alt

Για το μυθιστόρημα της Τζέννυ Έρπενμπεκ «Περαστικοί» (μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης, εκδ. Καστανιώτης).

Του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη

Τα μυθιστορήματα που είναι γειωμένα στην πραγματική πραγματικότητα κερδίζουν το ενδιαφέρον μας, αρκεί βέβαια να είναι χειρουργικά απαλλαγμένα από την ευτέλεια και την ευκολία κάθε διδακτισμού, να έχουν απομακρυνθεί από τη φωτοτυπική αναπαραγωγή της κοινωνικής πτυχής που σκοπούν να εξετάσουν, και να πείθουν για την ισχυρή επινοητικότητα του δημιουργού τους. Λαμπρό παράδειγμα του είδους, η Γερμανίδα Τζέννυ Έρπενμπεκ [Jenny Erpenbeck, Ανατολικό Βερολίνο, 1967], η οποία ξέρει να ελίσσεται γόνιμα στους λαβυρίνθους του ιστορικού και κοινωνικού τοπίου, να προβαίνει στην ανατομία και την ανασύνθεση ιστορικών και κοινωνικών γεγονότων, συνδυάζοντας την τέρψη της μυθιστορίας με τη δυναμική επεξεργασία των τεκμηρίων. Ο «Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη» κουβαλάει ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα/εγκατάσταση της Έρπενμπεκ, που σχολιάζει τα δεινά της σημερινής, εξόχως άχαρης και μουντής, ιστορικής στιγμής, διατηρώντας έναν ανθρωπισμό που κάθε άλλο παρά παλαιομοδίτικος είναι.

Ο «Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη» κουβαλάει ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα/εγκατάσταση της Έρπενμπεκ, που σχολιάζει τα δεινά της σημερινής, εξόχως άχαρης και μουντής, ιστορικής στιγμής, διατηρώντας έναν ανθρωπισμό που κάθε άλλο παρά παλαιομοδίτικος είναι.

Με το προηγούμενο έργο της, τη Συντέλεια του Κόσμου (μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης, εκδ. Καστανιώτης), η Έρπενμπεκ διανύει έναν αιώνα ταραχώδους ιστορίας, συντάσσει μιαν αρχαιολογία της γνώσης που μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε από τι μακελειό καταγόμαστε, εμείς οι ένοικοι του 21ου αιώνα, με τις κατατεμαχισμένες νοητικές και ψυχικές διαθέσεις μας, με τις διαλυτικές παλινδρομήσεις μας, με την ανημπόρια μας πια να έχουμε καταφύγιο, λιμάνι, και απάγκειο – με τη βαριά μας ευθύνη να επινοήσουμε εκ νέου, μες στα ερείπια των λεγόμενων «μεγάλων αφηγήσεων», τις σημασίες, τα νοήματα, τις δικές μας, ήσσονες (φαινομενικά) μικροαφηγήσεις (εκκινώντας από την καθημερινότητα, από τα εικοσιτετράωρά μας), και, εντέλει, ως ευκταίον, τις δικές μας δυνατότητες ελευθερίας.

Το Περαστικοί είναι ένα μυθιστόρημα ριζωμένο στο νυν, στο σήμερα, γραμμένο άλλωστε σε ενεστώτα χρόνο. Θίγει, βέβαια, το ζήτημα του χρόνου, του τι έγινε και πώς αυτό που έγινε επηρεάζει τα όσα γίνονται τώρα. Κι ακόμα, θίγει το ποια μπορεί να είναι η χρήση του χρόνου σήμερα, μια χρήση ουσιαστική, ανθρώπινη, πολύ ανθρώπινη σε ένα περιβάλλον ταχύπλοου νεοκυνισμού και ιλιγγιώδους αλλαγής των σημασιών και των αξιών.

Ο Ρίχαρντ, ο κεντρικός χαρακτήρας, άρτι συνταξιοδοτηθείς από το πανεπιστήμιο όπου δίδασκε γλώσσες, με ψύχραιμη βερολινέζικη μελαγχολία βυθίζει το βλέμμα του στη λίμνη που βλέπει από το γραφείο του, μια ήσυχη λίμνη, στον βυθό της οποίας, όμως, βρίσκεται το πτώμα ενός άντρα που πνίγηκε κάνοντας μπάνιο, και σκέφτεται ότι τώρα έχει μπροστά του όλο τον χρόνο να σκέφτεται, «σκέφτεται κι ύστερα σκέφτεται ότι φυσικά δεν μπορεί να σταματήσει το να σκέφτεται», καθώς όλη του η ζωή αυτό ήταν, το να είναι μια μηχανή παραγωγής σκέψεων. Και από μηχανή παραγωγής σκέψεων, ο Ρίχαρντ, μέσα από μια σειρά γεγονότα που ξεκίνησαν τυχαία αλλά εν συνεχεία θα οργανωθούν, θα συγκροτηθούν, θα ταξινομηθούν, θα γίνει μια μηχανή ηχογράφησης, νοερής, και διατήρησης της μνήμης. Αυτό θα γίνει τώρα το καθήκον του, το έργο του, το λειτούργημά του, στην εποχή, όπως ακούει και όπως συνειδητοποιεί, που η μνήμη καταστρέφεται, διαλύεται, κατακερματίζεται, χάνεται, τη σπάνε: «Broke the memory, λέει ο Αβάντ. Σπάσανε τη μνήμη», μια φράση που ακούει ο Ρίχαρντ από τον ξεκληρισμένο μετανάστη Αβάντ, που ο καθηγητής θα μετονομάσει, θα τον λέει Τριστάνο. Μια καίρια, σπαρακτική φράση, κι ας είναι ειπωμένη με άλλο νόημα, θα στοιχειώσει τους Περαστικούς, θα επαναληφθεί δύο φορές: «Broke the memory, είπε ο Τριστάνος, όταν είπε στον Ρίχαρντ για τους στρατιώτες που σπάσανε τις κάρτες μνήμης των κινητών τηλεφώνων όλων των αιχμαλώτων, τότε στη Λιβύη» (σ. 243). Και: «Μερικές από τις αποσπασματικές φράσεις που ακούει τώρα ο Ρίχαρντ τις ξέρει ήδη, ειπωμένες από τον Τριστάνο: Παντού νεκροί στους δρόμους. Παντού αίματα. Παράγκες. Όχι μόνο άντρες αλλά και γυναίκες, παιδιά, βρέφη, γέροι άνθρωποι. Broke the memory».

alt
Η Τζέννυ Έρπενμπεκ

Ο ομότιμος καθηγητής συναντά μια ομάδα μεταναστών που συγκεντρώνονται και διαμαρτύρονται έξω από το Κόκκινο Δημαρχείο στο Βερολίνο. Θέλουν δουλειά. Θέλουν να παραμείνουν στη Γερμανία. Θέλουν να είναι αξιοπρεπείς.

Ο ομότιμος καθηγητής συναντά μια ομάδα μεταναστών που συγκεντρώνονται και διαμαρτύρονται έξω από το Κόκκινο Δημαρχείο στο Βερολίνο. Θέλουν δουλειά. Θέλουν να παραμείνουν στη Γερμανία. Θέλουν να είναι αξιοπρεπείς. Θέλουν να συναρμολογήσουν τα κομμάτια της σπασμένης μνήμης. Ο Ρίχαρντ, που ανατρέχει συστηματικά στον Όμηρο και ακούει Ιωάννη Σεβαστιανό Μπαχ, που έχει διαβάσει Φουκώ και Μποντριγιάρ και Χέγκελ και Νίτσε, αρχίζει να τους συναντάει, να τους προσφέρει την εμπιστοσύνη του, να συνομιλεί μαζί τους, να κερδίζει τη δική τους εμπιστοσύνη, να μαθαίνει τις ιστορίες τους, τις προσωπικές αλλά και των χωρών, των πολιτισμών τους. Οι πρόσφυγες γίνονται το έργο του, η καθημερινότητά του, το νέο νόημα στη ζωή του, και της ζωής του. Μεθοδικά συντάσσει ερωτηματολόγια, αυτός ο άλλοτε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Χούμπολντ και στον Τομέα Κλασικής Φιλολογίας. Θέλει να μάθει:

«Πού μεγαλώσατε; Ποια είναι η μητρική σας γλώσσα; Σε ποια θρησκεία ανήκετε; Πόσοι άνθρωποι ήταν στην οικογένειά σας; Πώς ήταν το διαμέρισμα, το σπίτι που μεγαλώσατε; Πώς γνωρίστηκαν οι γονείς σας; Είχατε τηλεόραση; Πού κοιμόστασταν; Τι τρώγατε; Ποια ήταν η αγαπημένη σας κρυψώνα στα παιδικά σας χρόνια; […] Πώς φανταζόσασταν την Ευρώπη; Τι είναι διαφορετικό; Πώς περνάτε τις μέρες σας; Τι σας λείπει πιο πολύ; […] Μπορείτε να φανταστείτε ότι θα γεράσετε εδώ; Πού θέλετε να σας θάψουν;»

«Πού πάει ένας άνθρωπος, όταν δεν ξέρει πού να πάει;» μια φράση, κρίσιμη για τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, τυπωμένη στο κέντρο ακριβώς της σελίδας 360 και επίσης της σελίδας 361, ένα «σαλόνι» μόνο με τη φράση αυτή, που την περιβάλλει το άσπρο κενό.

Καθώς συναντιέται και συνομιλεί με τους πρόσφυγες από τη Λιβύη και από την Γκάνα και από το Μάλι, με τον Οζαρόμπο και με τον Αλί και με τον Ρούφου και με τον Γιουσούφ, ο καθηγητής Ρίχαρντ ανατρέχει στο παρελθόν, ανακαλύπτει εκ νέου τα όσα έμαθε/ένιωσε/σκέφτηκε/πίστεψε/δίδαξε, επαναπροσδιορίζει και επαναπροσδιορίζεται, γίνεται άλλος παραμένοντας ο ίδιος, φιλοσοφεί, αναρωτιέται. «Πού πάει ένας άνθρωπος, όταν δεν ξέρει πού να πάει;» μια φράση, κρίσιμη για τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, τυπωμένη στο κέντρο ακριβώς της σελίδας 360 και επίσης της σελίδας 361, ένα «σαλόνι» μόνο με τη φράση αυτή, που την περιβάλλει το άσπρο κενό. Η Έρπενμπεκ θέλει να μας βάλει να σκεφτούμε, μας παροτρύνει να γίνουμε κι εμείς, όπως προφανέστατα έγινε και αυτή, σαν τον Ρίχαρντ. Να ζήσουμε σκεφτόμενοι, και πράττοντας, μες στο παρόν, στον ζόφο του παρόντος, συναντώντας τους άλλους, τις ιστορίες τους, τα όσα τους ταλανίζουν, τα όσα τους έχουν φορτωθεί – για να μη χάνονται τα ίχνη έτσι απλά (σ. 373), για να μην είναι broke η μνήμη, για να μη ζούμε μέσα σ’ ένα σκάφανδρο, για να ανοιγόμαστε στους άλλους, και να τους επιτρέπουμε να ανοίγονται σε εμάς.

Ένα εύγε στον άξιο και επινοητικό μεταφραστή Αλέξανδρο Κυπριώτη, και μια τελευταία φράση της Έρπενπεκ: «Χωρίς αναμνήσεις ο άνθρωπος ήταν μόνο ένα κομμάτι κρέας στον πλανήτη».

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ίχνη και χνότα» (εκδ. Γαβριηλίδη).


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Με τίποτα δεν μπορείς να εξαφανίσεις την Ιστορία πιο εύκολα απ’ ό,τι αφήνοντας ελεύθερο το χρήμα, δαγκώνει πιο πολύ κι από σκυλί για κυνομαχίες το χρήμα που κυκλοφορεί έτσι ελεύθερο, αρπάζει μ’ ευκολία ένα ολόκληρο σπίτι δαγκώνοντάς το».


altΠεραστικοί
Τζέννυ Έρπενμπεκ
Μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης
Καστανιώτης 2019
Σελ. 400, τιμή εκδότη €16,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ JENNY ERPENBECK

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Καιρός, της Τζένυ Όφιλ

Καιρός, της Τζένυ Όφιλ

Για το μυθιστόρημα της Jenny Offill «Καιρός» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Στερέωμα).

Του Διονύση Μαρίνου

Υποσημειώσεις ενός κόσμου που ακόμη δεν έχει αναδυθεί και ουδείς γνωρίζει αν αυτό θα συμβεί κάποτε ή αν πρέπει να συμβεί. Η πρώτη σκέψη που μου ήρθε...

Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!, του Ουίλιαμ Φώκνερ

Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!, του Ουίλιαμ Φώκνερ

Για το μυθιστόρημα του William Faulkner «Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Gutenberg). 

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Οι αρχαίες τραγωδίες είναι έργα με λιανό κορμί. Βλέπεις τον σκελετό κάτω από τους λεπτούς και σκληρούς μυς να πετ...

Άντα ή Πάθος, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Άντα ή Πάθος, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Για το μυθιστόρημα του Vladimir Nabokov «Άντα ή πάθος – Ένα οικογενειακό χρονικό» (μτφρ. Μυρτώ Αναγνωστοπούλου, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Meredith Frampton «Portrait of a Young Woman» (1935).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Παρεξηγημένη έν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων προς βράβευση βιβλίων. Η καλύτερη μετάφραση θα ανακοινωθεί σε εκδήλωση που θα διοργανωθεί από το Φεστιβάλ ΛΕΑ [Λογοτεχνία εν Αθήναις] στο Μουσείο ...

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Πετρουλάκη «Σασμός», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Εξαιρετικά παραγωγικός, ο Σπύρος Πετρουλάκης είναι συγγραφέας πολλών μπεστ-σέλερ μυθιστορημάτων, αλλά ο «Σασμός» (Μίνωας 2019), χάρη πλέον και στην εξαιρετικά επιτυχη...

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ