alt

Για την ποιητική συλλογή του Ηλία Γκρη «Σαν άλλος Οιδίποδας» (εκδ. Γκοβόστη).

Του Γιώργου Μπλάνα

Πριν από κάμποσο καιρό, στην αρχή αυτού του κοινωνικού τέλους που ζούμε για αρχή, διάβασα την οργισμένη προσπάθεια ενός καθηγητή της φιλοσοφίας να απαντήσει στον υποτιθέμενο λαϊκισμό, που ταλανίζει τα ιστορικά μυθεύματά μας. Πάψτε να εκφράζετε καθένας την άποψή του, έγραφε. Όποιος θέλει να ξέρει γιατί πονάει το πόδι του, πρέπει να αποταθεί στον ορθοπεδικό· όποιος θέλει να ξέρει γιατί έχει πέσει σε βαθιά κατάθλιψη, στον ψυχολόγο. Όποιος θέλει να ξέρει γιατί έχει διαλυθεί η κοινωνία του, στον κοινωνιολόγο και όποιος θέλει να ξέρει την Ιστορία του, στον ιστορικό!

Φτάνει με τις απαιτήσεις του μοντερνισμού, κραυγάζει η εποχή μας. Τα ποιήματα λένε τον εαυτό τους, τον οποίο μελετούν οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας. Παμπάλαιο το σόφισμα, το οποίο είναι ούτε λίγο ούτε πολύ ύβρις απέναντι στο θεμέλιο κάθε μετρήσιμου πολιτισμού: στο υποκείμενο. Σκεφτείτε τον Οιδίποδα, λόγου χάριν.

Υποθέτω πως σύμφωνα με την απλοϊκή επιστημοσύνη του φιλοσόφου μας, όποιος θέλει να ξέρει γιατί βρίσκει ενδιαφέρον ένα ποίημα, πρέπει να αποταθεί στον φιλόλογο, τον θεωρητικό της λογοτεχνίας, τον φιλόσοφο... Πάντως όχι στον ποιητή, αφού σύμφωνα με τον πλατωνισμό, που τρέφει η συντηρητική εποχή μας, ο ποιητής δεν είναι το καταλληλότερο πρόσωπο για την ερμηνεία των ποιημάτων! Δουλειά του ποιητή είναι να φτιάχνει μελωδικά κείμενα. Φτάνει με τις απαιτήσεις του μοντερνισμού, κραυγάζει η εποχή μας. Τα ποιήματα λένε τον εαυτό τους, τον οποίο μελετούν οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας.

Παμπάλαιο το σόφισμα, το οποίο είναι ούτε λίγο ούτε πολύ ύβρις απέναντι στο θεμέλιο κάθε μετρήσιμου πολιτισμού: στο υποκείμενο. Σκεφτείτε τον Οιδίποδα, λόγου χάριν. Μπορεί να ήξερε τι είναι αυτό που τον ρωτούσε το ποίημα της Σφίγγας, αλλά για να μάθει τι είναι ο ίδιος έπρεπε να ρωτήσει τον Απόλλωνα, ο οποίος του απάντησε μέσω ενός ποιήματος, που συνέθεσαν οι ιερείς με υλικό τα ακατάληπτα λόγια της Πυθίας, όπως γνωρίζουμε. Έχουμε εδώ, λοιπόν, ένα ποιητικό βιβλίο με τίτλο Σαν άλλος Οιδίποδας. Ο τίτλος αυτός είναι επίσης τίτλος του ποιήματος της σελίδας 51, το οποίο αναφέρεται στον εκούσιο θάνατο του Δημήτρη Λιαντίνη, αφήνοντας την μορφή του Πλήθωνος-Γεμιστού, πρώτου Νεοέλληνα πολιτικού φιλοσόφου, να περνά πίσω από τους στίχους.

Θεωρώ πώς η επιλογή του τίτλου αυτού του ποιήματος για τίτλο του βιβλίου είναι γεμάτη σημασία. Λέει πως όχι μόνο ετούτα εδώ τα ποιήματα, αλλά όλα όσα έχει γράψει ο Ηλίας Γκρής είναι απαντήσεις σε δύο ερωτήματα. Το πρώτο προέρχεται από τη Σφίγγα της Ιστορίας και λέει: «Ποιο είναι αυτό το πλάσμα που γεννιέται με δύο πόδια και προτιμά να τρεκλίζει μια ζωή, παρά να πέσει στα τέσσερα;». Το δεύτερο έρχεται από τη Σφίγγα της οντολογίας και λέει: «Τι είμαι και δεν μπορώ να μιλήσω, παρά μόνον όταν υποτάσσομαι στη γλώσσα μου για να δείξω πως είμαι παιδί της και πως ίσα-ίσα αυτή η υποταγή είναι η ελευθερία μου;». Δηλαδή, ο Ηλίας Γκρής γράφει ποιήματα τα οποία –όπως όλα τα πραγματικά αξιόλογα ποιήματα– μας παρέχουν μιαν ανθρωπολογία, για την οποία δεν χρειάζεται να αποταθούμε σε ανθρωπολόγο.

Ο Ηλίας Γκρής γράφει ποιήματα τα οποία –όπως όλα τα πραγματικά αξιόλογα ποιήματα– μας παρέχουν μιαν ανθρωπολογία, για την οποία δεν χρειάζεται να αποταθούμε σε ανθρωπολόγο.

Την απάντηση στο πρώτο ερώτημα, λοιπόν, τη βρίσκουμε στο τέλος της 68ης σελίδας του βιβλίου. Αυτό το πλάσμα που γεννιέται με δύο πόδια και προτιμά να τρεκλίζει μια ζωή, παρά να πέσει στα τέσσερα, είναι αυτός ο «υπέροχος Έλληνας», που «σαν δεν βαδίζει σε δρόμους αιωνιότητας, μοιάζει γελοίος κι ανόητος, μοιραία φθαρτός». Γι' αυτό πρέπει να διασχίσει «τον μηχανόβιο άτσαλο καιρό του», από «τ’ ωραίο στο υπέροχο», να «κολυμπήσει στα βαθιά των λέξεων», όπως προτρέπει τον γιο του ο ποιητής, «να γίνει άγιος της ανάγκης» και να χτυπήσει, να χτυπήσει!

Οράματα και Θάματα μακρυγιαννικά, θα μου πείτε. Ένας αταίριαστος με την εποχή μας ρομαντισμός! Καθόλου, λέω εγώ, μαζί με τον ποιητή και τον μέγα ιστορικό Νίκο Σβορώνο, ο οποίος επισήμανε τον αντιστασιακό χαρακτήρα που διέπει ολόκληρη τη νεοελληνική ιστορία. Η ποίηση του Γκρή είναι γεμάτη Ιστορία. Κάτι που με χίλιους δυο κακόφωνους ψαλμούς προσπαθεί να ξορκίσει ο κάθε άλλο παρά αθώος φόβος του σημερινού κόσμου απέναντι στο χρέος του να αναλάβει την ευθύνη της Ιστορίας του. Ποιος Έλληνας ποιητής θα τολμούσε σήμερα να γράψει: «Λοξοκοιτά λοξοπατά μα ορθοσυλλογιέται» ή «γλώσσα θεραπαινίδα κι αφέντρα του νου μου», χωρίς να κινδυνεύσει να χαρακτηριστεί προ-νεωτερικός, ενώ ίσα-ίσα είναι μετά-νεωτερικός μ’ έναν τρόπο που τέθηκε σε λειτουργία από τις αρχές του 17ου αιώνα στα μέρη μας;

Την απάντηση στο δεύτερο ερώτημα τη βρίσκουμε στη μέση της 79ης σελίδας και λέει πως «αυτός που δεν μπορεί να μιλήσει, παρά μόνον όταν υποτάσσεται στην γλώσσα του για να δείξει πως είναι παιδί της και πως ίσα-ίσα αυτή η υποταγή είναι η ελευθερία του», είναι αυτός που γεννήθηκε μέσα στη γλώσσα του και δεν μπορεί ούτε θέλει να μετακομίσει σε άλλη τάξη λόγου, εργαλειακή, πιο οργανωμένη, θεσμικά εγκεκριμένη – διότι εδώ που τα λέμε οι ανόητες προσπάθειές μας να οργανώσουμε, να επικυρώσουμε, να νομιμοποιήσουμε και να εγκρίνουμε θεσμικά τον λόγο, μας οδήγησαν στο σφαγείο του 20ού αιώνα και της ατέλειωτης ουράς του: του 21ου.

alt
Ο Ηλίας Γκρης

Ο Γκρης ορίζει τη μητρική του γλώσσα με την πατρική του γλώσσα, τη γλώσσα που παίρνει τα βουνά και τα λαγκάδια, σαν αγρίμι παλαβωμένο, ασυγκράτητο, όπως κάθε αρσενικό. Ναι, ας το παραδεχθούμε, τα αρσενικά είναι ζώα αδέσποτα κι αν δεν τα συμμαζέψει το θηλυκό τους μισό, πάνε κατευθείαν στον γκρεμό.

Ο Γκρης ορίζει τη μητρική του γλώσσα με την πατρική του γλώσσα, τη γλώσσα που παίρνει τα βουνά και τα λαγκάδια, σαν αγρίμι παλαβωμένο, ασυγκράτητο, όπως κάθε αρσενικό. Ναι, ας το παραδεχθούμε, τα αρσενικά είναι ζώα αδέσποτα κι αν δεν τα συμμαζέψει το θηλυκό τους μισό, πάνε κατευθείαν στον γκρεμό. Λέει ο ποιητής: «Γλώσσα δόξα θεών μούσα αγαθόν πελάγους αέρας απάντων φίλοι πατήρ αγέννητα εικόνας ανάγκη μάλλον νόστος ψυχής αξία ρεύματος ριζιμιό αρχιτεκτόνημα ρυθμικό μιας ταυτότητας ανθρώπων έμφυτα χρωμάτων καλόν άγαλμα γυναικών ολέθριο σοφού πυρ θάνατος οδόν αλλότριον αλλήλους μήτηρ πλούτον». Κι ας ακούσει καθένας όπως θέλει τις καταλήξεις, ας βάλει όπου θέλει τα σημεία στίξης, αυτούς τους κυνόδοντες της γραφής.

«Ο ήπιος λόγος και η χαμηλών τόνων ποιητική έκφραση του Ηλία Γκρη», έγραφα με την ευκαιρία ενός άλλου βιβλίου του, πριν από δέκα χρόνια, «προέρχονται από τη βαθιά δημοκρατική συνείδηση και τις λελογισμένες, ισορροπημένες επιλογές του». Στο μεταξύ, ο Ηλίας άρχισε να θυμώνει – αναφέρομαι σε έναν προσωκρατικό θυμό, ο οποίος δεν μπορεί να αποδεχθεί την ποίηση σαν ένα ωραίο, άχρηστο παιχνίδι. Κι έτσι ακολούθησε έναν δρόμο που τον απομάκρυνε επίμονα από την εισβάλουσα conceptual αντίληψη για το ποίημα – αντίληψη που κρέμεται σαν παλιός κουβάς στο κάρο μιας κοινωνίας εντελώς ανερμάτιστης. Οἴκαδ᾿ ἴμεν, σαν να δήλωσε κατά το ομηρικό. «Στο χείλος μιας ηλικίας που ακροβατεί αθωότητα», όπως γράφει στην κεφαλή της 14ης σελίδας, φωνάζοντας «Ω, γένος των ρωμιών δυσάνολβο πότε θα γίνεις πάλι γένος των Ελλήνων;» Εδώ βρίσκεται η δύναμη της πρόσφατης ποίησής του. Καμία λέξη, όσο απλή κι αν φαίνεται, δεν γίνεται να την προσπεράσουμε, χωρίς να χάσουμε ό,τι ουσιωδέστερο.

Η ποίηση του Γκρή στοχάζεται! Προσέξτε: «Γένος δυσάνολβο». Γένος δυστυχισμένο μπορούμε να ακούσουμε και να πάμε παρακάτω. Αλλά η λέξη αυτή λέει περισσότερα. Εμφανίζεται πρώτη φορά στον Εμπεδοκλή και είναι δικό του πλάσμα. Ίσως κατά το ομηρικό «δυσάμμορος». Δύο στερητικά. Κανονικά πλην-πλην-συν. Όμως, μας λέει ο περίφημος σχολιαστής του Ομήρου, Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, τα δυο στερητικά μπορεί να σημαίνουν όχι μόνο τον δυστυχισμένο, αλλά και τον κακήν-κακώς αφανισμένο. Έναν ζωντανό νεκρό. Οπότε, το ποίημα του Γκρή δεν γίνεται να περισταλεί στην απλοϊκή ιδέα της υποτιθέμενης αισθητικής ουσίας του ποιήματος – μιας ιδέας που προελαύνει στον ρυθμό ενός πλανητικού συντηρητισμού. Ούτε μπορεί να αναχθεί στη γνωστή κοινοτοπία της αιώνιας αναγέννησης του έθνους. Η γλώσσα δεν είναι αδρανές υλικό –μάρμαρο, πηλός, χρώμα, ήχος– το οποίο μπορεί να λάβει ρυθμική ευφωνία, στοχεύοντας στη ναρκισσιστική επίδειξή του. Και ο λόγος δεν είναι ποτέ απλά Λόγος, αλλά κάτι περισσότερο. Η ποίηση μπορεί να είναι ρητορικό γύμνασμα –συχνά με καλόγουστα αποτελέσματα– ή στοχασμός. Άλλωστε τον ποιητικό στοχασμό έτρεμε ο Πλάτων. Το ελεύθερο, αυτόνομο, τραγικό και ζωτικά αυθαίρετο υποκείμενο της Ιστορίας τον ενοχλούσε!

Διαβάσετε το Σαν άλλος Οιδίποδας του Ηλία Γκρή λέξη-λέξη. Ξέρουν τι λένε αυτά τα ποιήματα, σε ανόητους καιρούς.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΛΑΝΑΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Τερατούργημα»
(εκδ. Γαβριηλίδης).


altΣαν άλλος Οιδίποδας
Ηλίας Γκρής
Γκοβόστης 2018
Σελ. 88, τιμή εκδότη €7,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΗΛΙΑ ΓΚΡΗ

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Και του πουλιού ο εσπρέσος» του Δημήτρη Παπαδάκη (κριτική) – Κάνοντας το καθημερινό ποίηση

«Και του πουλιού ο εσπρέσος» του Δημήτρη Παπαδάκη (κριτική) – Κάνοντας το καθημερινό ποίηση

Για την ποιητική συλλογή του Δημήτρη Παπαδάκη «Και του πουλιού ο εσπρέσος» (εκδ. Ιωλκός). 

Γράφει η Νατάσα Όθωνος

Η ποιητική συλλογή ...

«Οχυρά» του Γιώργου Δουατζή (κριτική) – Ο ποιητής, εκουσίως ανοχύρωτος

«Οχυρά» του Γιώργου Δουατζή (κριτική) – Ο ποιητής, εκουσίως ανοχύρωτος

Για την ποιητική συλλογή του Γιώργου Δουατζή «Οχυρά» (εκδ. Στίξις). 

Γράφει η Κατερίνα Δασκαλάκη

Κάποτε έδιναν το όνομα «πεζοτράγουδα» σε ένα παρεμφερές είδος ποιητικής γραφής, αλλά, στην συγκεκριμένη περίπτωση, η λέξη...

«Το αλλού των λέξεων» της Ανίς Κολτζ – Μια σπουδαία ποιήτρια που αναμετρήθηκε με τη γλώσσα

«Το αλλού των λέξεων» της Ανίς Κολτζ – Μια σπουδαία ποιήτρια που αναμετρήθηκε με τη γλώσσα

Για την ανθολογία ποιημάτων της Ανίς Κολτζ [Anise Klotz] «Το αλλού των λέξεων» (μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Πίνακας του Στέφανου Ρόκου. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Χαρακτηρισμένη ως «η μεγάλη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το νησί των χαμένων δέντρων» της Ελίφ Σαφάκ (κριτική) – Για τις πληγές του παρελθόντος και τη διαιώνισή τους στις επόμενες γενιές

«Το νησί των χαμένων δέντρων» της Ελίφ Σαφάκ (κριτική) – Για τις πληγές του παρελθόντος και τη διαιώνισή τους στις επόμενες γενιές

Για το μυθιστόρημα της Ελίφ Σαφάκ [Elif Şafak] «Το νησί των χαμένων δέντρων» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου, εκδ. Ψυχογιός).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Το παρελθόν είναι ένας σκοτεινός, παραμορφωτικός καθρέφτης. Το κοιτάζεις και το μόνο που βλέπεις είνα...

«Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;»: Κάποιες απαντήσεις, στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

«Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;»: Κάποιες απαντήσεις, στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

Μια μεγάλη και φιλόδοξη έκθεση στο Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην οποία παρουσιάζονται έργα σημαντικών καλλιτέχνιδων. Κεντρική εικόνα: Η Λήδα Παπακωνσταντίνου, Κωφάλαλη, 1971, Φωτογραφία: Roy Tunnicliffe - ευγενική παραχώρηση της καλλιτέχνιδας.

Γράφει η Τόνια Μάκρα ...

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

Mάθε τέχνη και μην την αφήνεις: 7 βιβλία που μας βοηθούν να δούμε τον κόσμο και τη ζωή αλλιώς

Mάθε τέχνη και μην την αφήνεις: 7 βιβλία που μας βοηθούν να δούμε τον κόσμο και τη ζωή αλλιώς

Η ζωή απαιτεί μια σειρά από δεξιότητες για να μπορεί κανείς να ανταποκριθεί καλύτερα στις απαιτήσεις της. Επιλέγουμε κάποια από τα βιβλία που μας μαθαίνουν διάφορες «εναλλακτικές» τέχνες του ζην. Ορισμένες, εξόχως πρωτότυπες. 

Γράφει ο Λεωνίδας Καλούσης

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ