wagner250

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

«Για τον Βάγκνερ (...) θα μπορούσαμε να πούμε (...) πως έχει δώσει φωνή σε κάθε τι στη φύση το οποίο δεν ήθελε να μιλήσει ώς τώρα» Φ. Νίτσε

Ο Καρλ Ντάλχαους (Carl Dahlhaus 1928-1989) υπήρξε επιφανής μουσικολόγος με νεωτερική κριτική σκέψη, καθηγητής της ιστορίας της μουσικής σε γερμανικά πανεπιστήμια, διευθυντής έκδοσης των απάντων του Ρίχαρντ Βάγκνερ (Λειψία 1813-Βενετία 1883), διευθυντής ερευνητικών μουσικολογικών προγραμμάτων, συγγραφέας πλείστων έργων με θέματα όπως είναι η μουσική παραγωγή του 18ου και του 19ου αιώνα, ο ρομαντισμός και ο μοντερνισμός στη μουσική, η απόλυτη έννοια της μουσικής, η αισθητική της μουσικής. 

Αυτές οι ιδιότητες του Ντάλχαους προσδιορίζουν τη σύνθεση του βιβλίου του για τα μουσικά δράματα του Βάγκνερ, στο οποίο ως πεδίο εργασίας αξιοποιούνται τα έργα Ο ιπτάμενος Ολλανδός, Τανχόυζερ, Λόενγκριν, Τριστάνος και Ιζόλδη, Οι αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης, η τετραλογία Το δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ (Ο χρυσός του Ρήνου, Η Βαλκυρία, Ζίγκφριντ, Το λυκόφως των θεών), και τέλος το έργο Πάρσιφαλ. Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο Ντάλχαους σχολιάζει τη θέση του Βάγκνερ στη διεθνή βιβλιογραφία τόσο στον τομέα της μουσικής όσο και στον τομέα της φιλοσοφίας (π. χ. Νίτσε) μέσα σε κλίμα αποθεωτικής απολογίας αλλά και κακεντρεχούς πολεμικής (ποτέ όμως σε σιωπή αποκλεισμού), δίνει έμφαση στα έργα που αποτελούν τον λεγόμενο βαγκνερικό κανόνα και μόνον περιστασιακά αναφέρεται στα πρώιμα έργα του συνθέτη, παρακάμπτει τη βιογραφική αντιμετώπιση (ως εξαντλημένο θέμα) και την αναφορά στην εξωκαλλιτεχνική, πολιτική εκμετάλλευση του Βάγκνερ, για την οποία άλλωστε ευθύνεται η συμπεριφορά των επιγόνων του και γενικότερα των διαχειριστών της πολιτισμικής παρακαταθήκης του και όχι η ίδια η μουσική του. Παράλληλα παρουσιάζει τη διαχρονική προβληματική για τον ειδολογικό χαρακτήρα των έργων του Βάγκνερ, στην οποία πάντως συμμετείχε και ο ίδιος ο συνθέτης με τα θεωρητικά δοκίμιά του, και κυρίως για τη σχέση λόγου και μουσικής όπως αποτυπώνεται στα έργα αυτά.

dahlhaus2Ο Ντάλχαους τονίζει με έμφαση ότι η σχέση εναλλαγής κειμένου και μουσικής αποτελεί χαρακτηριστική φόρμα στα έργα του Βάγκνερ σύμφωνα με την αντίληψη του συνθέτη. Ούτε η μουσική υποτάσσεται στο κείμενο σαν απλό αντίκρισμα αυτού, ούτε το κείμενο αποτελεί όχημα της μουσικής. Κατά τον Βάγκνερ ο διάλογος μουσικής και κειμένου αντιπροσωπεύει τον δίαυλο μετάβασης μέχρι τα λεπτότερα και βαθύτερα επίπεδα της τέχνης του. Με άλλα λόγια, η σχέση κειμένου και μουσικής αποτελεί το διφυές μέσον έκφρασης του δημιουργού.

Περαιτέρω, ο Ντάλχαους πραγματεύεται με κριτική και συγκριτική αντίληψη τους μύθους που λειτουργούν ως πρώτη ύλη για τη σύνθεση των έργων του Βάγκνερ, την καταγωγή των μύθων αυτών, τη λόγια διάσωση και εξέλιξή τους, την παρέμβαση και επεξεργασία του Βάγκνερ, καθώς και τη συνακόλουθη δημιουργία αρχετυπικών χαρακτήρων με διαχρονική ισχύ, όπου εμπλέκονται αφενός εξωκαλλιτεχνικοί (κοινωνικοί, ιστορικοί, οικονομικοί) παράγοντες και αφετέρου βιωματικό υλικό του συνθέτη. Με αυτή την προϋπόθεση, προβάλλονται κεντρικά στοιχεία της θεματικής των έργων του Βάγκνερ, όπως είναι ο έρως και ο θάνατος, η μοίρα, η προσωποποίηση της φύσης, ο φόβος και η αφοβία, η αντιπαράθεση του εσωτερικού ανθρώπου με το εξωτερικό περιβάλλον, η ανθρώπινη βούληση, η συμπόνια, η απάρνηση, η παραίτηση, η καταγωγή του νέου κόσμου από τις θυσίες ηρώων, και σ’ αυτό το πλαίσιο σημειώνεται και η επίδραση του Σοπενχάουερ στη σημασιολογική διάρθρωση των έργων του Βάγκνερ.

Με την ίδια κριτική και συγκριτική αντίληψη, ο Ντάλχαους πραγματεύεται στοιχεία που χαρακτηρίζουν την οικονομία της δομής στα έργα του Βάγκνερ, όπως είναι η λειτουργικότητα των τίτλων, η εσωτερική και η εξωτερική δράση, η στερεή «λογική» του συνθέτη που αποτυπώνεται στη σταθερότητα της μελωδικής/ρυθμικής φόρμας, οι τεχνικές και αισθητικές αντιφάσεις, οι διερευνήσεις μουσικών δυνατοτήτων, η σχέση κεντρικού μουσικού κορμού και μοτίβων, η διακειμενικότητα (συμπεριλαμβανομένης και της αυτοδιακειμενικότητας), οι μουσικές εικόνες, η λεκτική λιτότητα (η κατά Βάγκνερ ηχούσα σιωπή).

Είναι προφανές ότι το βιβλίο (ενισχυμένο με ποικίλο παρακειμενικό και ηχητικό υλικό στην ελληνική έκδοση, βραβείο της Ένωσης Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών 2010) διαθέτει ιδιαιτέρως υψηλή πληροφορητικότητα, η οποία εστιάζεται στην τριπλή ιδιότητα του Βάγκνερ ως θεωρητικού, ως μουσικού, ως ποιητή. Με τον τρόπο αυτό, το βιβλίο αποτελεί έναν κανόνα κριτικού ελέγχου μουσικών και γενικότερα πολιτισμικών προϊόντων στο επίπεδο της ανίχνευσης ιδεών και στο επίπεδο της καλώς οργανωμένης αποτύπωσης και διεκπεραίωσης αυτών.

 * Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).
wagner-exofCarl Dahlhaus
Τα μουσικά δράματα του Ρίχαρντ Βάγκνερ
Μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος
Επιμέλεια: Δήμος Κουβίδης, Μάκης Σολωμός
Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2010, σελ.: 304

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ RICHARD WAGNER

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πολιτισμός είναι το σώμα» του Ταντάσι Σουζούκι (κριτική)

«Πολιτισμός είναι το σώμα» του Ταντάσι Σουζούκι (κριτική)

Για τη συλλογή μελετών του Tadashi Suzuki «Πολιτισμός είναι το σώμα – Κείμενα για το θέατρο» (μτφρ. – σχόλια: Αναστάσης Ροϊλός, εκδ. Κείμενα). 

Του Νίκου Ξένιου

Ο Ταντάσι Σουζούκι ίδρυσε στην Τόγκα, στα βουνά του νομού Τογιάμα, την ομάδα Suzuki Co...

«Η ιστορία «ενός Θρύλου» – Η Ελένη Ουράνη και η θεατρική κριτική», της Βαρβάρας Γεωργοπούλου

«Η ιστορία «ενός Θρύλου» – Η Ελένη Ουράνη και η θεατρική κριτική», της Βαρβάρας Γεωργοπούλου

Για το βιβλίο της Βαρβάρας Δ. Γεωργοπούλου «Η ιστορία “ενός θρύλου”: Η Ελένη Ουράνη και η θεατρική κριτική (1915-1971)» (εκδ. Σιδέρης Ι.). Φωτογραφία: Ελένη Ουράνη, 1945 © Studio Ξανθάκη (Σταδίου 7) / Φωτογραφικό αρχείο Ε.Λ.Ι.Α.

Του Γιώργου Πεφάνη

...
Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Για το βιβλίο του Τάση Παπαϊωάννου «Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική – Οδοιπορικό σε χτίσματα και χαλάσματα» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Μακέτα σχεδίου (Α΄ βραβείο σε διαγωνισμό το 1989 για το «Μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Μνημείο Ηλέκτρας Αποστόλου» στο Ν. Ηράκλειο) που δεν υλοποιήθηκε ποτέ. [Αρχιτέκτ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997) –  Εκατό χρόνια από τη γέννησή του (2)

Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997) – Εκατό χρόνια από τη γέννησή του (2)

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος συνεχίζει τον κύκλο εκδηλώσεων «Λόγος 10» που επιµελείται ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συµβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, κ. Σταύρος&nb...

«Γίνε σήμερα ο συγγραφέας του αύριο»: Διαγωνισμός συγγραφής για παιδιά, εφήβους και νέους

«Γίνε σήμερα ο συγγραφέας του αύριο»: Διαγωνισμός συγγραφής για παιδιά, εφήβους και νέους

Οι Εκδόσεις Καστανιώτη προκηρύσσουν για τρίτη χρονιά τον διαγωνισμό «Γίνε σήμερα ο συγγραφέας του αύριο». Ένας διαγωνισμός που ξεκίνησε ως μια δημιουργική διέξοδος την περίοδο της πρώτης καραντίνας, αγαπήθηκε και συνεχίζεται με επιτυχία.

Επιμέλεια: Book Press

...
Ντέμπορα Λέβι: «Με τη συγγραφή ξαναβρήκα τη φωνή μου μετά τη σύλληψη του πατέρα μου»

Ντέμπορα Λέβι: «Με τη συγγραφή ξαναβρήκα τη φωνή μου μετά τη σύλληψη του πατέρα μου»

Τα βιβλία της Ντέμπορα Λέβι (Deborah Levy) έχουν αγαπηθεί από τους κριτικούς και το αναγνωστικό κοινό. Πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά το νέο της βιβλίο με τίτλο «Ο άνθρωπος που τα είδε όλα», από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Αργυρώς Μαντόγλου. Σε συνέντευξή της στον Γκάρντιαν, η Βρετανίδα μυθιστοριογράφος ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ