alt

Για το μυθιστόρημα της Τζέννυ Έρπενμπεκ «Περαστικοί» (μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης, εκδ. Καστανιώτης).

Του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη

Τα μυθιστορήματα που είναι γειωμένα στην πραγματική πραγματικότητα κερδίζουν το ενδιαφέρον μας, αρκεί βέβαια να είναι χειρουργικά απαλλαγμένα από την ευτέλεια και την ευκολία κάθε διδακτισμού, να έχουν απομακρυνθεί από τη φωτοτυπική αναπαραγωγή της κοινωνικής πτυχής που σκοπούν να εξετάσουν, και να πείθουν για την ισχυρή επινοητικότητα του δημιουργού τους. Λαμπρό παράδειγμα του είδους, η Γερμανίδα Τζέννυ Έρπενμπεκ [Jenny Erpenbeck, Ανατολικό Βερολίνο, 1967], η οποία ξέρει να ελίσσεται γόνιμα στους λαβυρίνθους του ιστορικού και κοινωνικού τοπίου, να προβαίνει στην ανατομία και την ανασύνθεση ιστορικών και κοινωνικών γεγονότων, συνδυάζοντας την τέρψη της μυθιστορίας με τη δυναμική επεξεργασία των τεκμηρίων. Ο «Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη» κουβαλάει ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα/εγκατάσταση της Έρπενμπεκ, που σχολιάζει τα δεινά της σημερινής, εξόχως άχαρης και μουντής, ιστορικής στιγμής, διατηρώντας έναν ανθρωπισμό που κάθε άλλο παρά παλαιομοδίτικος είναι.

Ο «Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη» κουβαλάει ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα/εγκατάσταση της Έρπενμπεκ, που σχολιάζει τα δεινά της σημερινής, εξόχως άχαρης και μουντής, ιστορικής στιγμής, διατηρώντας έναν ανθρωπισμό που κάθε άλλο παρά παλαιομοδίτικος είναι.

Με το προηγούμενο έργο της, τη Συντέλεια του Κόσμου (μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης, εκδ. Καστανιώτης), η Έρπενμπεκ διανύει έναν αιώνα ταραχώδους ιστορίας, συντάσσει μιαν αρχαιολογία της γνώσης που μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε από τι μακελειό καταγόμαστε, εμείς οι ένοικοι του 21ου αιώνα, με τις κατατεμαχισμένες νοητικές και ψυχικές διαθέσεις μας, με τις διαλυτικές παλινδρομήσεις μας, με την ανημπόρια μας πια να έχουμε καταφύγιο, λιμάνι, και απάγκειο – με τη βαριά μας ευθύνη να επινοήσουμε εκ νέου, μες στα ερείπια των λεγόμενων «μεγάλων αφηγήσεων», τις σημασίες, τα νοήματα, τις δικές μας, ήσσονες (φαινομενικά) μικροαφηγήσεις (εκκινώντας από την καθημερινότητα, από τα εικοσιτετράωρά μας), και, εντέλει, ως ευκταίον, τις δικές μας δυνατότητες ελευθερίας.

Το Περαστικοί είναι ένα μυθιστόρημα ριζωμένο στο νυν, στο σήμερα, γραμμένο άλλωστε σε ενεστώτα χρόνο. Θίγει, βέβαια, το ζήτημα του χρόνου, του τι έγινε και πώς αυτό που έγινε επηρεάζει τα όσα γίνονται τώρα. Κι ακόμα, θίγει το ποια μπορεί να είναι η χρήση του χρόνου σήμερα, μια χρήση ουσιαστική, ανθρώπινη, πολύ ανθρώπινη σε ένα περιβάλλον ταχύπλοου νεοκυνισμού και ιλιγγιώδους αλλαγής των σημασιών και των αξιών.

Ο Ρίχαρντ, ο κεντρικός χαρακτήρας, άρτι συνταξιοδοτηθείς από το πανεπιστήμιο όπου δίδασκε γλώσσες, με ψύχραιμη βερολινέζικη μελαγχολία βυθίζει το βλέμμα του στη λίμνη που βλέπει από το γραφείο του, μια ήσυχη λίμνη, στον βυθό της οποίας, όμως, βρίσκεται το πτώμα ενός άντρα που πνίγηκε κάνοντας μπάνιο, και σκέφτεται ότι τώρα έχει μπροστά του όλο τον χρόνο να σκέφτεται, «σκέφτεται κι ύστερα σκέφτεται ότι φυσικά δεν μπορεί να σταματήσει το να σκέφτεται», καθώς όλη του η ζωή αυτό ήταν, το να είναι μια μηχανή παραγωγής σκέψεων. Και από μηχανή παραγωγής σκέψεων, ο Ρίχαρντ, μέσα από μια σειρά γεγονότα που ξεκίνησαν τυχαία αλλά εν συνεχεία θα οργανωθούν, θα συγκροτηθούν, θα ταξινομηθούν, θα γίνει μια μηχανή ηχογράφησης, νοερής, και διατήρησης της μνήμης. Αυτό θα γίνει τώρα το καθήκον του, το έργο του, το λειτούργημά του, στην εποχή, όπως ακούει και όπως συνειδητοποιεί, που η μνήμη καταστρέφεται, διαλύεται, κατακερματίζεται, χάνεται, τη σπάνε: «Broke the memory, λέει ο Αβάντ. Σπάσανε τη μνήμη», μια φράση που ακούει ο Ρίχαρντ από τον ξεκληρισμένο μετανάστη Αβάντ, που ο καθηγητής θα μετονομάσει, θα τον λέει Τριστάνο. Μια καίρια, σπαρακτική φράση, κι ας είναι ειπωμένη με άλλο νόημα, θα στοιχειώσει τους Περαστικούς, θα επαναληφθεί δύο φορές: «Broke the memory, είπε ο Τριστάνος, όταν είπε στον Ρίχαρντ για τους στρατιώτες που σπάσανε τις κάρτες μνήμης των κινητών τηλεφώνων όλων των αιχμαλώτων, τότε στη Λιβύη» (σ. 243). Και: «Μερικές από τις αποσπασματικές φράσεις που ακούει τώρα ο Ρίχαρντ τις ξέρει ήδη, ειπωμένες από τον Τριστάνο: Παντού νεκροί στους δρόμους. Παντού αίματα. Παράγκες. Όχι μόνο άντρες αλλά και γυναίκες, παιδιά, βρέφη, γέροι άνθρωποι. Broke the memory».

alt
Η Τζέννυ Έρπενμπεκ

Ο ομότιμος καθηγητής συναντά μια ομάδα μεταναστών που συγκεντρώνονται και διαμαρτύρονται έξω από το Κόκκινο Δημαρχείο στο Βερολίνο. Θέλουν δουλειά. Θέλουν να παραμείνουν στη Γερμανία. Θέλουν να είναι αξιοπρεπείς.

Ο ομότιμος καθηγητής συναντά μια ομάδα μεταναστών που συγκεντρώνονται και διαμαρτύρονται έξω από το Κόκκινο Δημαρχείο στο Βερολίνο. Θέλουν δουλειά. Θέλουν να παραμείνουν στη Γερμανία. Θέλουν να είναι αξιοπρεπείς. Θέλουν να συναρμολογήσουν τα κομμάτια της σπασμένης μνήμης. Ο Ρίχαρντ, που ανατρέχει συστηματικά στον Όμηρο και ακούει Ιωάννη Σεβαστιανό Μπαχ, που έχει διαβάσει Φουκώ και Μποντριγιάρ και Χέγκελ και Νίτσε, αρχίζει να τους συναντάει, να τους προσφέρει την εμπιστοσύνη του, να συνομιλεί μαζί τους, να κερδίζει τη δική τους εμπιστοσύνη, να μαθαίνει τις ιστορίες τους, τις προσωπικές αλλά και των χωρών, των πολιτισμών τους. Οι πρόσφυγες γίνονται το έργο του, η καθημερινότητά του, το νέο νόημα στη ζωή του, και της ζωής του. Μεθοδικά συντάσσει ερωτηματολόγια, αυτός ο άλλοτε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Χούμπολντ και στον Τομέα Κλασικής Φιλολογίας. Θέλει να μάθει:

«Πού μεγαλώσατε; Ποια είναι η μητρική σας γλώσσα; Σε ποια θρησκεία ανήκετε; Πόσοι άνθρωποι ήταν στην οικογένειά σας; Πώς ήταν το διαμέρισμα, το σπίτι που μεγαλώσατε; Πώς γνωρίστηκαν οι γονείς σας; Είχατε τηλεόραση; Πού κοιμόστασταν; Τι τρώγατε; Ποια ήταν η αγαπημένη σας κρυψώνα στα παιδικά σας χρόνια; […] Πώς φανταζόσασταν την Ευρώπη; Τι είναι διαφορετικό; Πώς περνάτε τις μέρες σας; Τι σας λείπει πιο πολύ; […] Μπορείτε να φανταστείτε ότι θα γεράσετε εδώ; Πού θέλετε να σας θάψουν;»

«Πού πάει ένας άνθρωπος, όταν δεν ξέρει πού να πάει;» μια φράση, κρίσιμη για τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, τυπωμένη στο κέντρο ακριβώς της σελίδας 360 και επίσης της σελίδας 361, ένα «σαλόνι» μόνο με τη φράση αυτή, που την περιβάλλει το άσπρο κενό.

Καθώς συναντιέται και συνομιλεί με τους πρόσφυγες από τη Λιβύη και από την Γκάνα και από το Μάλι, με τον Οζαρόμπο και με τον Αλί και με τον Ρούφου και με τον Γιουσούφ, ο καθηγητής Ρίχαρντ ανατρέχει στο παρελθόν, ανακαλύπτει εκ νέου τα όσα έμαθε/ένιωσε/σκέφτηκε/πίστεψε/δίδαξε, επαναπροσδιορίζει και επαναπροσδιορίζεται, γίνεται άλλος παραμένοντας ο ίδιος, φιλοσοφεί, αναρωτιέται. «Πού πάει ένας άνθρωπος, όταν δεν ξέρει πού να πάει;» μια φράση, κρίσιμη για τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, τυπωμένη στο κέντρο ακριβώς της σελίδας 360 και επίσης της σελίδας 361, ένα «σαλόνι» μόνο με τη φράση αυτή, που την περιβάλλει το άσπρο κενό. Η Έρπενμπεκ θέλει να μας βάλει να σκεφτούμε, μας παροτρύνει να γίνουμε κι εμείς, όπως προφανέστατα έγινε και αυτή, σαν τον Ρίχαρντ. Να ζήσουμε σκεφτόμενοι, και πράττοντας, μες στο παρόν, στον ζόφο του παρόντος, συναντώντας τους άλλους, τις ιστορίες τους, τα όσα τους ταλανίζουν, τα όσα τους έχουν φορτωθεί – για να μη χάνονται τα ίχνη έτσι απλά (σ. 373), για να μην είναι broke η μνήμη, για να μη ζούμε μέσα σ’ ένα σκάφανδρο, για να ανοιγόμαστε στους άλλους, και να τους επιτρέπουμε να ανοίγονται σε εμάς.

Ένα εύγε στον άξιο και επινοητικό μεταφραστή Αλέξανδρο Κυπριώτη, και μια τελευταία φράση της Έρπενπεκ: «Χωρίς αναμνήσεις ο άνθρωπος ήταν μόνο ένα κομμάτι κρέας στον πλανήτη».

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ίχνη και χνότα» (εκδ. Γαβριηλίδη).


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Με τίποτα δεν μπορείς να εξαφανίσεις την Ιστορία πιο εύκολα απ’ ό,τι αφήνοντας ελεύθερο το χρήμα, δαγκώνει πιο πολύ κι από σκυλί για κυνομαχίες το χρήμα που κυκλοφορεί έτσι ελεύθερο, αρπάζει μ’ ευκολία ένα ολόκληρο σπίτι δαγκώνοντάς το».


altΠεραστικοί
Τζέννυ Έρπενμπεκ
Μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης
Καστανιώτης 2019
Σελ. 400, τιμή εκδότη €16,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ JENNY ERPENBECK

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο τρελός του βασιλιά» του Μαχί Μπινμπίν (κριτική)

«Ο τρελός του βασιλιά» του Μαχί Μπινμπίν (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Mahi Binebine «Ο τρελός του βασιλιά» (μτφρ. Έλγκα Καββαδία, εκδ. Άγρα).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Υπάρχει περίπτωση μια δουλεία να είναι συναινετική ή ένα βασιλικό παλάτι, να είναι τρομακτικό και ταυτόχρονα μαγευτικό;...

«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (κριτική)

«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Antonio Skarmeta «Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος), στο οποίο βασίστηκε και η εξαιρετικά επιτυχημένη ταινία «Ο ταχυδρόμος» (1994) του Μάικλ Ράντφορντ.

Της Λεύκης Σαραντινού

Μια καλή ματ...

«Λατρεία» της Χάνα Κεντ (κριτική)  – «Κραταιά ως θάνατος αγάπη»

«Λατρεία» της Χάνα Κεντ (κριτική)  – «Κραταιά ως θάνατος αγάπη»

Για το μυθιστόρημα της Hannah Kent «Λατρεία» (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα: Πίνακας © Berthold Woltze.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Πόσο πιθανό είναι, κατά τη διάρκεια της ζωής του, να συναντήσει κανείς το άλλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Αντρέι Κούρκοφ στο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: «Χάρη στη δημοκρατία στην Ουκρανία μπορώ να γράφω τα βιβλία μου στα ρωσικά»

Ο Αντρέι Κούρκοφ στο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: «Χάρη στη δημοκρατία στην Ουκρανία μπορώ να γράφω τα βιβλία μου στα ρωσικά»

Μια σπάνια ευκαιρία δόθηκε στο πλαίσιο του 1ου Φεστιβάλ Βιβλίου που διεξάγεται στα Χανιά. Ο Ουκρανός συγγραφέας Αντρέι Κούρκoφ, συνομίλησε με τον συγγραφέα Σταύρο Ζουμπουλάκη. Ο διάλογος που ανέπτυξαν ήταν ουσιαστικός κι αποκαλυπτικός για το τι σημαίνει εθνική ταυτότητα για έναν ρωσόφωνο Ουκρανό και πώς εξηγεί τον δ...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Η τρίτη μέρα του Φεστιβάλ Βιβλίου εδώ στα Χανιά, η χθεσινή βραδιά δηλαδή, αποτέλεσε από μια άποψη και την κορύφωσή του, με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη να συζητάει σε βάθος με τον Ουκρανό συγγραφέα Αντρέι Κούρκοφ (βλ. κεντρική φωτογραφία).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, ο Γεράσιμος Βουτσινάς.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

Κενό μνήμης
            &n...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ