αλληλογραφούν με το θεό και το διάβολο, κάνουν συστηματική ενδοσκόπηση και δεν παύουν να ανιχνεύουν μέσα τους πυρήνες μιας κάποιας ανησυχίας, που τους προστατεύει από την πλήρη διάλυση. Η αποτυχία είναι γραμμένη στο κύτταρό τους και η ήττα αποτελεί τη φυσική τους κατάσταση, το πεπρωμένο τους. Ακόμα όμως κι αν φαντάζουν οριστικά κατεστραμμένοι, υπάρχει παραδόξως κάτι μέσα τους, μία ελάχιστη νησίδα που δεν έχει διαβρωθεί αμετάκλητα και παραμένει αλώβητη.

Σ' αυτή τη σκυταλοδρομία των συγγραφικών γενεών, οι μεσήλικες πρέπει, εκτός των άλλων, να εξασφαλίσουν στους γηραιούς προκατόχους τους μια ήρεμη και αξιοπρεπή έξοδο από τη ζωή. Είναι το ελάχιστο που οφείλουν να κάνουν, ο έσχατος φόρος τιμής που οφείλουν να αποτίσουν.

Στο «Θρίαμβος επί του τάφου», ο αφηγητής-alter ego του συγγραφέα παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τις τελευταίες μέρες άλλοτε κραταιών φίλων, που κλονίστηκαν και λύγισαν υπό το βάρος του γήρατος και της αρρώστιας. Μέσα από αλλεπάλληλες στοιβάδες αναμνήσεων που ενεργοποιούν η μια την άλλη με έναν τρόπο περίπου συνειρμικό, ο αφηγητής ανασύρει περιστατικά και καταχωνιασμένα βιώματα, που τώρα χρωματίζονται αλλιώς και αποκτούν καινούριες, ανύποπτες σημασίες. Δεσπόζει το πρόσωπο του Ντάρσυ Μίλλερ, ενός παραγνωρισμένου, άλλοτε διακεκριμένου συγγραφέα, που έχει πέσει τώρα στην αφάνεια και εκμετρά τον βίο μόνος και αποξενωμένος, σ' ένα απομακρυσμένο ράντσο μιας ημι-ερημικής περιοχής. Καθώς ο αφηγητής διασχίζει την έρημο για να φτάσει στο κτήμα του Ντάρσι, νιώθει να καταβυθίζεται όλο και περισσότερο μέσα σ' ένα δυσοίωνο τοπίο θανάτου, που απορροφά και καταστρέφει ακαριαία κάθε ελπίδα και προσδοκία. Παγιδευμένος σ' έναν αφιλόξενο τόπο απόλυτης εγκατάλειψης, χωρίς ερείσματα και επαφές, ο Nτάρσι οδεύει μόνος προς το τέλος. Ωστόσο, θα βρεθούν ένα-δυο νεότεροι συνάδελφοί του, επίσης συγγραφείς, να ελαφρώσουν το βαρύ του φορτίο και οι δικές τους χειρονομίες αγάπης, χωρίς να είναι κραυγαλέες, θα μπορέσουν να κάνουν τη διαφορά.

alt
Ο Denis Johnson έγραψε εννέα μυθιστορήματα, μια
νουβέλα, δύο συλλογές διηγημάτων, και συγκέντρωσε
τα ποιήματά του σε τρεις συλλογές και τα θεατρικά
του σε δύο.



Σ' αυτό το ίδιο διήγημα, που είναι ίσως και το κορυφαίο της συλλογής, πρωταγωνιστούν σχεδόν αποκλειστικά άντρες συγγραφείς, μεσήλικες και γηραιοί, που αγωνίζονται καθένας τους σε διαφορετικό μέτωπο. Οι γηραιότεροι έχουν ήδη δοκιμαστεί στη γραφή με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία και πλέον προσπαθούν να επιβιώσουν και να κρατηθούν στη ζωή, μόνοι ή σχεδόν μόνοι και ξεχασμένοι. Οι μεσήλικες εμπνέονται από τους απερχόμενους, που έχουν πια αποσυρθεί και σιωπήσει, και προσπαθούν με τη σειρά τους να δημιουργήσουν έργο, χωρίς πάντα να τα καταφέρνουν. Σ' αυτή τη σκυταλοδρομία των συγγραφικών γενεών, οι μεσήλικες πρέπει, εκτός των άλλων, να εξασφαλίσουν στους γηραιούς προκατόχους τους μια ήρεμη και αξιοπρεπή έξοδο από τη ζωή. Είναι το ελάχιστο που οφείλουν να κάνουν, ο έσχατος φόρος τιμής που οφείλουν να αποτίσουν. Γραφή, ζωή και θάνατος ορίζουν τη δύσβατη και γκροτέσκα περιοχή εντός της οποίας βαδίζουν παραπαίοντας τα πρόσωπα του διηγήματος, μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, προς ένα μέλλον άδηλο, σκοτεινό.

Άνθρωποι εύθραυστοι, ανυπεράσπιστοι, ανοχύρωτοι και μόνοι. Αυτοί είναι οι (αντι)ήρωες του Ντένις Τζόνσον. Αποδεικνύονται ακατάλληλοι να διαχειριστούν την ύπαρξή τους κι επιβιώνουν μετα δυσκολίας. Έχουν βαρύ παρελθόν αλλά καθόλου μέλλον.

Η συλλογή κλείνει με το «Doppelganger, Poltergeist», ένα διήγημα που αναπτύσσεται ως θρίλερ και καταλήγει εκκωφαντικά σε μαύρη κωμωδία. Και πάλι πρωταγωνιστούν συγγραφείς, ένας μάλλον ατάλαντος κι ένας ακραιφνώς χαρισματικός που όμως φλερτάρει επικίνδυνα με την παραφροσύνη. Ο ιδιοφυής ποιητής Μαρκ Άχερν, εμμονικός και ιδεοληπτικός σε ανησυχητικό βαθμό, έχει κατασκευάσει μια παρανοϊκή θεωρία συνωμοσίας για την υποτιθέμενη δολοφονία του Έλβις Πρίσλεϊ και τον υποτιθέμενο δίδυμο αδελφό του, που είχε τάχα δηλωθεί νεκρός, χωρίς να είναι. Τραυματισμένος από τον αδόκητο θάνατο του δικού του νεαρού αδελφού και αδυνατώντας να ξεμπλέξει με τους εφιάλτες της παιδικής ηλικίας, ο Άχερν ζει με απόλυτη συνέπεια δυο παράλληλες ζωές, ισορροπώντας πάνω σ' ένα λεπτό όριο. Ο αφηγητής παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα αυτή την εντυπωσιακή ακροβασία, που συνεχίζεται αδιατάρακτη, πάντα στην κόψη του ξυραφιού. Η συνύφανση της τέχνης και της ζωής και οι σύνθετοι ψυχολογικοί μηχανισμοί που συγκροτούν μια λογοτεχνική διάνοια, όπως είναι ο μονομανής ήρωας της ιστορίας, αποτελούν προνομιακό υλικό για ένα διήγημα που κρατά τον αναγνώστη αμφίθυμο και αμφίρροπο μέχρι το τέλος. Είναι άραγε η τέχνη δίδυμη αδελφή της τρέλας;

Άνθρωποι εύθραυστοι, ανυπεράσπιστοι, ανοχύρωτοι και μόνοι. Αυτοί είναι οι (αντι)ήρωες του Ντένις Τζόνσον. Αποδεικνύονται ακατάλληλοι να διαχειριστούν την ύπαρξή τους κι επιβιώνουν μετα δυσκολίας. Έχουν βαρύ παρελθόν αλλά καθόλου μέλλον. Ανακυκλώνουν αδιέξοδες συμπεριφορές και παρακολουθούν τη, δίχως αύριο, ζωή τους να διαλύεται. Ο πόνος, το γήρας, η αρρώστια, ο εθισμός τούς τοποθετεί στο περιθώριο και στ' αζήτητα. Πάντα όμως υπάρχουν λίγοι φίλοι ή συμπαθούντες που, με την παρουσία τους και τη χειρονομία τους, ρηγματώνουν το ζόφο κομίζοντας ένα κάποιο φως. Αυτοί ακριβώς οι φίλοι με την, έστω σποραδική, συμβολή τους επαναφέρουν το νόημα και την ελπίδα ανακουφίζοντας και παρηγορώντας.

Χαρτογραφώντας την επικράτεια του εφιάλτη, ο Ντένις Τζόνσον δεξιώνεται στη γενναιοδωρία της γοργόνας (που έμελλε να είναι η τελευταία του συλλογή) τον πόνο και τον θάνατο αλλά και δεν ξεχνά να ορίσει την τέχνη και την κοινότητα των φίλων ως μοναδικά φυλαχτά και αντίδοτα ενάντια στη βάσκανη μοίρα που κατατρέχει τον άνθρωπο.

* Η ΝΙΚΗ ΚΩΤΣΙΟΥ είναι φιλόλογος.

  Στην κεντρική εικόνα: O Μαρκ Άχερν και ο Έλβις Πρίσλεϊ. © Illustration Laura Breiling.


altΗ γενναιοδωρία της γοργόνας
Ντένις Τζόνσον
Μτφρ. Κώστας Σπαθαράκης
Αντίποδες 2019
Σελ. 216, τιμή εκδότη €14,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ DENIS JOHNSON


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Άουσβιτς: η φωνή των Εβραίων, τύψεις των Γερμανών

Άουσβιτς: η φωνή των Εβραίων, τύψεις των Γερμανών

Με αφορμή τα μυθιστορήματα των Antonio G. Iturbe «Η βιβλιοθηκάριος του Άουσβιτς» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος) και Annette Hess «Η διερμηνέας» (μτφρ. Αλεξάνδρα Παύλου, εκδ. Ψυχογιός), για το πώς η εμπειρία των στρατοπέδων επιστρέφει διαρκώς στη λογοτεχνίας.

Γράφ...

Δόξα, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Δόξα, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Έργο αισθηματικής αγωγής της «ρωσικής περιόδου» του Ναμπόκοφ - Για το μυθιστόρημα του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ «Δόξα» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

...
Τα εξαφανισμένα κορίτσια του Παρισιού, της Παμ Τζένοφ

Τα εξαφανισμένα κορίτσια του Παρισιού, της Παμ Τζένοφ

Οι αφανείς ηρωίδες της SOE - Για το μυθιστόρημα της Παμ Τζένοφ «Τα εξαφανισμένα κορίτσια του Παρισιού» (μτφρ. Αναστασία Δεληγιάννη, εκδ. Μίνωας).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Βρισκόμαστε στην Αμερική του 1946. Ο Β΄ Παγκόσμι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Σκέψεις με αφορμή την ταινία του Jojo Rabbit (2019) του Νεοζηλανδού Taika Waititi (Τάικα Γουαϊτίτι), παράλληλα με μυθιστορήματα που πραγματεύονται με φρέσκο τρόπο τη ναζιστική θηριωδία. 

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Η ταινία Jojo Rabb...

Η Στέγη με «εξωστρέφεια» στα φεστιβάλ της Ελλάδας

Η Στέγη με «εξωστρέφεια» στα φεστιβάλ της Ελλάδας

Οι ελληνικές παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση ταξιδεύουν φέτος το καλοκαίρι εντός της χώρας, βοηθώντας τους Έλληνες καλλιτέχνες να απελευθερώσουν τις δυνάμεις τους και παρουσιάζοντας τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή σε διάφορα μέρη της ελληνικής επικράτειας. Από τη Σύρο έως την Καβάλα και από τη Λέσβο έως τ...

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Για την παράσταση του Τζέιμς Φριτς «Ρος και Ρέιτσελ» σε μετάφραση του Δημήτρη Κιούση και σκηνοθεσία του Μιχάλη Βιρβιδάκη, η οποία παρουσιάστηκε στον αίθριο χώρο του θεάτρου «Κυδωνία» στα Χανιά. Και δυο λόγια για το Θέατρο «Κυδωνία», ως κοιτίδα πολιτισμού για τα Χανιά. 

Γράφει ο ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ