«Όψεις της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα» της Μαρκέλλας-Ελπίδας Τσίχλα – Η δημιουργία στην εποχή των νέων μέσων

Η μονογραφία της δρ. Μαρκέλλας-Ελπίδας Τσίχλα Όψεις της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα συνιστά ένα διεξοδικό ιστορικό, θεωρητικό και ερευνητικό έργο πραγμάτευσης της σχέσης μεταξύ της Τέχνης και της τεχνολογίας, με βασικό σημείο αναφοράς τη συγκρότηση και την ανάπτυξη της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα. Αποτελεί μια μελέτη που αποπειράται να αναπληρώσει ένα κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, δεδομένου ότι χαρτογραφεί μεθοδικά εικαστικούς, έργα, ομάδες, εργαστήρια, εκθέσεις και θεσμούς που συνέπραξαν στην εδραίωση του εν λόγω πεδίου.

Το κεντρικό διακύβευμα του βιβλίου είναι εξαιρετικά σύνθετο, γιατί η ψηφιακή τέχνη τελεί υπό συνεχή μετασχηματισμό και δεν περιχαρακώνεται σε ένα συγκεκριμένο αισθητικό μέσο ή σε ένα ομοιογενές εικαστικό ιδίωμα. Ενσωματώνει τη φωτογραφία, το βίντεο, την ηλεκτρική και ηλεκτρονική τέχνη, την τέχνη του υπολογιστή, τις διαδικτυακές εφαρμογές, την περφόρμανς, τις διαδραστικές εγκαταστάσεις, την εικονική και την επαυξημένη πραγματικότητα, την τεχνητή νοημοσύνη, ακόμη και τα NFTs.

Η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα δεν διερευνά περιοριστικά μια διακριτή ταξινόμηση έργων, αλλά μια εκτεταμένη αναδιαμορφούμενη συνθήκη καλλιτεχνικής δημιουργίας. Το πόνημα ξεκίνησε ως ένα συλλογικό ερευνητικό πρόγραμμα με αντικείμενο τους Έλληνες εικαστικούς, τα έργα, τις εκθέσεις και την υποδοχή τους από το κοινό. Υλοποιήθηκε με την επιστημονική επίβλεψη του ομότιμου καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης Μιλτιάδη Παπανικολάου και τη συνεργασία της Φαίης Τζανετουλάκου. Μετά τη λήξη του προγράμματος, η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα συνέχισε την έρευνα σε πρόσωπα και θεσμούς, κατευθύνοντάς τη στη σημερινή τεκμηριωμένη μορφή της. Ο Μιλτιάδης Παπανικολάου υπογραμμίζει στον πρόλογο ότι η έρευνα είναι πρωτότυπη και ότι οι απολήξεις της διευρύνουν την μη εκτεταμένη έως σήμερα ελληνική βιβλιογραφία για την ψηφιακή τέχνη.

Η εισαγωγή και το ερευνητικό αντικείμενο

Στην εισαγωγή, η οποία εκτείνεται από τη σελίδα 17 έως τη σελίδα 40, η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα προσδιορίζει το αντικείμενο της έρευνας και διατυπώνει το θεωρητικό, μεθοδολογικό και εννοιολογικό πεδίο αναφοράς. Το σημείο εκκίνησής της είναι η παρατήρηση ότι η αλματώδης εξέλιξη της τεχνολογίας έχει επιδράσει σε σχεδόν κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής και, αναπόδραστα, τις εικαστικές τέχνες και γενικότερα τον οπτικό πολιτισμό. Η ψηφιακή τέχνη προσδιορίζεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Δεν σχετίζεται μόνο με τις εικόνες που παράγονται περιοριστικά μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή, αλλά και με τα έργα που χρησιμοποιούν την τεχνολογία και τα νέα μέσα ως κύρια στοιχεία της επινόησης, της δόμησης, της προβολής ή της διάχυσής τους. Μέσα από αυτές τις διαδικασίες αναδιατάσσονται οι συμβατικές διακρίσεις ανάμεσα στη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη φωτογραφία, τη μουσική, το θέατρο, τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία. Το εικαστικό έργο προσλαμβάνει συχνά νέο χαρακτήρα, μετατρέπεται σε ένα πολυεπίπεδο και πολυτροπικό συμβάν, ενώ το επιλεγμένο «μέσο» σταματά να ενεργεί ως απόλυτο όριο διαφοροποίησης.

Από αυτούς τους στόχους συνάγονται κομβικοί προβληματισμοί, όπως εάν φέρουν τα έργα ψηφιακής τέχνης αισθητική ποιότητα. Πρόκειται για έργα «υψηλού επιπέδου Tέχνης» ή για απότοκα της βιομηχανίας της μαζικής κουλτούρας; 

Πρωταρχικές επιδιώξεις της έρευνας είναι η καταγραφή του καλλιτεχνικού δυναμικού, που έστρεψε το ενδιαφέρον του ή εξακολουθεί να συνδιαλέγεται με την ψηφιακή τέχνη στην Ελλάδα, η αποτίμηση και η κατηγοριοποίηση των έργων, η υπαγωγή τους στο ιστορικό και κοινωνικό συγκείμενο, η διερεύνηση της κριτικής πρόσληψης και η εξέταση της υποδοχής μουσείων, γκαλερί, συλλεκτών και κοινού. Από αυτούς τους στόχους συνάγονται κομβικοί προβληματισμοί, όπως εάν φέρουν τα έργα ψηφιακής τέχνης αισθητική ποιότητα. Πρόκειται για έργα «υψηλού επιπέδου Tέχνης» ή για απότοκα της βιομηχανίας της μαζικής κουλτούρας; Πώς παρουσιάζονται μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης; Υφίσταται συλλεκτικό και ακαδημαϊκό ενδιαφέρον; Ποια είναι η σχέση τους με τη διαφήμιση και πώς τα διαχειρίζεται η αγορά της τέχνης;

Η μεθοδολογία είναι πρωτίστως διεπιστημονική. Η έρευνα της δρ. Μαρκέλλας-Ελπίδας Τσίχλα εδράζεται στην ενδελεχή μελέτη της βιβλιογραφίας και των Αρχείων, στις δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές, στην ιχνηλάτηση των δημιουργών και στη συγκέντρωση των έργων τους. Ενεργοποιεί εργαλεία της Ιστορίας της Τέχνης, της εικονογραφίας, της εικονολογίας και της σημειωτικής, όπως και ερμηνευτικά σχήματα της κοινωνιολογίας, της ανθρωπολογίας, της επικοινωνιολογίας, της μουσειολογίας και της πολιτιστικής διαχείρισης. Εντός της θεωρητικής προσέγγισης συναρθρώνονται ο Heinrich Wölfflin και ο Erwin Panofsky, ο Walter Benjamin, οι Theodor Adorno και Max Horkheimer, ο Raymond Williams, ο Umberto Eco, ο Pierre Bourdieu, ο Roland Barthes και ο Arthur Danto. Με την ενσωμάτωση των διαφορετικών αυτών επιμέρους θεωρητικών αναφορών, η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα συνδέει τη μορφοπλαστική διατύπωση με την τεχνολογική παραγωγή, τη δημόσια υποδοχή και την πολιτιστική διάχυση του έργου.

Κεφάλαιο Α΄. Τεχνολογία, τέχνη και ιστορική διαδρομή

Το πρώτο κεφάλαιο, στις σελίδες 41–84, εξετάζει τη σχέση της τέχνης με την τεχνολογία, εισηγείται μια ιστορική επισκόπηση της ψηφιακής τέχνης και καταδεικνύει τα βασικά τεχνικά χαρακτηριστικά και την ορολογία της. Η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα δεν προσεγγίζει την ψηφιακή τέχνη ως μια συγκυριακή εκδήλωση της εποχής του διαδικτύου. Ανιχνεύει τις γενεαλογικές της αφετηρίες στην πολυετή ιστορική διαδρομή σύμπραξης της καλλιτεχνικής έμπνευσης με τα επιστημονικά επιτεύγματα και τις τεχνολογικές εφαρμογές.

Εστιάζει αρχικά στον σκοτεινό θάλαμο και την εφεύρεση της φωτογραφίας, η οποία επέφερε καθοριστικές μεταβολές στην εικαστική απόδοση. Η φωτογραφία εκλήφθηκε στην αρχή ως ανταγωνιστική προς τη ζωγραφική, άμεσα όμως κατανοήθηκε ως διακριτή καλλιτεχνική έκφραση και ως εργαλείο που παρείχε νέους τρόπους οπτικής εμπειρίας, απεικόνισης και μορφοπλαστικής πραγμάτωσης. Ο τρόπος παρουσίασης διευρύνεται με τα κινήματα της πρωτοπορίας, στα οποία η τεχνολογία, η μηχανή, τα βιομηχανικά υλικά, η φωτογραφία και η κίνηση αναδείχθηκαν σε κεντρικούς παράγοντες. Ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός, ο ντανταϊσμός και καλλιτέχνες όπως ο Vladimir Tatlin, ο Naum Gabo, ο Alexander Rodchenko, ο Marcel Duchamp και ο Man Ray αναδεικνύονται ως καθοριστικοί άξονες εξέλιξης στη βαθμιαία άρση των ορίων μεταξύ της καλλιτεχνικής πρακτικής και του τεχνικού πολιτισμού.

Η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα αναδεικνύει συνοπτικά τρεις θεμελιώδεις ιδιότητες της ψηφιακής ή διαδικτυακής τέχνης: την πολυμεσικότητα, την υπερκειμενικότητα και τη διαδραστικότητα. 

Θέση αυξημένης σημασίας κατέχει η θεωρία του Walter Benjamin για το έργο Τέχνης στην εποχή της μηχανικής αναπαραγωγής. Η δυνατότητα διάδοσης μέσω αντιγράφων της εικόνας τροποποιεί τη διάκριση ανάμεσα στο μοναδικό έργο και το πολλαπλό αντίγραφο, διαβρώνει την ιδέα της ανεπανάληπτης παρουσίας του έργου και επεκτείνει την είσοδο των θεατών στην τέχνη. Αυτά τα πεδία διερεύνησης συσχετίζονται με την επακόλουθη κριτική των Adorno και Horkheimer για τις πολιτιστικές βιομηχανίες, τη μαζική κουλτούρα και την εμπορευματοποίηση του πολιτιστικού προϊόντος. Η μεταπολεμική περίοδος παρουσιάζεται ως ένα μεταγενέστερο στάδιο εγγύτερης σύμπραξης της τέχνης με την τεχνολογία. Η Pop Art και ο Andy Warhol ενσωματώνουν στην τεχνική τους τη φωτογραφική αναπαραγωγή, τη σειριακή εκτύπωση και την αναπαραγωγή. Η οπτική τέχνη και η Τέχνη του φωτός καθιστούν το φως και την ενέργεια σε σημαίνοντα εκφραστικά υλικά. Παρουσιάζονται έργα του Victor Vasarely και του Dan Flavin, αλλά και των ελληνικής καταγωγής δημιουργών Χρύσας και Στήβεν Αντωνάκου.

Η έλευση της τηλεόρασης, του βίντεο και του ηλεκτρονικού υπολογιστή ανασημασιοδοτούν περαιτέρω το καλλιτεχνικό πεδίο. Η ομάδα Fluxus, ο Joseph Beuys και κυρίως ο Nam June Paik επανακαθορίζουν την οθόνη και την ψηφιακά κινούμενη αναπαράσταση ως υλικά της τέχνης. Έπονται η τέχνη του υπολογιστή, η διαδικτυακή τέχνη, η κυβερνοτέχνη και η net.art, στις οποίες η μη γραμμική διάρθρωση, η δυναμική σχέση πομπού και δέκτη και η συμμετοχική εμπλοκή του θεατή αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά. Η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα αναδεικνύει συνοπτικά τρεις θεμελιώδεις ιδιότητες της ψηφιακής ή διαδικτυακής τέχνης: την πολυμεσικότητα, την υπερκειμενικότητα και τη διαδραστικότητα. Ο θεατής δεν είναι πλέον παθητικός δέκτης του μηνύματος, αλλά μπορεί να καθίσταται σε ενεργό συμμέτοχο, εμπλεκόμενο υποκείμενο ή ακόμη και συνδημιουργό. Το έργο συχνά δεν θεωρείται ολοκληρωμένο χωρίς τη συμβολή του.

Κεφάλαιο Β΄. Η ψηφιακή τέχνη στην Ελλάδα

Το δεύτερο κεφάλαιο, στις σελίδες 85–144, στρέφει την προσοχή στην ελληνική εικαστική σκηνή. Η δρ, Τσίχλα ψηλαφεί την ανάδυση της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα, τους καλλιτέχνες που άνοιξαν τον δρόμο και τον ρόλο που έπαιξαν τα εργαστήρια, οι ομάδες και τα σωματεία. Η ψηφιακή τέχνη εκδηλώθηκε στην Ελλάδα με σχετική χρονική απόκλιση από την Ευρώπη, κυρίως από τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Οι πρώιμοι πειραματισμοί συνδέθηκαν με τη φωτογραφία, το φως, τον ηλεκτρισμό, τον ηλεκτρονικό ήχο και το βίντεο. Καλλιτέχνες με προσλήψεις από το εξωτερικό ή με σπουδές σε θετικές επιστήμες ήταν οι πρώτοι που πραγματεύτηκαν την τεχνολογία ως ισοϋψές καλλιτεχνικό μέσο. Η έννοια του «προδρόμου» αξιοποιείται για εικαστικούς που συνέδεσαν το έργο τους με αρχικά τεχνολογικά εγχειρήματα, πριν ακόμη παγιωθεί το σημερινό εννοιολογικό συγκείμενο. Η μετάβαση από την ηλεκτρική και ηλεκτρονική τέχνη προς το βίντεο, τα νέα μέσα και την ψηφιακή εικόνα δεν προβάλλεται ως αιφνίδια τομή, αλλά ως μια ακολουθία καλλιτεχνικών διερευνήσεων.

Η συγκρότηση του σώματος των έργων φέρνει στο προσκήνιο την ετερογένεια των μέσων: βίντεο, φωτογραφία, ψηφιακή εκτύπωση, κινούμενη εικόνα, ήχος, φωτεινές εγκαταστάσεις, διαδικτυακές εφαρμογές, περφόρμανς και μεικτές τεχνικές. 

Σημαίνουσα είναι η επισήμανση του ρόλου των θεσμών. Πανεπιστήμια, Σχολές Καλών Τεχνών, μουσεία, εργαστήρια και καλλιτεχνικές ομάδες δημιούργησαν κλιμακωτά τις συνθήκες για την έρευνα και τη διδασκαλία των νέων μέσων. Τα εργαστήρια βίντεο μεταβλήθηκαν σε κέντρα ψηφιακής δημιουργίας, ενώ η συγκρότηση ακαδημαϊκών θεωρητικών προσανατολισμών σχετικών με την τέχνη και την τεχνολογία συνεισέφερε στην επαγγελματική θεμελίωση του πεδίου. Η δρ. Τσίχλα παραπέμπει, επίσης, σε εκθέσεις και θεσμούς, όπως το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, το Athens Digital Arts Festival, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και άλλες διοργανώσεις που εισήγαγαν το ελληνικό κοινό στις σύγχρονες μορφές ψηφιακής δημιουργίας. Το κεφάλαιο αυτό συνιστά την ιστοριογραφική αφετηρία του βιβλίου. Δεν εξαντλείται σε μια απλή καταγραφή καλλιτεχνών, αλλά υποδεικνύει πώς η κοινωνική, ακαδημαϊκή και θεσμική πραγματικότητα επηρέασε την ανάπτυξη της ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα.

Κεφάλαιο Γ΄. Οι νέοι καλλιτέχνες από τον 20ό στον 21ο αιώνα

Το τρίτο και πιο εκτενές κεφάλαιο, στις σελίδες 145–200, συνιστά τον κύριο άξονα της έρευνας. Η δρ. Τσίχλα εστιάζει πρωτίστως στους καλλιτέχνες που έδρασαν από τη δεκαετία του 1980 έως τα τέλη του 20ού αιώνα και εν συνεχεία τη μετάβαση στον 21ο αιώνα. Στο κεφάλαιο καταγράφεται ένα πλήθος περιπτώσεων Ελλήνων και ελληνικής καταγωγής δημιουργών. Σε αυτούς/αυτές περιλαμβάνονται η Ευγενία Στεφανή, η Ευανθία Τσαντίλα, ο Ανδρέας Αγγελιδάκης, ο Μάκης Φάρος, ο Πάνος Κοκκινιάς, η Μαρία Γιώτη, ο Στέφανος Τσιβόπουλος, ο Θανάσης Αργιανάς, η Δανάη Ανεσιάδου, η Γεωργία Σαγρή, ο Νίκος Χατζηνικολάου, ο Άγγελος Πλέσσας, η Μαριάννα Γιώτη και πολλοί ακόμη. Η συγκρότηση του σώματος των έργων φέρνει στο προσκήνιο την ετερογένεια των μέσων: βίντεο, φωτογραφία, ψηφιακή εκτύπωση, κινούμενη εικόνα, ήχος, φωτεινές εγκαταστάσεις, διαδικτυακές εφαρμογές, περφόρμανς και μεικτές τεχνικές. Σε πλήθος παραδειγμάτων η τεχνολογία δεν αντιπροσωπεύει απλώς το μέσο παραγωγής, αλλά στοιχείο που συμμετέχει στη διαμόρφωση της ίδιας της νοηματικής τους άρθρωσης. Η Ευγενία Στεφανή, ενδεικτικά, ενσωματώνει κινηματογραφικά αποσπάσματα και αρχειακό υλικό, ανιχνεύοντας τη μνήμη και την κινηματογραφική αφήγηση. Η Ευανθία Τσαντίλα επιστρατεύει βίντεο, φωτογραφία και ποιητικό κείμενο για να αναπαραστήσει όψεις της καθημερινής ζωής και του ανθρώπινου «Είναι». Ο Ανδρέας Αγγελίδακης διαμεσολαβεί την αρχιτεκτονική εμπειρία στο ψηφιακό και εικονικό περιβάλλον, παρακολουθώντας τη μεταβολή της ταυτότητας και του χώρου.

 Η τεχνητή νοημοσύνη, η εικονική και η επαυξημένη πραγματικότητα, η ρομποτική, η τρισδιάστατη εκτύπωση, η βιοτεχνολογία, η νανοτεχνολογία και οι διαδραστικές εφαρμογές επανακαθορίζουν τη μορφή και τη λειτουργία του έργου.

Στο έργο άλλων καλλιτεχνών δεσπόζουν η αμφισβήτηση των πολιτικών και κοινωνικών κανονικοτήτων, η οικονομική κρίση, η υποβάθμιση του αστικού ιστού, η μετανάστευση, η μνήμη, ο εκμηδενισμός της ταυτότητας και η σχέση ανθρώπου και φύσης. Ο Στέφανος Τσιβόπουλος μεταχειρίζεται κινηματογραφικές πρακτικές για να αποτιμήσει την αξία, το χρήμα και τις κοινωνικές σχέσεις. Η Μαρία Γιώτη χρησιμοποιεί το φιλμ, το βίντεο και την εγκατάσταση σε έργα που συνυφαίνονται με τη μουσική, την ιστορία και το διαπολιτισμικό βίωμα. Η Δανάη Ανεσιάδου κάνει χρήση του σώματός της και την προσωπική περφόρμανς ως πεδίο αναζήτησης της ταυτότητας. Κατά το πέρασμα στον 21ο αιώνα, η δρ. Τσίχλα εξετάζει τις διαμορφωτικές επιρροές της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης. Η τεχνητή νοημοσύνη, η εικονική και η επαυξημένη πραγματικότητα, η ρομποτική, η τρισδιάστατη εκτύπωση, η βιοτεχνολογία, η νανοτεχνολογία και οι διαδραστικές εφαρμογές επανακαθορίζουν τη μορφή και τη λειτουργία του έργου.

Ξεχωριστή έμφαση προσδίδεται σε διοργανώσεις, όπως η documenta 14, οι Μπιενάλε της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, τα «Θεωρήματα», οι «Πλατφόρμες», το Video Art Μηδέν και οι δραστηριότητες του ΕΜΣΤ και του MOMus. Οι θεσμοί αυτοί δεν περιορίζονται μόνο στο ρόλο τους, δηλαδή ως χώροι έκθεσης, αλλά και ως δίκτυα επικοινωνίας, πειραματισμού και προβολής νέων δημιουργών. Το εύρος των αναφορών και η εκτεταμένη τεκμηρίωση το μεταβάλλουν σε ένα είδος καταγραφής της σύγχρονης ελληνικής ψηφιακής δημιουργίας. Μολονότι η συσσώρευση των ονομάτων και των έργων ενδεχομένως να περιορίσει την αναγνωσιμότητα του μη μυημένου, όμως λειτουργεί ως ένα από τα κυριότερα ισχυρά σημεία του βιβλίου, καθώς συστηματοποιεί αρχειακό υλικό που υπό άλλες συνθήκες θα έμενε αποσπασματικό ή αδιερεύνητο.

Κεφάλαιο Δ΄. Πρόσληψη, εκθέσεις και εικονική πραγματικότητα

Το τέταρτο κεφάλαιο διερευνά την υποδοχή της «νέας» Τέχνης από το κοινό και την κριτική, τις σύγχρονες εκθέσεις ψηφιακής τέχνης στην Ελλάδα και τις εφαρμογές της εικονικής πραγματικότητας. Ο βασικός θεματικός του πυρήνας ξεδιπλώνεται από τη σελίδα 205 έως τη σελίδα 214. Η δρ. Τσίχλα διαπιστώνει ότι η πρώιμη δυσπιστία αναφορικά με το ψηφιακό έργο έχει καμφθεί σε αξιοσημείωτο βαθμό. Μουσεία και γκαλερί προβάλλουν πλέον με πιο συστηματικό τρόπο ψηφιακά έργα, ενώ έχει ενισχυθεί το ενδιαφέρον των συλλεκτών, του κοινού και των ακαδημαϊκών. Μολαταύτα, το θέμα της γνησιότητας, της μοναδικής παρουσίας και της δυνατότητας αναπαραγωγής συνεχίζει να προβληματίζει την κριτική. Πλέον, η ψηφιακή τέχνη προσλαμβάνεται ως απόρροια όχι μόνο ενός δεξιοτεχνικού χειρισμού, αλλά και μιας αισθητικής, εννοιολογικής και κοινωνικής λειτουργίας του έργου. Η ευρύτερη προβολή μέσω διαδικτυακών πλατφορμών πολλαπλασιάζει εντυπωσιακά το κοινό, διαμορφώνει όμως και νέες δυνατότητες αγοράς, κατανάλωσης και μετατροπής της Tέχνης σε προϊόν.

Ανάμεσα στις πρόσφατες εκθέσεις που αναδεικνύονται είναι η διεθνής έκθεση Plásmata: Bodies, Dreams, and Data, η οποία έλαβε χώρα στο Πεδίον του Άρεως, καθώς και η Seeing the Invisible στον Εθνικό Κήπο. Η δεύτερη ενσωμάτωσε την επαυξημένη πραγματικότητα, δίνοντας τη δυνατότητα στο κοινό να βλέπει τα έργα μέσω ειδικής εφαρμογής σε κινητές συσκευές. Το φυσικό περιβάλλον και η ψηφιακή εικόνα εμφανίζονταν ταυτόχρονα, κατασκευάζοντας έναν υβριδικό εκθεσιακό χώρο.

Ο θεατής δεν καθηλώνεται πλέον απέναντι από το έργο, αλλά δύναται να προσχωρεί στο πεδίο του, να περιηγείται μέσα σε αυτό και να επενεργεί στην εξέλιξη της εμπειρίας.

Καθίσταται ορατή επιπλέον η είσοδος των NFTs στην ελληνική καλλιτεχνική σκηνή. Τα έργα αυτά εγγράφονται στο ίδιο πλαίσιο με την τεχνολογία blockchain και δρουν ως ψηφιακά πιστοποιητικά ιδιοκτησίας, παράγοντας έναν νέο τύπο αντικειμένου με συλλεκτικό χαρακτήρα το οποίο μπορεί να προσελκύσει αγοραστές . Η δρ. Τσίχλα κατανοεί ότι οι εξελίξεις αυτές μεταμορφώνουν θεμελιακά τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείται, επικοινωνείται, περιέρχεται στην κατοχή του συλλέκτη και αξιολογείται ένα έργο. Στην καταληκτική θεματική ενότητα του κεφαλαίου περιγράφεται ένα πείραμα εικονικής πραγματικότητας που προβλήθηκε στη Θεσσαλονίκη στο πλαίσιο της έκθεσης καινοτομίας Beyond. Το έργο Explore Gauguin καθιστούσε εφικτό στον επισκέπτη να μεταβεί εικονικά στον κόσμο του γνωστού πίνακα του Paul Gauguin «Από πού ερχόμαστε; Ποιοι είμαστε; Πού πάμε;». Χάρη στη χρήση της εικονικής πραγματικότητας, οι θεατές δεν παρατηρούσαν απλώς την εικόνα, αλλά έρχονταν σε βιωματική επαφή με μια πολυαισθητηριακή περιδιάβαση στο εσωτερικό της. Το παράδειγμα αυτό συνοψίζει μια ουσιώδη θέση του βιβλίου ότι η ψηφιακή τέχνη μετασχηματίζει τη σχέση του κοινού με την εικόνα. Ο θεατής δεν καθηλώνεται πλέον απέναντι από το έργο, αλλά δύναται να προσχωρεί στο πεδίο του, να περιηγείται μέσα σε αυτό και να επενεργεί στην εξέλιξη της εμπειρίας.

Το πιο καίριο συμπέρασμα είναι ότι η ψηφιακή τέχνη δεν χαρακτηρίζεται από μια μονοσήμαντη ή ενιαία υφολογική ταυτότητα. Διακρίνεται από πολυφωνία, πολυτροπικότητα και αδιάκοπη αλλαγή.

Στον Επίλογο, στις σελίδες 220–221, η δρ, Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα αποτυπώνει περιληπτικά τα κύρια συμπεράσματα της έρευνάς της. Ο ηλεκτρονικός-ψηφιακός πολιτισμός θέτει σε σχέση την τεχνολογία με την κουλτούρα, τις υλικές τεχνικές με τις συμβολικές-σημειωτικές εκφάνσεις. Ο κυβερνοχώρος μετατρέπεται σε δεσπόζον ανθρωπολογικό και πολιτιστικό πλαίσιο, κατασκευάζοντας νέες αγορές και νέους τρόπους παραγωγής και υποδοχής της αναπαράστασης. Η ψηφιακή τέχνη έφθασε στην Ελλάδα με σχετική βραδύτητα, αλλά στη συνέχεια επεκτάθηκε με ιδιαίτερη δυναμική. Η δημιουργία εξειδικεύσεων και εργαστηρίων στις Σχολές Καλών Τεχνών της Ελλάδας διευκόλυνε τις νεότερες γενιές καλλιτεχνών να έρθουν σε επαφή και να οικειοποιηθούν τα νέα μέσα. Το πιο καίριο συμπέρασμα είναι ότι η ψηφιακή τέχνη δεν χαρακτηρίζεται από μια μονοσήμαντη ή ενιαία υφολογική ταυτότητα. Διακρίνεται από πολυφωνία, πολυτροπικότητα και αδιάκοπη αλλαγή. Δύναται να εμπεριέχει ψηφιακές αναπαραστάσεις, φυσικά αντικείμενα, κινούμενες εικόνες, βίντεο, ήχο, ενσώματες παρουσίες, ζωγραφική, σχέδιο και εγκαταστάσεις. Συντελεί, άρα, σε μια επικαιροποιημένη πραγμάτωση αυτού που ονομάζεται «ολιστικό έργο τέχνης», εντός του οποίου διαφορετικά είδη τέχνης και πρακτικές συνδιαλέγονται.

Κριτική αποτίμηση

Τα θεμελιώδη σημεία υπεροχής του βιβλίου είναι η μοναδικότητα και η έκταση της έρευνας. Η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα δεν οριοθετείται σε μια γενικόλογη ιστορία της ψηφιακής τέχνης, αλλά συμπεριλαμβάνει τη διεθνή ιστορική εξέλιξη με το ελληνικό παράδειγμα. Υπάγει τους Έλληνες καλλιτέχνες σε ένα πλατύτερο θεωρητικό και ιστορικό συγκείμενο και επισημαίνει τη σχέση τους με τη διεθνή καλλιτεχνική σκηνή. Ιδιαίτερα σημαίνουσα είναι η καταγραφή καλλιτεχνών, έργων, θεσμών, εργαστηρίων και εκθέσεων. Το βιβλίο συνιστά σημείο αναφοράς για ιστορικούς της τέχνης, καλλιτέχνες, επιμελητές, φοιτητές, μουσειολόγους και ερευνητές του σύγχρονου πολιτισμικού κεφαλαίου. Η εκτενής βιβλιογραφία, το ευρετήριο ονομάτων και το ευρετήριο όρων ισχυροποιούν τον επιστημονικό και χρηστικό του χαρακτήρα.

Πρόκειται εντέλει για ένα βιβλίο που δεν συνομιλεί μόνο με την τεχνολογία. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο η Tέχνη εναρμονίζεται με τις αλλαγές της κοινωνίας, ανασημασιοδοτεί την εικόνα, τροποποιεί τη θέση του κοινού και αξιώνει τον χώρο της μέσα στον σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον.

Ομοίως αξιόλογο είναι το εκτενές εικονογραφικό υλικό. Τα έργα δεν λειτουργούν ως αισθητική πλαισίωση, αλλά ενισχύουν την τεκμηρίωση και βοηθούν τον αναγνώστη να ανιχνεύσει τις εξελίξεις από τη φωτογραφία και την ηλεκτρική τέχνη έως το βίντεο, το διαδίκτυο, την τεχνητή νοημοσύνη και την επαυξημένη πραγματικότητα. Η ευρεία κλίμακα του θέματος δημιουργεί αναπόδραστα και ορισμένες δυσκολίες. Το εκτεταμένο σύνολο δημιουργών και έργων προϋποθέτει ότι ο αναγνώστης θα πρέπει να είναι βαθύς γνώστης της ιστορίας της τέχνης, ενώ η πολυμορφία που ενέχει ο όρος «ψηφιακή τέχνη» προσδίδει στα όρια των κατηγοριών μια a priori ρευστότητα. Οι παρατηρήσεις αυτές, ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν περιορίζουν την αξία του βιβλίου, αντίθετα αποτελούν συνέπεια του εύρους και της φιλοδοξίας του εγχειρήματος.

Εν κατακλείδι, το βιβλίο αποτελεί μια ουσιαστική συμβολή στη σύγχρονη ελληνική ιστοριογραφία της τέχνης. Διερευνά και καταγράφει μια περιοχή που για μια μεγάλη χρονική περίοδο παρέμενε τμηματικά μελετημένη και τεκμηριώνει ότι η ψηφιακή τέχνη στην Ελλάδα φέρει ιστορικό βάθος, σημαντικούς εκπροσώπους και θεσμική παρουσία. Η δρ. Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα προβάλλει με ισχυρή επιχειρηματολογία τη μετάβαση από τη φωτογραφική και ηλεκτρική εικόνα στο βίντεο, την τέχνη του υπολογιστή, το διαδίκτυο, την εικονική και επαυξημένη πραγματικότητα, την τεχνητή νοημοσύνη και τα NFTs. Ταυτόχρονα, υπογραμμίζει ότι η τεχνολογία δεν παύει την καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά αναδιαμορφώνει τα εργαλεία, τις μορφές, τις προοπτικές και τους τρόπους επικοινωνίας της. Πρόκειται εντέλει για ένα βιβλίο που δεν συνομιλεί μόνο με την τεχνολογία. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο η Tέχνη εναρμονίζεται με τις αλλαγές της κοινωνίας, ανασημασιοδοτεί την εικόνα, τροποποιεί τη θέση του κοινού και αξιώνει τον χώρο της μέσα στον σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον.

*Ο ΠΕΤΡΟΣ ΓΚΟΣΙΟΠΟΥΛΟΣ είναι εκπαιδευτικός εικαστικών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και υποψήφιος διδάκτορας στο ΑΠΘ.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μαρκέλλα-Ελπίδα Τσίχλα είναι διδάκτωρ Ιστορίας της Τέχνης με υποτροφία του ΙΚΥ. Είναι κάτοχος δύο μεταπτυχιακών τίτλων στην Ιστορία της Τέχνης και τη Μουσειολογία, με έμφαση στις Νέες Τεχνολογίες, ενώ έχει εκπονήσει και μεταδιδακτορική έρευνα στο ΑΠΘ. Επαγγελματικά ασχολείται με τη διδασκαλία της Ιστορίας της Τέχνης στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και την Πολιτιστική Διαχείριση στο Υπουργείο Πολιτισμού.

Έχει διακριθεί στο διαγωνισμό Metalogues 2022 σε οργάνωση του Goethe Insitut για Βράβευση Ιδέας και Χρηματοδότηση για το σχεδιασμό έκθεσης με XR Τεχνολογίες και δημιουργία εμπειρίας στα έργα του Gauguin. Επίσης έχει συμμετάσχει ως ερευνήτρια στο επιστημονικό πρόγραμμα: «Σύγχρονη Τέχνη και Νέα Μέσα: Ψηφιακότητα, Διάδραση και Διαδίκτυο. Έλληνες Καλλιτέχνες-δημιουργοί, έργα τέχνης, εκθέσεις και η πρόσληψή τους από το κοινό». Έχει συμμετάσχει στην επιμέλεια εκθέσεων στις Πλατφόρμες, τα Θεωρήματα, την Art Forum Gallery και την Art Thessaloniki.

Έχει εκδώσει μέχρι στιγμής άλλα δύο βιβλία: Η λογοκρισία στην τέχνη. Περιπτώσεις λογοκρισίας στη μεταπολεμική ελληνική τέχνη (εκδ. Βάνιας) και Η σύγχρονη τέχνη στη Θεσσαλονίκη (εκδ. University Studio Press).