alt

Για το βιβλίο του Γιώργου Π. Πεφάνη «Θεατρικά Bestiaria – Θεατρικές και φιλοσοφικές σκηνές της ζωικότητας» (εκδ. Παπαζήση).

Της Ιφιγένειας Καφετζοπούλου

Στο 21ο βιβλίο του Γιώργου Πεφάνη η έννοια της ετερότητας, η οποία τον απασχολεί από τα πρώτα του βιβλία, εισέρχεται εδώ στο απόγειό της: η ζωικότητα, το θέμα που διατρέχει τα Θεατρικά Bestiaria, πρόκειται για τον κατεξοχήν Άλλο, για τη ριζική ετερότητα. Ο συγγραφέας επανεξετάζει, θέτοντας σε διαφορετική βάση τις ριζωμένες διαχωριστικές γραμμές και τις φυγόκεντρες δυνάμεις που αυτές συνεπάγονται, εντοπίζοντας και αναδεικνύοντας την ύπαρξη ομόκεντρων κύκλων, την κοινή βάση που μοιράζεται η ανθρωπινότητα με τη ζωικότητα. Για τον λόγο αυτόν ο Πεφάνης υιοθετεί στα Θεατρικά Bestiaria την ορολογία ανθρώπινο και μη ανθρώπινο ζώο, ώστε να διαφαίνεται ο κοινός παρονομαστής, δηλαδή η ζωικότητα, ως μία αντιπρόταση στην κάθετη διαχωριστική γραμμή που θέτει η χρήση των παραδοσιακών όρων «άνθρωπος» και «ζώο». Τα Θεατρικά Bestiaria επαναπροσδιορίζοντας τη σχέση ανάμεσα στο ζωικό και στο ανθρώπινο, αναδεικνύουν ένα προσφιλές μοτίβο του συγγραφέα: της ταυτόχρονα ενωτικής και διαχωριστικής ικανότητας του συνόρου, της γέφυρας, του κατωφλιού κ.λπ., δηλαδή των ορίων. Τον διπλό προσανατολισμό του ορίου ο Πεφάνης τον εφαρμόζει στη μελέτη του ανθρώπινου και του μη ανθρώπινου ζώου με αποτέλεσμα ο αναγνώστης να (ανα)γνωρίσει τον εαυτό του και το είδος του ως ένα θραύσμα ανάμεσα σε έναν ωκεανό θραυσμάτων. 

Η μετατόπιση του βλέμματος

Μια Ιστορία του θεάτρου ή μια Ιστορία των «σκηνών», η οποία παρουσιάζει τα ανθρώπινα ανεξάρτητα από τα μη ανθρώπινα ζώα, φαντάζει σαν μια επιλεκτική εστίαση, η οποία μεγεθύνεται σε βαθμό τέτοιο, ώστε να επιβάλλεται και να κυριαρχεί, παραγκωνίζοντας τα υπόλοιπα υλικά που συνθέτουν το κάδρο. 

Κεντρικό, συνεπώς, ρόλο στα Θεατρικά Bestiaria καταλαμβάνει η έννοια της διασταύρωσης, της συνάντησης δηλαδή του ανθρώπινου με το μη ανθρώπινο, η οποία δημιουργεί μία γκρίζα ζώνη απροσδιοριστίας, όπου η διάκριση ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο ζωικό θολώνει και καθίσταται δυσχερής. Η συνύπαρξη ανθρώπινου και ζωικού σε ένα πεδίο ομίχλης αποκαλύπτεται μέσα από μία αναδρομή, η οποία ξεκινά από το 30.000 π.Χ. από τις ζωικές αναπαραστάσεις στους βράχους του Chauvet, καθώς «κάθε φορά που ο κάτοικος του σπηλαίου χαράσσει στον βράχο ένα άγριο ζώο, χαράσσει ένα όριο που τον χωρίζει από το ζώο αυτό και ταυτόχρονα διαβρώνει τη διαχωριστική ισχύ αυτού του ορίου». Ξεκινώντας από την αρχετυπική αυτή σκηνή και φτάνοντας έως τις σύγχρονες performances (In the wrong placeness της Kira O’ Reilly, Parrots and Guinea Pigs του Jan Fabre, οι performances του Hermann Nitsch, Η γεωμετρία της δίψας για αίμα του Sven Stilinovic, Λίαν αιμάσσον. Αιμάσσον. Μισοψημένο. Καμένο και του Rodrigo Garcia, Helena του Evaristti, The Sky is falling του Rafael Ortiz, Rat Piece του Kim Jones, The Others της Rachel Rosenthal, Κόλαση του Romeo Castellucci, Dragon Heads της Marina Abramovic, like America and America likes me και Πώς να εξηγήσεις τις εικόνες σε έναν νεκρό λαγό του Joseph Beuys), αλλά και αντλώντας υλικό από την ελληνική δραματουργία και παραστασιολογία (Ο δρόμος περνά από μέσα και Ο γορίλας και η ορτανσία του Ιάκωβου Καμπανέλλη, Λιοντάρια του Κώστα Γάκη και Βασίλη Μαυρογεωργίου, Προς Ελευσίνα του Παύλου Μάτεσι, Bella Venezia του Γιώργου Διαλεγμένου και του Λευτέρη Βογιατζή, Η κωμωδία των ψευτογιατρών του Σαβόγια Ρούσμελη) ο Πεφάνης εγγράφει μία σφαιρικότερη ιστορία του θεάτρου, καθώς προκαλεί στον αναγνώστη μια μετατόπιση του βλέμματος, όπου ο άνθρωπος δεν είναι πλέον τοποθετημένος στο επίκεντρο. Αναδεικνύεται λοιπόν για πρώτη φορά το ελλιπές της μέχρι τώρα προσέγγισης, μιας καθαρά δηλαδή προσέγγισης ανθρωποκεντρικής. Μια Ιστορία του θεάτρου ή μια Ιστορία των «σκηνών», η οποία παρουσιάζει τα ανθρώπινα ανεξάρτητα από τα μη ανθρώπινα ζώα, φαντάζει σαν μια επιλεκτική εστίαση, η οποία μεγεθύνεται σε βαθμό τέτοιο, ώστε να επιβάλλεται και να κυριαρχεί, παραγκωνίζοντας τα υπόλοιπα υλικά που συνθέτουν το κάδρο. 

Τα ολισθηρά όρια

Βλέπουμε ήδη από την εισαγωγή του βιβλίου το κεντρικό του μοτίβο, τα ολισθηρά όρια και τις διασταυρώσεις που αυτά επιφέρουν: τη ζωοποίηση του ανθρώπινου και την ενανθρώπιση του ζωικού.

Η διάθεση του ανθρώπινου ζώου να αυτοτοποθετείται στο κέντρο απογειώνεται με την καρτεσιανή θεωρία του ζώου-μηχανή: το ζώο-εργαλείο-πράγμα βασανίζεται ανελέητα, όντας σε κατώτερη ιεραρχικά κλίμακα από τον άνθρωπο. Σε αυτό το σημείο της πραγμοποίησης του μη ανθρώπινου ζώου είναι διακριτή η διασταύρωση και η πορώδης υφή των συνόρων που παρατηρεί ο Πεφάνης. Διότι ο συγγραφέας επιλέγει να ξεκινήσει το βιβλίο του με τη σκηνή των Εβραίων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και την συνύπαρξή τους με έναν σκύλο του κειμένου του Levinas («Nom d' un chien ou le droit naturel»). Είναι ο Εβραίος, ο οποίος τώρα θεάται υπό το πρίσμα μιας διπλής οπτικής: από την πλευρά των Γερμανών (δηλαδή του ανθρώπινου) είναι αντικείμενο θέασης ως ζώο και μόνο από την οπτική του ζώου (του σκύλου) θεωρείται ως άνθρωπος. Βλέπουμε ήδη από την εισαγωγή του βιβλίου το κεντρικό του μοτίβο, τα ολισθηρά όρια και τις διασταυρώσεις που αυτά επιφέρουν: τη ζωοποίηση του ανθρώπινου και την ενανθρώπιση του ζωικού. Η ανθρώπινη Ιστορία μπορεί να ιδωθεί και ως μία Ιστορία των ορίων, της παραγωγής διπόλων και διαχωρισμών, όπου η λεγόμενη «ανθρωπολογική μηχανή» του φιλοσόφου Giorgio Agamben βρίσκεται μονίμως σε λειτουργία, παράγοντας ακατάπαυστα διαχωρισμούς, αποκλεισμούς και συμπεριλήψεις. 

alt
Ο Γιώργος Π. Πεφάνης

Οι συναντήσεις

Στα «Θεατρικά Bestiaria» προτείνεται από τον συγγραφέα μία θέαση του θεάτρου μέσα από την οπτική της ανθρωποζωολογίας, η οποία όμως και αναλύεται μέσα από την οπτική της θεατροφιλοσοφίας.

Όπως και στο προηγούμενο βιβλίο του Πεφάνη Θιασώτες και Φιλόσοφοι. – Σκιαγράφηση μιας θεατροφιλοσοφίας, όπου εισάγει ο ίδιος για πρώτη φορά τον όρο «θεατροφιλοσοφία» προτείνοντας μία ένωση του θεάτρου με τη φιλοσοφία, στα Θεατρικά Bestiaria προτείνεται από τον συγγραφέα μία θέαση του θεάτρου μέσα από την οπτική της ανθρωποζωολογίας, η οποία όμως και αναλύεται μέσα από την οπτική της θεατροφιλοσοφίας (εφαρμόζεται στις «σκηνές» και η ανάλυση πραγματοποιείται μέσω των φιλοσοφικών εργαλείων του Jacques Derrida, της Donna Harraway, των Gilles Deleuze και Felix Guattari, του Giorgio Agamben, του Michel Foucault κ.ά). Παρατηρούμε συνεπώς μία αναδιπλασιασμένη άρση των διπόλων, αλλά και μια πραγμάτωση επιμέρους διασταυρώσεων–συναντήσεων: ανθρωποζωοθεατροφιλοσοφία, ανθρωποζωοφιλοσοφία, θεατροανθρωποζωολογία κ.ά. Δημιουργούνται έτσι υπόγεια «λαγούμια φυγής», τα οποία όπως αναφέρεται και στο βιβλίο, ως προς τη σχέση των ανθρώπινων και των μη ανθρώπινων ζώων, συντελούν στην απ-εδαφικοποίηση των ταυτοτήτων, αναδεικνύοντας πως δεν είναι στερεωμένες σε έδαφος σταθερό, «χαράζουν γραμμές φυγής από τις ενοποιητικές κανονικότητες και τις ταυτοτικές ρίζες προς άναρχα, απρόβλεπτα και ακαθόριστα ριζώματα».

Ερωτηματικά

Ποια είναι η σχέση της τρέλας, της ζωικότητας και του θανάτου; Ποιο είναι το αντίστοιχο βασικό κριτήριο –αυτή τη φορά όχι διαχωρισμού, αλλά σύγκλισης– ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο μη ανθρώπινο ζώο;

Εξετάζοντας τις θεατρικές σκηνές μέσα από την σύμπλευση των ανθρώπινων και των μη ανθρώπινων ζώων δημιουργείται ένα έδαφος γόνιμο για την ανάφλεξη προβληματισμών και ερωτημάτων, τα οποία εντοπίζονται και τίθενται από τον συγγραφέα, όπως τι ακριβώς ανταποδίδει το θέατρο στο ζώο, θέτοντας παράλληλα το θέμα της «προτίμησης»: το μη ανθρώπινο ζώο «προτιμά», δηλαδή επιλέγει την ύπαρξή του εντός της σκηνής ή απλά είναι αναγκασμένο να επιτελέσει τη σκηνική του παρουσία; Έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει τον αιφνιδιασμό στους θεατές; Πόσο συγκλίνουν οι μη ανθρώπινοι με τους ανθρώπινους ζωολογικούς κήπους; Κατά πόσο ο καλλιτέχνης έχει δικαίωμα να παραχωρήσει «άδεια θανάτου» στα μη ανθρώπινα ζώα; Το κριτήριο της ηθικής δέσμευσης, το οποίο αποτελεί το βασικό κριτήριο διαχωρισμού του θεάτρου από την ζωή ισχύει για τα ανθρώπινα, αλλά καταρρέει σε ό,τι αφορά τα μη ανθρώπινα ζώα; Ποια είναι η σχέση της τρέλας, της ζωικότητας και του θανάτου; Ποιο είναι το αντίστοιχο βασικό κριτήριο –αυτή τη φορά όχι διαχωρισμού, αλλά σύγκλισης– ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο μη ανθρώπινο ζώο; Ο Πεφάνης όντας καινοτόμος και ανήσυχος, αποτελεί μία φλέβα χρυσού στον τομέα της έρευνας, ανοίγοντας νέα μονοπάτια και προτείνοντας συνεχώς νέες κατευθύνσεις και διασταυρώσεις, πρωτοτυπεί ξανά, διευρύνοντας ακατάπαυστα τα εργαλεία του με τα οποία περικυκλώνει τις «σκηνές», αποφεύγοντας σταθερά τις επιφανειακές και εύπεπτες προσεγγίσεις, φωτίζει κάθε φορά από διαφορετική οπτική γωνία το αντικείμενο της έρευνάς του, δίνοντας διαρκώς νέα ερεθίσματα που οξύνουν τη σκέψη του αναγνώστη και κρατώντας την σε μία μόνιμη εγρήγορση. 

* Η ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΥ είναι θεατρολόγος και κριτικός θεάτρου.

 Στην κεντρική εικόνα, εικαστικό της © Marta Żukiel.


altΘεατρικά Bestiaria
Θεατρικές και φιλοσοφικές σκηνές της ζωικότητας
Γιώργος Π. Πεφάνης
Παπαζήσης 2018
Σελ. 564, τιμή εκδότη €29,70

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ Π. ΠΕΦΑΝΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η καντιανή ηθική στον σύγχρονο κινηματογράφο» της Δήμητρας Δήμου (κριτική)

«Η καντιανή ηθική στον σύγχρονο κινηματογράφο» της Δήμητρας Δήμου (κριτική)

Για τη μελέτη της Δήμητρας Δήμου «Η καντιανή ηθική στον σύγχρονο κινηματογράφο – Ανάδειξη παραδειγμάτων κατηγορικής προσταγής σε σύγχρονες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις» (εκδ. Βακχικόν).

Γράφει ο Θόδωρος Σούμας

Το βιβλίο της Δήμητρας Δήμου επικε...

«Ένα κουκλόσπιτο (Νόρα)» του Ερρίκου Ίψεν – Σκέψεις για το κλασικό θεατρικό έργο με αφορμή την έκδοσή του

«Ένα κουκλόσπιτο (Νόρα)» του Ερρίκου Ίψεν – Σκέψεις για το κλασικό θεατρικό έργο με αφορμή την έκδοσή του

Για το κλασικό θεατρικό έργο του Ερρίκου Ίψεν (Henrik Ibsen) «Ένα Κουκλόσπιτο (Νόρα)» (εισαγωγή - μτφρ. - ερμηνευτικά σχόλια: Ήρκος Αποστολίδης, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Η Αμαλία Μουτούση, πριν από μερικά χρόνια, σε μια υποδειγματική ερμηνεία της Νόρα. (Σκην. Γιώργος Σκεύας).

Γράφει ο Φ...

«Το Θέατρο στη Ζάκυνθο τον 20ό αιώνα, 1901–1953» του Διονύση Μουσμούτη (κριτική) – Μια σπουδαία έρευνα

«Το Θέατρο στη Ζάκυνθο τον 20ό αιώνα, 1901–1953» του Διονύση Μουσμούτη (κριτική) – Μια σπουδαία έρευνα

Για το βιβλίο του Διονύση Μουσμούτη «Το θέατρο στη Ζάκυνθο τον 20ο αιώνα, 1901–1953» (εκδ. Πλέσσα). Κεντρική εικόνα: Oι αδελφές Μαρίκα και Κατίνα Νέζερ.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Από τις εκδόσεις «Πλέσσα» κυκλοφόρησε η δίτομη μ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Μετά το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, την Ιρλανδία, την Ουκρανία και τη Γεωργία, η Τσεχία είναι η επόμενη χώρα της Ευρώπης που θεσπίζει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία. Όλο και περισσότερες χώρες αντιλαμβάνονται τη σημασία που έχει ο κλάδος του βιβλίου στην ανάπτυξη και στην πολιτισμική πολυμορφία. «Είμαστε επιτέλους στην ...

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Το διαδικτυακό περιοδικό Λόγου και Τέχνης Χάρτης (www.hartismag.gr) συνεχίζει για τρίτη χρονιά την απονομή ετήσιων βραβείων, με σκοπό την ανάδειξη των σημαντικότερων βιβλίων που κυκλοφόρησαν το περασμένο έτος. Η διάκριση αυτή προέρχεται από μια ευρεία ομάδα τακτικών συνεργατών του περιοδικού που, χωρίς δεσμεύσεις ή ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ