«Μάσκες τελετουργίας – Συλλογή Φώτη Καγγελάρη» – Η μεταμφίεση ως επίκληση του Καλού και μάχη με το Κακό

Πώς αποτιμάται η έννοια της «μάσκας» στον σύγχρονο δυτικό πολιτισμό; Στη γλώσσα μας συνδέεται μεταφορικά με την προσποίηση, το ψέμα, με αρνητικές συνδηλώσεις. Όταν «βγάζουμε τη μάσκα» μας, αποκαλύπτουμε το πραγματικό μας πρόσωπο, τον αληθινό μας εαυτό – αν υπάρχει κάτι τέτοιο.

Οι μάσκες κρύβουν τόσο αποτελεσματικά, επειδή πολύ απλά λένε την αλήθεια, ή πιο ορθά, καλύπτουν το πρόσωπο με τη δική τους αλήθεια: το πιο δύσκολο πράγμα να φωτογραφηθεί είναι μια μάσκα, γράφει ο Ρολάν Μπαρτ, εφόσον η έκφρασή της είναι πάντα συγκεκριμένη, δεν μπορεί να αλλαχθεί. Και έτσι, κατά κάποιον τρόπο, αποτελεί πέρα από μέσο μεταμφίεσης και ένα «σύμβολο της αθωότητας», όπως επισημαίνει ο Φώτης Καγγελάρης στον πρόλογο της έκδοσης Μάσκες τελετουργίας – Συλλογή Φώτη Καγγελάρη (εκδ. Παπαζήση).

Η ιστορία των μασκών είναι αρχαία και χωράει μέσα της τις παραδόσεις, τα έθιμα και τις πρακτικές άλλων λαών, μη δυτικών. Σε αυτή την πλευρά επικεντρώνεται ο ανά χείρας, δίγλωσσος τόμος, ένα έντυπο «μουσείο» που φιλοξενεί την εντυπωσιακή συλλογή από μάσκες του διδάκτορα ψυχοπαθολογίας και συγγραφέα Φώτη Καγγελάρη. Η συλλογή του περιλαμβάνει πάνω από χίλιες μάσκες, από διάφορα υλικά και σε διάφορες διαστάσεις, αποκτημένες -συχνά με ρίσκο- από τα ταξίδια του στην Αφρική, την Αμερική, την Ασία και τις χώρες του Ειρηνικού.

Μάσκες που μπορούν να χωριστούν σε δυο κατηγορίες αναλόγως τον τρόπο χρήσης τους, είτε σε τελετουργίες είτε σε θεατρικά δρώμενα. Θεότητες, δαίμονες, μυστηριώδεις φιγούρες και διάφορες περσόνες: τα προσωπεία ασκούν μια μυστηριώδη γοητεία στον θεατή, κρύβοντας πίσω τους συναρπαστικές ιστορίες. Μια πρώτη γεύση παίρνουμε από τον κατατοπιστικό πρόλογο που υπογράφει ο Καγγελάρης και τα ακόλουθα σημειώματα, συναδέρφων του ψυχαναλυτών, μελετητών, αλλά και καλλιτεχνών, μεταξύ των οποίων ο φωτογράφος Νίκος Καπράλος, συνδημιουργός των πορτρέτων της έκδοσης.

Ο Φώτης Καγκελάρης στη διάρκεια έκθεσης των μασκών του.

Ιδίως από το κείμενο του Καγγελάρη μαθαίνουμε πολλά για τη θέση και τη σημασία της «μάσκας». Κατ’ αρχάς, σε διάφορες κουλτούρες, ο όρος «μάσκα» δεν περιγράφει μόνο το κάλυμμα του προσώπου, αλλά ολόκληρου του σώματος. Κάποιες μάσκες, λοιπόν, δεν φοριούνται -το συμπεραίνει και ο θεατής-αναγνώστης εξετάζοντας τον σχεδιασμό τους-, αλλά φέρονται ή τοποθετούνται σε κάποιο σημείο της κοινότητας. Κάποιες αποσυντίθενται από μόνες τους, αφού εξυπηρετήσουν τον ρόλο τους σε κάποια τελετή, κάποιες άλλες καταστρέφονται αμέσως μετά. 

Από την παιδική ηλικία της ανθρωπότητας, οι μάσκες εκφράζουν την προσπάθεια του ανθρώπου να τιθασεύσει τη φύση και να διατηρήσει την κοινότητά του ενωμένη. «Η μάσκα τελετουργίας γίνεται μια συνοδευτική ή αποτροπαϊκή διαδικασία στην πορεία του ανθρώπου από τη γέννηση στον θάνατο, στην προσδοκία του για ευτυχία» (σελ.15-17). Μέσω μιας τελετής με μάσκες είτε προσκαλούνται είτε διώκονται στοιχεία και στοιχειά και στην ουσία, προσωποποιούνται οι επιθυμίες και οι φόβοι, περνώντας στη «διάσταση της ορατής πραγματικότητας».

Από τη Μοζαμβίκη, μάσκα θεραπευτικών τελετών

Πολλά πρόσωπα μάς κοιτούν, καθώς ξεφυλλίζουμε: μάσκες από την Ακτή Ελεφαντοστού, τελετών μαγείας, θεραπείας και χορού. Από το Μπενίν, κεφαλές Βουντού. Από τη Σενεγάλη, μια δίχρωμη, σε λευκό και άσπρο, μάσκα για τη θεραπεία των ψυχικών διαταραχών. Από την Γκάνα, ένα κερασφόρο πλάσμα με κόκκινα μάτια. Από το Μάλι, ένα ξύλινο ειδώλιο και ένα ακόμα, σαν φάντασμα με ανοιχτές αγκάλες, από ύφασμα, ξύλο, καθρέφτες, δόντια κατσίκας και φυτικά υλικά. Μια αντιλόπη από ξύλο, για τις τελετές κυνηγιού.

Από το Μάλι, μάσκα τελετών μαγείας

Από την Αμερική, η μάσκα ενός Σαμάνου του Παναμά, που σχηματίζεται από την ένωση δυο ξύλινων, πολύχρωμων παπαγάλων. Από το Εκουαδόρ, τον Ισημερινό, ένας ιαγουάρος για τις εορταστικές τελετές και τα θεατρικά δρώμενα. Προσωπεία της Αλάσκας και από το Μπουτάν, μάσκες από γαμήλια αφιερώματα. Από την Κορέα, προσθήκες από χαρτόνι και από την Ιαπωνία, εξαρτήματα του θεάτρου Νο. Μια θεότητα της Βιρμανίας που έχει στα σαγόνια της μια μικρότερη, ανθρώπινη μορφή. Πήλινες θεότητες από το Βανουάτου, περιδέραια από την Παπούα Νέα Γουινέα και πολλά, πολλά ακόμα…

Επιστρέφοντας στον δυτικό κόσμο

«Δώσε στον άνθρωπο μια μάσκα και θα σου πει την αλήθεια»: με τη γνωστή ρήση του Όσκαρ Ουάιλντ ανοίγει τον πρόλογό του ο Φώτης Καγγελάρης, μεγάλο μέρος του οποίου είναι αφιερωμένο στη σημασία της «μάσκας» στον δυτικό κόσμο και κυρίως, στο δρώμενο των Αποκριών. Φορώντας το κοστούμι του, ο υποδυόμενος αποκτά ένα σώμα εκτός της καθημερινότητάς του, μια ταυτότητα που του επιτρέπει να μεταμφιεστεί και να απολαύσει χωρίς αναστολές και ενοχές, δεχόμενος τα γεγονότα ως κάποιος Άλλος.

Από τη Βιρμανία, μάσκα θρησκευτικών δρώμενων

Κάποιες φορές, βέβαια, σημειώνει ο Καγγελάρης, ο καρναβαλιστής μεταμφιέζεται σε κάτι που φοβάται πως αποτελεί μέρος της ταυτότητάς του -καλόγρια, ναυαγός, τρελός- και ταυτίζεται με αυτό, προκειμένου να βιώσει τον κίνδυνο και να τον αντιμετωπίσει. Κάτι αντίστοιχο με τις πρακτικές του σαμάνου, που μεταμφιέζεται για να διώξει το Κακό, πέρα από το να επικαλεστεί το Καλό.

Δεν χρειάζεται να περιγράψουμε περισσότερα για αυτό το μυστηριώδες και γοητευτικό βιβλίο – τα υπόλοιπα μπορεί να τα ανακαλύψει ο αναγνώστης. Ας σταθούμε μοναχά στην εξής σημείωση του Καγγελάρη, που επισημαίνει τη διαρκή και ενίοτε έμμεση επιρροή που ασκούν οι μάσκες μέχρι σήμερα:

«Οι Πρώτες Τέχνες μπολιάζουν δημιουργικά τη δυτική τέχνη με κεντρικό σημείο αναφοράς τις Δεσποινίδες της Αβινιόν του Picasso (1907) και τον Φεγγαρίσιο Πιερότο του Schönberg (1912). Όσον αφορά τις Δεσποινίδες ο θεατής παρατηρεί ότι τα πρόσωπα των γυναικών του πίνακα είναι μάσκες της εθνότητας Φανγκ της Γκαμπόν, τις οποίες ο Picasso περιεργαζόταν στο Μουσείο του Τροκαντερό. Το ποτάμι του Μοντερνισμού παρασύρει την παλαιά τέχνη και μέσω της ρήξης της φόρμας εκκολάπτονται και δημιουργούνται όλα τα κινήματα που διασχίζουν τον 20ό αιώνα και όχι μόνο. Χωρίς τις μάσκες δεν θα μπορούσε να υπάρξει Μοντερνισμός, δηλαδή, δεν θα μπορούσε να υπάρξει τέχνη».

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον Φώτη Καγγελάρη

Ο Φώτης Καγγελάρης είναι Διδάκτωρ Ψυχοπαθολογίας του Πανεπιστημίου του Παρισιού. Διδάσκει Ψυχολογία και Ψυχοπαθολογία της Τέχνης στη Σχολή Καλλιτεχνικών Σπουδών του ΠΑΔΑ. Είναι σεμιναριακός εισηγητής στην ΑΣΚΤ, την ΕΦΕ και τη Σχολή Θεάτρου Τέχνης Κάρολος Κουν. Είναι συγγραφέας δοκιμίων, λογοτεχνίας, πανεπιστημιακών συγγραμμάτων και θεατρικού έργου. Κείμενά του έχουν χρησιμοποιηθεί σε θεατρικές παραστάσεις (Μιχαήλ Μαρμαρινός, κ.ά.).

Έχει δώσει πλήθος διαλέξεων, σεμιναρίων, συνεντεύξεων και έχει συμμετάσχει σε πολλές τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές και συνέδρια. Έχει οργανώσει ατομικές και ομαδικές εκθέσεις ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία, έχει επιμεληθεί εικαστικές εκθέσεις και έχει κάνει παρουσιάσεις βιβλίων, θεατρικές κριτικές, κ.λπ. Διαθέτει συλλογή τελετουργικών μασκών, ίσως την μεγαλύτερη στον κόσμο, η οποία έχει προκύψει μέσα από προσωπική αναζήτηση με ταξίδια σε όλες τις χώρες του κόσμου. Τμήμα τους έχει εκτεθεί στην ΑΣΚΤ, στον Δήμο της Αθήνας κ.λπ.

Επίσης είναι Πρόεδρος της Εταιρείας Μελέτης Πολιτισμικής Ετερότητας (ΕΜΠΕ), Μέλος της Διεθνούς Ένωσης Κριτικών Τέχνης, Μέλος της Ελληνικής Φιλοσοφικής Εταιρείας, Επίτιμο Μέλος της Ελληνικής Φωτογραφικής Εταιρείας, π. Μέλος Δ.Σ. Ευρωπαϊκής Οργάνωσης για την Τέχνη και την Ψυχική Υγεία.