alt

Για το βιβλίο με τις νουβέλες του Ονορέ ντε Μπαλζάκ «Ένα επεισόδιο από την εποχή της τρομοκρατίας & Το κόκκινο πανδοχείο» (μτφρ. Νίκος Σκοπλάκης, εκδ. Κοβάλτιο).

Της Διώνης Δημητριάδου

Η ιστορική μυθοπλασία του Μπαλζάκ

Μια ενδιαφέρουσα παράμετρος της αποδοχής που δυνητικά έχουν τα ιστορικά γεγονότα στη συνείδηση των πολιτών, αφορά στη λογοτεχνική επεξεργασία αυτών των ίδιων των γεγονότων διανθισμένων από την απαραίτητη μυθοπλασία αλλά με τη διατήρηση της ζώσας ιστορίας στον πυρήνα τους. Πολύ περισσότερο ισχύει αυτό, αν ο συγγραφέας/μυθοπλάστης είναι σύγχρονος των γεγονότων που αναλαμβάνει να θέσει ως ιστορικό φόντο της δικής του ιστορίας. Με δεδομένη φυσικά την ιδεολογική φόρτιση που αναπόφευκτα έχει και άρα τη συγκεκριμένη ως προς αυτήν οπτική γωνία μέσα από την οποία βλέπει και καταγράφει, το αποτέλεσμα δεν μπορεί να είναι αντικειμενικό. Απολύτως αντικειμενική ιστορία, όπως γνωρίζουμε, δεν υφίσταται, καθόσον η θέση των υποκειμένων απέναντι στα γεγονότα δεν μπορεί να αγνοήσει τον διαμορφωμένο ιδεολογικό κόσμο μέσα από τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που τοποθετούν τον κάθε φορά εκτιμητή των γεγονότων στη μία ή την άλλη πλευρά. Όταν λοιπόν ο Ένγκελς δηλώνει (μέσω επιστολής στην κόρη του Μαρξ Λώρα Λαφάργκ) το 1883 ότι στο έργο του Μπαλζάκ «υπάρχει η ιστορία της Γαλλίας από το 1815 ως το 1848» και μάλιστα επισημαίνοντας την τόλμη και την «επαναστατική διαλεκτική στην ποιητική του δικαιοσύνη», δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε την «ιστορική» οπτική του συγγραφέα της Ανθρώπινης Κωμωδίας – δικαιούται και αυτός να αποδίδει μέσα στις επινοημένες ιστορίες του όχι μόνον το κλίμα της εποχής αλλά και τη δική του εκδοχή για πρόσωπα και πράγματα.

Όταν λοιπόν ο Ένγκελς δηλώνει (μέσω επιστολής στην κόρη του Μαρξ Λώρα Λαφάργκ) το 1883 ότι στο έργο του Μπαλζάκ «υπάρχει η ιστορία της Γαλλίας από το 1815 ως το 1848» [...] δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε την «ιστορική» οπτική του συγγραφέα της «Ανθρώπινης Κωμωδίας»

«Η ιστορία στην Ανθρώπινη Κωμωδία είναι πρώτα απ’ όλα η ιστορία της διαφοράς και της αντίθεσης: ταξικής και έμφυλης, ηθών και συμφερόντων, περιουσιών και βίων. Και, σε αυτή την ιστορία, όλες οι διαφορές και οι αντιθέσεις αρθρώνονται μέσα από ανταγωνισμούς και κερδοσκοπίες, κληρονομιές και ραδιουργίες  και "αόρατες" συνωμοσίες, οικογενειακές περιπέτειες και οικονομικούς μετασχηματισμούς», όπως γράφει στο πολύ κατατοπιστικό και περιεκτικό Επίμετρο ο μεταφραστής του βιβλίου Νίκος Σκοπλάκης.

Για να δείξει αυτές ακριβώς τις αντιθετικές συνθήκες που δομούν τη γαλλική κοινωνία από το 1816 ως το 1848 (αλλά και τα προηγούμενα χρόνια που με επίκεντρο τη Γαλλική Επανάσταση δρομολόγησαν τις μετέπειτα εξελίξεις), ο Μπαλζάκ προτιμά στη δική του προσέγγιση του ιστορικού πλαισίου να επικεντρώσει σε λεπτομέρειες και επεισόδια (για τα οποία η επίσημη ιστορία αδιαφορεί) προκειμένου να διεισδύσει περισσότερο στην ψυχοσύνθεση των προσώπων παρά στις πράξεις τους. Πρόκειται για μια ρεαλιστική αντιμετώπιση της ιστορίας (δεξιοτέχνης του ρεαλισμού, πάλι κατά τον Ένγκελς, ο Μπαλζάκ), κάτω από το πρίσμα των υποκειμένων που δρουν –συχνά στην αφάνεια– επηρεάζοντας το γενικότερο κλίμα, καθώς το ήθος των δρώντων προσώπων αντικατοπτρίζεται κατ' επέκταση στην εποχή.

Η πρώτη ιστορία, «Ένα επεισόδιο από την εποχή της τρομοκρατίας», τοποθετείται στα 1793, μια μέρα μετά την εκτέλεση του Λουδοβίκου ΙΣΤ', και μας μεταφέρει το κλίμα της μετάλλαξης της κοινωνίας από φεουδαρχική σε αστική.

Οι δύο ιστορίες που αποκόπτονται από την Ανθρώπινη Κωμωδία για να συμπορευτούν στην παρούσα έκδοση, βρίσκουν τον κοινό τους τόπο αρχικά στην εποχή της Γαλλικής Επανάστασης· αυτό όμως δεν θα ήταν ίσως αρκετό για την επιλογή της συνύπαρξης. Και οι δύο ιστορίες εστιάζουν στο χρήμα και στο αίμα και αφήνουν στο βάθος να φανεί εκείνη η ελάχιστη, ωστόσο υπαρκτή, ελπίδα που γεννά το ήθος των ανθρώπων, όταν νιώθουν πως διασώζονται μέσα στη δίνη των καταιγιστικών γεγονότων μόνον όταν προβάλλουν τη δική τους ιδιαίτερη ηθική ένσταση.

Η πρώτη ιστορία, «Ένα επεισόδιο από την εποχή της τρομοκρατίας», τοποθετείται στα 1793, μια μέρα μετά την εκτέλεση του Λουδοβίκου ΙΣΤ', και μας μεταφέρει το κλίμα της μετάλλαξης της κοινωνίας από φεουδαρχική σε αστική, που έφερε αναπόφευκτα και τον διωγμό των θρησκευτικών τελετών, οι οποίες ωστόσο τελούνταν κρυφά. Μια τέτοια κρυφή τελετή θα ζητήσει ο δήμιος Σανσόν από τις δύο μοναχές της ιστορίας και τον αβά ντε Μαρόλ ως επιμνημόσυνη δέηση για τον εκτελεσμένο μονάρχη – μια υπόμνηση αχνή για το προσωπικό ήθος που δικαιούται να έχει ακόμη κι ένας δήμιος, πιστός στις διαταγές που λαμβάνει για να εκτελέσει τους καταδικασμένους σε θάνατο. Μια ιδέα (αχνή επίσης) για τα αισθήματα που μπορεί να διατηρούν οι ανθρώπινες συνειδήσεις ακόμη και μέσα στο πλήθος που εξεγείρεται και ανατρέπει, επαναστατεί και εκτελεί τους φορείς της προηγούμενης άρχουσας τάξης.

alt
Ο πίνακας του Charles Benazech «Ένα επεισόδιο από την εποχή της τρομοκρατίας» (1793).

Θεωρούσε τον εαυτό του συγχρόνως αθώο και ένοχο […] ένιωθε πως δεν είχε καθαρή καρδιά, αφού είχε διαπράξει στη σκέψη του το έγκλημα.

Η δεύτερη ιστορία, «Το κόκκινο πανδοχείο», αφορά ένα έγκλημα που διαπράχθηκε το 1799. Ο στρατιωτικός χειρουργός Προσπέρ Μανιάν σχεδιάζει να δολοφονήσει τον περιστασιακό συνδαιτυμόνα και συγκάτοικο για μια νύχτα μεγαλέμπορο Βιλέμ, ο οποίος έχει εκμυστηρευτεί σ’ αυτόν και στον φίλο του με μεγάλη αφέλεια: «Μέσα στη βαλίτσα μου έχω εκατό χιλιάδες φράγκα σε χρυσό και σε διαμάντια».  Πόσο απέχει, όμως, η σκέψη από την πράξη; Όταν ο Βιλέμ πράγματι δολοφονείται (όχι όμως από τον Προσπέρ) τα γεγονότα ενοχοποιούν αυτόν που μόνον με τη σκέψη του έχει εγκληματήσει, ωστόσο νιώθει ένοχος και γι’ αυτό δεν δικαιολογεί τον εαυτό του – «Θεωρούσε τον εαυτό του συγχρόνως αθώο και ένοχο […] ένιωθε πως δεν είχε καθαρή καρδιά, αφού είχε διαπράξει στη σκέψη του το έγκλημα». Λίγο πριν από την εκτέλεσή του θα αφηγηθεί την ιστορία του στον Χέρμαν, ο οποίος με τη σειρά του την αφηγείται στους ομοτράπεζους ενός φιλικού γεύματος, κατά τη διάρκεια του οποίου θα φανεί ποιος ήταν ο αληθινός δολοφόνος. Στα παρεπόμενα της δεύτερης αυτής αφήγησης θα δούμε το ηθικό δίλημμα του Χέρμαν για το αν μπορεί να παντρευτεί την κόρη ενός δολοφόνου και να καρπωθεί μια περιουσία που αποκτήθηκε άνομα με τίμημα το αίμα ενός ανθρώπου.

Ο Μπαλζάκ αναδεικνύεται όχι μόνο σε μεγάλο μυθοπλάστη αλλά και σε ανατόμο της ψυχοσύνθεσης των υποκειμένων που συναποτελούν το απαραίτητο ανθρώπινο πλαίσιο για να γραφτεί η Ιστορία.

Ο δρόμος του αίματος και της ισχύος και στις δύο ιστορίες αφήνει τα ίχνη του· ωστόσο το προσωπικό ήθος των ανθρώπων δηλώνει την παρουσία του απέναντι σε όποιον συνυπολογισμό, σε όποια συναρίθμηση θέλει να ομαδοποιήσει τις συνειδήσεις και τις πράξεις. Πάντα θα διαχωρίζεται η διαφορετική συνείδηση, που ακόμη κι αν δεν πράττει τελικά όπως η ηθική αναστολή επιτάσσει, έστω θα προβληματίζεται για την ορθότητα των πράξεων. Σε κάθε περίπτωση ο Μπαλζάκ αναδεικνύεται όχι μόνο σε μεγάλο μυθοπλάστη αλλά και σε ανατόμο της ψυχοσύνθεσης των υποκειμένων που συναποτελούν το απαραίτητο ανθρώπινο πλαίσιο για να γραφτεί η Ιστορία. Αν οι επιστήμονες ιστορικοί καταγράφουν τα γεγονότα της ταραγμένης αυτής εποχής στη Γαλλία (με την αναπόφευκτη οπωσδήποτε ιδεολογική ταυτότητα σε ό,τι επέλεξαν να απομονώσουν και να ερμηνεύσουν), ο Μπαλζάκ με την Ανθρώπινη Κωμωδία του ρίχνει φως στα μεμονωμένα πρόσωπα που αποτέλεσαν τον μοχλό της Ιστορίας.

 

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ο ευτυχισμένος Σίσυφος» (εκδ. ΑΩ).

 Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία από την ταινία L'auberge rouge (1951) σε σκηνοθεσία Claude Autant Lara.


alt

Ένα επεισόδιο από την εποχή της τρομοκρατίας
&
Το κόκκινο πανδοχείο
Ονορέ ντε Μπαλζάκ
Μτφρ. - επίμετρο - σημειώσεις Νίκος Σκοπλάκης
Κοβάλτιο 2018
Σελ. 154, τιμή εκδότη €13,25

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ HONORE DE BALZAC

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

Για το μυθιστόρημα του Γιόν Φόσε [Jon Fosse] «Το άλλο όνομα – Επταλογία I-II» (μτφρ. Σωτήρης Σουλιώτης, εκδ. Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Υπήρξα από εκείνους τους τυχερούς που είδαν το έργο του Γιόν Φόσε «Κάποιος θα έρθει» που ανέβηκε τον Σεπτέμβριο...

«Το τούνελ» του Γουίλιαμ Χ. Γκας  – λογοτεχνικό επίτευγμα μακριά από μόδες και ταμπέλες

«Το τούνελ» του Γουίλιαμ Χ. Γκας – λογοτεχνικό επίτευγμα μακριά από μόδες και ταμπέλες

Σκέψεις, ερωτήματα και διαπιστώσεις με αφορμή το μυθιστόρημα «Το τούνελ» του Γουίλιαμ Χ. Γκας (William H. Gass), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση Γιώργου Κυριαζή. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ο Fredric Jameson στο βιβλίο...

«Το σιντριβάνι ξεχειλίζει» της Ρεμπέκα Γουέστ – Ταξίδι στην πιο εκπληκτική χώρα: την παιδική ηλικία

«Το σιντριβάνι ξεχειλίζει» της Ρεμπέκα Γουέστ – Ταξίδι στην πιο εκπληκτική χώρα: την παιδική ηλικία

Για το μυθιστόρημα «Το σιντριβάνι ξεχειλίζει» της Ρεμπέκα Γουέστ (μτφρ. Κλαίρη Παπαμιχαήλ, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Πώς φαντάζει η ζωή και ο κόσμος μας μέσα από τα μάτια ενός παιδιού; Τι κερδίζεις και τι χάνεις ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

Η Αν Ράις (Anne Rice) ήταν Αμερικανίδα συγγραφέας που ασχολήθηκε κυρίως με το είδος του γοτθικού τρόμου. Το πλέον γνωστό της έργο είναι το μυθιστόρημα «Συνέντευξη με έναν βρικόλακα», που την καθιέρωσε ως μία από τις σημαντικότερες συγγραφείς τρόμου της γενιάς της, και ενέπνευσε την ομότιτλη κινηματογραφική διασκευή ...

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ