Γενέθλια γη, δύσκολη επιστροφή

Έπειτα από πολύχρονη απουσία στο εξωτερικό, ο Αύγουστος Σλότερμπεκ επιστρέφει στο Γκερμπερζάου, μια μικρή πόλη στον Μέλανα Δρυμό. Οι νέοι της εποχής του συνήθιζαν να ταξιδεύουν στο εξωτερικό για να γνωρίσουν τον κόσμο. Στη συνέχεια επέστρεφαν για να αποκατασταθούν επαγγελματικά και να παντρευτούν. Ο Αύγουστος Σλότερμπεκ ακολούθησε αρχικά αυτή την παράδοση. Όμως για λόγους υγείας, επιστρέφοντας δεν μπορούσε να ασχοληθεί με το οικογενειακό βυρσοδεψείο. Και όταν αργότερα ο πατέρας του του το παραχώρησε υπερχρεωμένο, δεν είχε άλλη επιλογή από το να το πουλήσει και να αναζητήσει αλλού την τύχη του.

Η ηλικία, η μοναξιά και τα οικονομικά προβλήματα που άρχισαν να συσσωρεύονται, τον έκαναν να πάρει τη μεγάλη απόφαση: να επιστρέψει στη γενέτειρά του. Ρευστοποίησε όλα του τα υπάρχοντα και ξεκίνησε  για το Γκερμπερζάου, γεμάτος νοσταλγία.

Εργάστηκε αρχικά στην Ελβετία, μετά στην Αγγλία, αργότερα στο Σικάγο και τη νότια Ρωσία. Έκανε έναν γάμο που δεν κράτησε πολύ λόγω θανάτου της συζύγου του. Καθώς περνούσαν τα χρόνια άρχισε να καταλαβαίνει ότι «δεν είναι κάθε μέρος της γης ίδιο με τα άλλα». Η ηλικία, η μοναξιά και τα οικονομικά προβλήματα που άρχισαν να συσσωρεύονται, τον έκαναν να πάρει τη μεγάλη απόφαση: να επιστρέψει στη γενέτειρά του. Ρευστοποίησε όλα του τα υπάρχοντα και ξεκίνησε  για το Γκερμπερζάου, γεμάτος νοσταλγία. Παρά το γεγονός ότι στα χρόνια της απουσίας του «δεν παρασύρθηκε σε άσκοπη εξιδανίκευση της πατρίδας του», φτάνοντας εκεί, ένιωσε ότι ανήκει κάπου.

Η ιδιαίτερη πατρίδα ως σημείο αναφοράς

Η απογοήτευση θα σταθεί άραγε ικανή να τον κάνει να αποφασίσει να δραπετεύσει ξανά από τα στενά όρια της μικρής κοινωνίας του Γκερμπερζάου; Και θα καταφέρει να σώσει από την κακία και την μικροψυχία των γύρω του, την κυρία Έντρις, την οποία πλέον «έχει ερωτευτεί οριστικά και αμετάκλητα»;

Τα βιώματα της παιδικής ηλικίας, συνυφασμένα με τον εκάστοτε τόπο και τα πρόσωπα με τα οποία συνδέονται, εγγράφονται στα κύτταρα του ανθρώπου, στη μνήμη και στο συναίσθημά του. Οι εικόνες και οι αναμνήσεις της ιδιαίτερης πατρίδας και των ανθρώπων της συνοδεύονται από μια αίσθηση οικειότητας, ζεστασιάς, αποδοχής, χαλάρωσης και ασφάλειας, όσα χρόνια κι αν περάσουν. Ειδικότερα σε περιόδους δυσκολιών και πίεσης, εκδηλώνεται αυτόματα μια εγγενής ανάγκη επιστροφής στη μήτρα και κατ’ επέκταση στον τόπο καταγωγής, ο οποίος παρέχει μια επίφαση ασφάλειας και προστασίας.

Ως άνθρωπος ο οποίος μπορεί να παίρνει αποστάσεις από τα πράγματα και να κρίνει αντικειμενικά καταστάσεις και γεγονότα, διέκρινε καθαρά τα σαθρά θεμέλια του κοινωνικού οικοδομήματος της πόλης του, τη ρηχότητα και την αβελτηρία των συμπατριωτών του. Και αρνήθηκε να συνεχίσει να ζει στα πλαίσια μιας κοινωνίας στάσιμης και οπισθοδρομικής.

Με αυτά τα συναισθήματα επέστρεψε και ο Σλότερμπεκ στο Γκερμπερζάου. Όμως η αγάπη για την πατρίδα και για ό,τι συνδέεται μαζί της, δεν ήταν τόσο βαθιά ώστε να τον κάνει να παραβλέψει τη συμπεριφορά των συμπατριωτών του απέναντί του. Ως άνθρωπος ο οποίος μπορεί να παίρνει αποστάσεις από τα πράγματα και να κρίνει αντικειμενικά καταστάσεις και γεγονότα, διέκρινε καθαρά τα σαθρά θεμέλια του κοινωνικού οικοδομήματος της πόλης του, τη ρηχότητα και την αβελτηρία των συμπατριωτών του. Και αρνήθηκε να συνεχίσει να ζει στα πλαίσια μιας κοινωνίας στάσιμης και οπισθοδρομικής, η οποία αρνείται πεισματικά να προχωρήσει, να εξελιχθεί, να γνωρίσει, να ενσωματώσει και να αφομοιώσει καινούρια πράγματα, ιδέες, ανθρώπους και συμπεριφορές. Μιας κοινωνίας που βλέπει μόνο την επιφάνεια και όχι την ουσία των πραγμάτων και στην οποία είναι απορριπτέος όποιος δεν πληροί τα καθιερωμένα τυπικά χαρακτηριστικά του καλού πολίτη. Ο Σλότερμπεκ επιλέγει, λοιπόν, να απομακρυνθεί από συγγενείς και γνωστούς και να απολαύσει τη μοναξιά του, η οποία, σύμφωνα με μία δική του ρήση, ισοδυναμεί με ανεξαρτησία. 

Ο συγγραφέας

Ο Herman Hesse γεννήθηκε στις 2 Ιουλίου 1877 στη Γερμανία και πέθανε στις 9 Αυγούστου 1962 στην Ελβετία. Ασχολήθηκε με τη λογοτεχνία από πολύ νεαρή ηλικία. Έγραψε ποιητικές συλλογές, μυθιστορήματα, άρθρα για εφημερίδες, βιογραφίες και ταξιδιωτικές σημειώσεις. Έχει δεχθεί επιρροές από την ελληνική μυθολογία, τον γερμανικό ρομαντισμό, την ινδική και κινεζική φιλοσοφία και από διάφορες ψυχαναλυτικές θεωρίες. Βραβεύτηκε το 1946 με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας και το βραβείο Γκαίτε και το 1955 με το βραβείο Ειρήνης του Γερμανικού Συνδέσμου Εμπορίας Βιβλίων. Μερικά από τα έργα του είναι: Ντέμιαν (1919), Σιντάρτα (1922), Ο λύκος της στέπας (1927), Κάτω από τον τροχό (1906), Νάρκισσος και Χρυσόστομος (1920), Το παιχνίδι με τις χάντρες (1945) και πολλά άλλα. Η Επιστροφή γράφτηκε το 1909 και δημοσιεύτηκε στο λογοτεχνικό περιοδικό Die Neue Rundschan.

Στη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, διαμαρτυρόμενος για το γερμανικό μιλιταριστικό καθεστώς, μετακόμισε στην Ελβετία. Μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, τα έργα του απαγορεύτηκαν στην πατρίδα του. Ο Hesse μέσω της  λογοτεχνίας, αναζητούσε διέξοδο από τα ψυχολογικά του προβλήματα, καθώς από την εφηβεία του έπασχε από κατάθλιψη. Είχε κάνει μάλιστα και μία απόπειρα αυτοκτονίας και για ένα διάστημα είχε εισαχθεί σε ψυχιατρείο. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από έντονο αυτοβιογραφικό χαρακτήρα και έχουν ως επίκεντρο την ανθρώπινη ύπαρξη. Περιγράφουν διεξοδικά τη σχέση του ανθρώπου, τόσο με τον κόσμο που τον περιβάλλει, όσο και με τον εαυτό του. 

* Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι νηπιαγωγός.

→ Στην κεντρική εικόνα ο August Zirner στον ρόλο του Αύγουστου Σλότερμπεκ, στην κινηματογραφική μεταφορά της νουβέλας του Hesse, σε σκηνοθεσία του Jo Baier.

Η επιστροφή
Hermann Hesse
Μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός
Κριτική 2019
Σελ. 88, τιμή εκδότη €10,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ HERMANN HESSE