«Φιλοσοφία και σύγχρονος κινηματογράφος» του Δημήτρη Τζήκα (κριτική) – Το σινεμά με οδηγό τον Νίτσε, τον Φρόιντ, τον Βιτγκενστάιν

Τον Νοέμβριο του 2025 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ιωλκός το βιβλίο του Δημήτρη Τζήκα Φιλοσοφία και σύγχρονος κινηματογράφος, ένα έργο που επιχειρεί μια συστηματική συνομιλία ανάμεσα στη φιλοσοφική σκέψη και τον κινηματογράφο του 21ου αιώνα. Ο συγγραφέας, με σπουδές στον κινηματογράφο και τη φιλοσοφία, και με ερευνητικά ενδιαφέροντα που εκτείνονται από την οντολογία έως την ηθική και την αισθητική φιλοσοφία, προσεγγίζει τις κινηματογραφικές εικόνες ως πεδία νοήματος, σύγκρουσης και ερμηνευτικής έντασης.

Όπως προδίδει και ο υπότιτλος του βιβλίου, ο συγγραφέας καταπιάνεται με την ανάλυση σημαντικών ταινιών του 21ου αιώνα, τις οποίες ερμηνεύει μέσα από το φιλοσοφικό έργο στοχαστών όπως ο Νίτσε, ο Σπινόζα, ο Μπεργκσόν, ο Φουκώ, ο Βιτγκενστάιν. Εμβριθής γνώστης της ψυχαναλυτικής θεωρίας, ο Τζήκας δεν διστάζει να διευρύνει το πλαίσιο της ερμηνείας του πέρα από τα όρια της συνείδησης, καθώς καταφεύγει στην φροϋδική και γιουνγκιανή ψυχαναλυτική θεωρία προκειμένου να φωτίσει ασυνείδητες πτυχές και υπόγεια νοήματα που διαπερνούν τις κινηματογραφικές αφηγήσεις.

Όπως αναφέρει ο ίδιος στον πρόλογο του βιβλίου του, ο συνδετικός, ερμηνευτικός ιστός των ταινιών που αναλύει είναι η ηθική – όχι ως ένα κλειστό σύστημα ερμηνείας, αλλά ως ένα δυναμικό πεδίο έντασης, αμφιθυμίας και διαρκούς αμφισβήτησης. Σε μια εποχή, όπου επιχειρείται η αποσύνδεση της πολιτικής από την ηθική, ο συγγραφέας αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο τα ηθικά σχήματα συγκροτούνται εντός σχέσεων εξουσίας και λειτουργούν ως μηχανισμοί κανονικοποίησης και κυριαρχίας, αποκαλύπτοντας την εγγενή πολιτική τους φύση.

Η ανάλυση των ταινιών 

Η πρώτη ταινία που αναλύεται στο βιβλίο είναι ο «Κυνόδοντας» (2009) του Γιώργου Λάνθιμου. Με θεωρητική πυξίδα το πρωτότυπο φιλοσοφικό έργο του Ludwig Wittgenstein Tractatus Logico-Philosophicus, ο συγγραφέας ερμηνεύει την ανατρεπτική ταινία του Λάνθιμου ως μια αλληγορία πάνω στη σχέση γλώσσας και εξουσίας. Για τον Τζήκα, η γλώσσα λειτουργεί ως δομούσα αρχή των κοινωνιών και συνιστά πρωταρχικό εργαλείο δόμησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς αναδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο το γλωσσικό υπόβαθρο των ηθικών αξιών και των διαφόρων μορφών της εξουσίας. 

Η φιλοσοφική ψυχολογία του Νίτσε, η οποία αποτέλεσε μία από τις βάσεις της φροϋδικής ψυχαναλυτικής θεωρίας, κυριαρχεί στις κινηματογραφικές αναλύσεις του Τζήκα.

Ο συγγραφέας συνεχίζει με μια υποδειγματική, ψυχαναλυτική προσέγγιση του υπαρξιακού road-movie «Κάποτε στην Ανατολία» (2011), του Τούρκου σκηνοθέτη Nuri Bilge Ceylan. Ο Τζήκας θα στηρίξει την ανάλυσή του στην επεξεργασία των Φρόυντ και Νίτσε για τη σχέση συνείδησης και ενοχής. Στην ανάλυση της συγκεκριμένης ταινίας θα ξεδιπλώσει με το ψυχαναλυτικό του βλέμμα τις διαφορετικές όψεις της ατομικής ενοχής των ηρώων της ταινίας του Ceylan και πώς όλες αυτές συντελούν στη διαμόρφωση ενός καθολικού αισθήματος ενοχής που αγγίζει τα όρια της συλλογικής νεύρωσης. 

Στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου, ο συγγραφέας στρέφεται στο έργο των αδελφών Κοέν, αναλύοντας τις ταινίες «Ένας σοβαρός άνθρωπος» (2009) και «Καμία πατρίδα για τους μελλοθάνατους» (2007). Και τα δύο έργα καταδεικνύουν τη δυσκολία των «σοβαρών ανθρώπων» αυτής της γης να συμφιλιωθούν με το παράλογο του κόσμου, την εξω-ηθική λειτουργία των φαινομένων και τη διάψευση της επιθυμίας για ενότητα και νοηματική ασφάλεια.

Η φιλοσοφική ψυχολογία του Νίτσε, η οποία αποτέλεσε μία από τις βάσεις της φροϋδικής ψυχαναλυτικής θεωρίας, κυριαρχεί στις κινηματογραφικές αναλύσεις του Τζήκα. Ο συγγραφέας θα στηριχτεί στη νιτσεϊκή «Θέληση για δύναμη» για να μας αποτυπώσει την ιδεολογική διαμάχη μεταξύ χριστιανισμού και φιλελευθερισμού, όπως αυτή αποκρυσταλλώνεται στη δραματική αντιπαράθεση και στις επιλογές των δύο κεντρικών ηρώων της ταινίας του Paul Thomas Anderson «Θα χυθεί αίμα» (2007).

Από το «Θα χυθεί αίμα» του Πολ Τόμας Άντερσον

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ψυχαναλυτική προσέγγιση της «Λευκής κορδέλας» (2009) του Michael Haneke. Αντλώντας από τις πρώιμες διαπιστώσεις του Carl Jung περί «γερμανικής ψυχοπάθειας», ο Τζήκας συνδέει την ανάδυση του εθνικοσοσιαλισμού με την αποτυχία επεξεργασίας αρχετυπικών μορφών βίας και πρωτογονισμού στο συλλογικό ασυνείδητο, σε συνδυασμό με την καταπίεση του ερωτικού ενστίκτου μέσα από μια σαδιστική, αντιφυσική διαπαιδαγώγηση. 

Στη συνέχεια, οι ταινίες «Ida» (2013) και «Ψυχρός Πόλεμος» (2018) του Pawel Pawlikowski, καθώς και το «Leviathan» (2014) του Andrey Zvyagintsev, λειτουργούν ως παραδείγματα της αδιέξοδης σχέσης του ατόμου με αυταρχικές πολιτικές και θρησκευτικές δομές. Ο συγγραφέας αναδεικνύει τη συρρίκνωση της ατομικότητας ως διαχρονικό πολιτικό σύμπτωμα της διόγκωσης του κρατικού και εκκλησιαστικού μηχανισμού, επισημαίνοντας ταυτόχρονα τη βαθιά πολιτική διάσταση της κινηματογραφικής τέχνης.

Από τη «Λευκή κορδέλα» του Μίκαελ Χάνεκε

Το συγγραφικό αυτό εγχείρημα ολοκληρώνεται με την ανάλυση του «Δέντρου της ζωής» (2011) του Terrence Malick. Στο βαθμό που η ταινία αποτελεί έναν κινηματογραφικό στοχασμό πάνω στην απώλεια, την ενοχή και τη συμφιλίωση, σίγουρα δεν θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε ως αισιόδοξη. Ο Τζήκας, ωστόσο, φαίνεται να την επιλέγει για τον αμιγώς γεγονικό της χαρακτήρα και την υπαρξιακή της ανοικτότητα, αφού η ίδια καταφάσκει στο γίγνεσθαι της ζωής διανοίγοντας ταυτόχρονα μια ελπιδοφόρο προοπτική προς το μέλλον.

Η καλλιέργεια του διαλόγου

Όπως δηλώνεται και στον επίλογο, σκοπός του έργου δεν είναι η περιχαράκωση των παραπάνω κινηματογραφικών δημιουργιών σ’ ένα κλειστό ερμηνευτικό πλαίσιο, αλλά η καλλιέργεια ενός διαλόγου γύρω από τον άνθρωπο, την κοινωνία και το γίγνεσθαι. Ακολουθώντας την νιτσεϊκή προτροπή, ο συγγραφέας μας προτρέπει προς έναν ριζικό αναστοχασμό των ηθικών συμφραζομένων του παρελθόντος και του παρόντος, καθώς μόνο έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε διαυγώς τον εαυτό και την ιστορία μας. Για τον ίδιο, η χειραφέτηση του ατόμου και ο διαρκής αναστοχασμός είναι οι αναγκαίες προϋποθέσεις που μπορούν να οδηγήσουν στην οικοδόμηση δικαιότερων κοινωνιών καθώς και ενός καλύτερου μέλλοντος για τον άνθρωπο. 

*Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΑΝΙΩΚΟΣ είναι ψυχαναλυτής, σύμβουλος ψυχικής υγείας και κοινωνικός ανθρωπολόγος.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Δημήτρης Τζήκας είναι σκηνοθέτης με σπουδές στον Κινηματογράφο (ΑΠΘ) και τη Φιλοσοφία (ΕΚΠΑ). Στη μεταπτυχιακή του διπλωματική εργασία διερεύνησε Το Ασκητικό Ιδεώδες υπό το ηθικο-αισθητικό πρίσμα του Νίτσε.

Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν σε ζητήματα οντολογίας, ηθικής και αισθητικής φιλοσοφίας. Το Φιλοσοφία και σύγχρονος κινηματογράφος αποτελεί το πρώτο του βιβλίο.