wagner250

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

«Για τον Βάγκνερ (...) θα μπορούσαμε να πούμε (...) πως έχει δώσει φωνή σε κάθε τι στη φύση το οποίο δεν ήθελε να μιλήσει ώς τώρα» Φ. Νίτσε

Ο Καρλ Ντάλχαους (Carl Dahlhaus 1928-1989) υπήρξε επιφανής μουσικολόγος με νεωτερική κριτική σκέψη, καθηγητής της ιστορίας της μουσικής σε γερμανικά πανεπιστήμια, διευθυντής έκδοσης των απάντων του Ρίχαρντ Βάγκνερ (Λειψία 1813-Βενετία 1883), διευθυντής ερευνητικών μουσικολογικών προγραμμάτων, συγγραφέας πλείστων έργων με θέματα όπως είναι η μουσική παραγωγή του 18ου και του 19ου αιώνα, ο ρομαντισμός και ο μοντερνισμός στη μουσική, η απόλυτη έννοια της μουσικής, η αισθητική της μουσικής. 

Αυτές οι ιδιότητες του Ντάλχαους προσδιορίζουν τη σύνθεση του βιβλίου του για τα μουσικά δράματα του Βάγκνερ, στο οποίο ως πεδίο εργασίας αξιοποιούνται τα έργα Ο ιπτάμενος Ολλανδός, Τανχόυζερ, Λόενγκριν, Τριστάνος και Ιζόλδη, Οι αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης, η τετραλογία Το δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ (Ο χρυσός του Ρήνου, Η Βαλκυρία, Ζίγκφριντ, Το λυκόφως των θεών), και τέλος το έργο Πάρσιφαλ. Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο Ντάλχαους σχολιάζει τη θέση του Βάγκνερ στη διεθνή βιβλιογραφία τόσο στον τομέα της μουσικής όσο και στον τομέα της φιλοσοφίας (π. χ. Νίτσε) μέσα σε κλίμα αποθεωτικής απολογίας αλλά και κακεντρεχούς πολεμικής (ποτέ όμως σε σιωπή αποκλεισμού), δίνει έμφαση στα έργα που αποτελούν τον λεγόμενο βαγκνερικό κανόνα και μόνον περιστασιακά αναφέρεται στα πρώιμα έργα του συνθέτη, παρακάμπτει τη βιογραφική αντιμετώπιση (ως εξαντλημένο θέμα) και την αναφορά στην εξωκαλλιτεχνική, πολιτική εκμετάλλευση του Βάγκνερ, για την οποία άλλωστε ευθύνεται η συμπεριφορά των επιγόνων του και γενικότερα των διαχειριστών της πολιτισμικής παρακαταθήκης του και όχι η ίδια η μουσική του. Παράλληλα παρουσιάζει τη διαχρονική προβληματική για τον ειδολογικό χαρακτήρα των έργων του Βάγκνερ, στην οποία πάντως συμμετείχε και ο ίδιος ο συνθέτης με τα θεωρητικά δοκίμιά του, και κυρίως για τη σχέση λόγου και μουσικής όπως αποτυπώνεται στα έργα αυτά.

dahlhaus2Ο Ντάλχαους τονίζει με έμφαση ότι η σχέση εναλλαγής κειμένου και μουσικής αποτελεί χαρακτηριστική φόρμα στα έργα του Βάγκνερ σύμφωνα με την αντίληψη του συνθέτη. Ούτε η μουσική υποτάσσεται στο κείμενο σαν απλό αντίκρισμα αυτού, ούτε το κείμενο αποτελεί όχημα της μουσικής. Κατά τον Βάγκνερ ο διάλογος μουσικής και κειμένου αντιπροσωπεύει τον δίαυλο μετάβασης μέχρι τα λεπτότερα και βαθύτερα επίπεδα της τέχνης του. Με άλλα λόγια, η σχέση κειμένου και μουσικής αποτελεί το διφυές μέσον έκφρασης του δημιουργού.

Περαιτέρω, ο Ντάλχαους πραγματεύεται με κριτική και συγκριτική αντίληψη τους μύθους που λειτουργούν ως πρώτη ύλη για τη σύνθεση των έργων του Βάγκνερ, την καταγωγή των μύθων αυτών, τη λόγια διάσωση και εξέλιξή τους, την παρέμβαση και επεξεργασία του Βάγκνερ, καθώς και τη συνακόλουθη δημιουργία αρχετυπικών χαρακτήρων με διαχρονική ισχύ, όπου εμπλέκονται αφενός εξωκαλλιτεχνικοί (κοινωνικοί, ιστορικοί, οικονομικοί) παράγοντες και αφετέρου βιωματικό υλικό του συνθέτη. Με αυτή την προϋπόθεση, προβάλλονται κεντρικά στοιχεία της θεματικής των έργων του Βάγκνερ, όπως είναι ο έρως και ο θάνατος, η μοίρα, η προσωποποίηση της φύσης, ο φόβος και η αφοβία, η αντιπαράθεση του εσωτερικού ανθρώπου με το εξωτερικό περιβάλλον, η ανθρώπινη βούληση, η συμπόνια, η απάρνηση, η παραίτηση, η καταγωγή του νέου κόσμου από τις θυσίες ηρώων, και σ’ αυτό το πλαίσιο σημειώνεται και η επίδραση του Σοπενχάουερ στη σημασιολογική διάρθρωση των έργων του Βάγκνερ.

Με την ίδια κριτική και συγκριτική αντίληψη, ο Ντάλχαους πραγματεύεται στοιχεία που χαρακτηρίζουν την οικονομία της δομής στα έργα του Βάγκνερ, όπως είναι η λειτουργικότητα των τίτλων, η εσωτερική και η εξωτερική δράση, η στερεή «λογική» του συνθέτη που αποτυπώνεται στη σταθερότητα της μελωδικής/ρυθμικής φόρμας, οι τεχνικές και αισθητικές αντιφάσεις, οι διερευνήσεις μουσικών δυνατοτήτων, η σχέση κεντρικού μουσικού κορμού και μοτίβων, η διακειμενικότητα (συμπεριλαμβανομένης και της αυτοδιακειμενικότητας), οι μουσικές εικόνες, η λεκτική λιτότητα (η κατά Βάγκνερ ηχούσα σιωπή).

Είναι προφανές ότι το βιβλίο (ενισχυμένο με ποικίλο παρακειμενικό και ηχητικό υλικό στην ελληνική έκδοση, βραβείο της Ένωσης Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών 2010) διαθέτει ιδιαιτέρως υψηλή πληροφορητικότητα, η οποία εστιάζεται στην τριπλή ιδιότητα του Βάγκνερ ως θεωρητικού, ως μουσικού, ως ποιητή. Με τον τρόπο αυτό, το βιβλίο αποτελεί έναν κανόνα κριτικού ελέγχου μουσικών και γενικότερα πολιτισμικών προϊόντων στο επίπεδο της ανίχνευσης ιδεών και στο επίπεδο της καλώς οργανωμένης αποτύπωσης και διεκπεραίωσης αυτών.

 * Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).
wagner-exofCarl Dahlhaus
Τα μουσικά δράματα του Ρίχαρντ Βάγκνερ
Μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος
Επιμέλεια: Δήμος Κουβίδης, Μάκης Σολωμός
Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2010, σελ.: 304

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ RICHARD WAGNER


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Άλφρεντ Χίτσκοκ, ο άρχοντας του σασπένς – μια αναλυτική μελέτη του χιτσκοκικού έργου

Άλφρεντ Χίτσκοκ, ο άρχοντας του σασπένς – μια αναλυτική μελέτη του χιτσκοκικού έργου

Για το βιβλίο του Neil Sinyard «Άλφρεντ Χίτσκοκ – Ο άρχοντας του σασπένς» (μτφρ. Πάρις Μνηματιάδης, εκδ. Το Μέλλον).

Του Θόδωρου Σούμα

Το βιβλίο του Άγγλου κριτικού, καθηγητή κινηματογράφου και συγγραφέα Νιλ Σίνγιαρντ, Άλφρεντ Χίτσκοκ&nbs...

Η πολιτιστική ζωή στην Ευρώπη, του Ζακ Ντουγκάστ

Η πολιτιστική ζωή στην Ευρώπη, του Ζακ Ντουγκάστ

Για το βιβλίο του Jacques Dugast «Η πολιτιστική ζωή στην Ευρώπη – Τέλη 19ου αι. - αρχές 20ού αι.» (μτφρ. Αλεξάνδρα Νεστοροπούλου, εκδ. Gutenberg).

Της Λεύκης Σαραντινού

Κάποιοι την ονόμασαν Μπελ Επόκ, δηλαδή όμορφη εποχή. Άλλοι δεν τη θε...

Ρίττερ, Ντένε, Φος – στο πένθιμο οικογενειακό τραπέζι του Τόμας Μπέρνχαρντ

Ρίττερ, Ντένε, Φος – στο πένθιμο οικογενειακό τραπέζι του Τόμας Μπέρνχαρντ

Για το θεατρικό έργο του Thomas Bernhard «Ρίττερ, Ντένε, Φος» (μτφρ. Γιώργος Δεπάστας, εκδ. Κριτική).

Του Νίκου Ξένιου

Το ντεμπούτο του στο θέατρο ο Τόμας Μπέρνχαρντ (1931-1989) το έκανε το 1970 στο Αμβούργο με το γκροτέσκο έργο Μια γιορτή για τον ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο κόσμος του χθες, ο κόσμος του αύριο»

«Ο κόσμος του χθες, ο κόσμος του αύριο»

Εξήντα συγγραφείς συμμετέχουν στον συλλογικό τόμο «Ο κόσμος του χθες, ο κόσμος του αύριο. Πώς η πανδημία γίνεται έμπνευση», από το Ιβηροαμερικανικό Φεστιβάλ «Λογοτεχνία Εν Αθήναις-ΛΕΑ» και τις Εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press

Η παρουσίαση του...

Τρεις αδελφές, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά (κριτική)

Τρεις αδελφές, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά (κριτική)

Για την παράσταση «Τρεις αδελφές» του Αντόν Τσέχοφ, σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Καραντζά, στο Θέατρο Βεάκη, η οποία παρουσιάζεται απόψε διαδικτυακά με μικρό αντίτιμο (εδώ: https://vimeo.com/ondemand/totheatro)

Του Νίκου Ξένιου

...
Οι «Συναντήσεις» του Μενέλαου Καραμαγγιώλη σε διαδραστική πλατφόρμα

Οι «Συναντήσεις» του Μενέλαου Καραμαγγιώλη σε διαδραστική πλατφόρμα

Μια σύγχρονη διαδραστική πλατφόρμα, με την υποστήριξη του Onassis Culture, θα φιλοξενήσει ψηφιακά τη σειρά ντοκιμαντέρ του Μενέλαου Καραμαγγιώλη «Συναντήσεις με αξιοσημείωτους ανθρώπους», από σήμερα, Παρασκευή 27 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

Ένα πιάτο λιγότερο, της Μαριλένας Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Ένα πιάτο λιγότερο, της Μαριλένας Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαριλένας Παπαϊωάννου «Ένα πιάτο λιγότερο», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη (προδημοσίευση)

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Γιάννη Ευσταθιάδη «Ανοιχτό μικρόφωνο – Μονόλογοι και ομολογίες» το οποίο κυκλοφορεί στις 15 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μελάνι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ξανθός άγγελος

Έτσι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...
Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Νοεμβρίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Η ανάγνωση είναι ζωή: Τα βιβλιοπωλεία πρέπει να παραμείνουν ανοιχτά

Η Σύμπραξη των Εκδοτών απευθύνει έκκληση στην κυβέρνηση, μέσω επιστολής της στον Πρωθυπουργό, να παραμείνουν ανοιχτά τα βιβλιοπωλεία στη διάρκεια της εφαρμογής των μέτρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ