alt

Για την ποιητική συλλογή της Μαρίας Πατακιά «Ζυγός ψυχοστασίας» (εκδ. Μελάνι).

Του Χρήστου Αρμάντο Γκέζου

Κλέβω στο ζύγι / Στα κρυφά, με ζαβολιά / προσθέτω λέξεις / μη βαρύνει η σιωπή / στον ζυγό ψυχοστασίας. Αυτό είναι το πρώτο ποίημα του δεύτερου βιβλίου της Μαρίας Πατακιά και διαβάζοντάς το μπορούμε να πούμε πως φανερώνεται εξαρχής μια διττή μέριμνα της ποιήτριας: πρώτον, να μας δηλώσει τη σημασία που έχει για αυτήν η σιωπή, η οποία επανέρχεται ρητά και συχνά στο βιβλίο ως μοτίβο. Η ποιήτρια φαίνεται να προσπαθεί μανιωδώς να την εξοβελίσει από τον κόσμο της, πετροβολώντας την με λέξεις, χωρίς όμως να λείπουν οι στιγμές όπου η σιωπή φαίνεται να είναι μια πολύτιμη κι επίζηλη συνθήκη. Ενδεικτικά: ταξιδεύω ανάμεσα / σε ήχους και χρώματα, / εγώ, μια άγνωστη λέξη / με έλξη απ' τη σιωπή. Λέω ν' ακονίσω τη σιωπή / για να σφαχτούν οι λέξεις / να ανακτήσει η νύχτα / τη λευκότητά της / να λάμψει η διάρκεια. Γλιστράει το νόημα / κατά μήκος των λέξεων / κι αποκαλύπτει γύμνια ιδεών / και τη δύναμη των έξεων.

Ο ζυγός ψυχοστασίας ήταν μια μικροσκοπική και λεπτεπίλεπτη χρυσή ζυγαριά που τοποθετούνταν στον τάφο του επιφανούς νεκρού της αρχαίας Ελλάδας για να ζυγιστεί η ψυχή του.

Το δεύτερο σκέλος της μέριμνας που αναφέρθηκε έχει να κάνει με τον τίτλο της συλλογής, τον οποίο μας καταθέτει ξανά και απερίφραστα η Πατακιά, από το πρώτο κιόλας ποίημα. Ο ζυγός ψυχοστασίας ήταν μια μικροσκοπική και λεπτεπίλεπτη χρυσή ζυγαριά που τοποθετούνταν στον τάφο του επιφανούς νεκρού της αρχαίας Ελλάδας για να ζυγιστεί η ψυχή του. Εδώ, στη θέση του τίτλου, λειτουργεί ως κλειδί όσον αφορά το περιεχόμενο και το ύφος της συλλογής, τόσο υπό ένα ευθύ ερμηνευτικό, όσο και υπό ένα ανατρεπτικό ή αυτοσαρκαστικό πρίσμα.

Ερμηνευτικό, γιατί μέσω του τίτλου (ψυχοστασία: αν δεν γνωρίζεις περί τίνος πρόκειται, φαντάζεσαι ίσως ότι είναι κάποιο εύρημα της ποιήτριας) εκφράζεται εξαρχής η πρόθεσή της απέναντι στις λέξεις: στις λέξεις, στο δομικό αυτό στοιχείο του λόγου και της ποιητικής τέχνης, μοιάζει να προστρέχει και να αγκιστρώνεται, λεξιλάγνα, λεξιπώλισσα, με μια συγκινητική συχνά προσήλωση, όχι για να κατανοήσει ή να περιγράψει τον κόσμο αλλά για να τον πολεμήσει. Δεν τις χρησιμοποιεί απλώς διαδικαστικά, παίζει κιόλας μαζί τους, με τις λέξεις αλλά και ακόμα πιο θεμελιακά, με τα γράμματα, με φρενήρη καμιά φορά ρυθμό, σαν να πασχίζει να αποκαλύψει κάποιες κρυφές ή μαγικές τους πτυχές και ιδιότητες που θα δώσουν άλλη τροπή στα πράγματα.

Τα παίγνια αυτά είναι ευφάνταστα, ευρηματικά, περιπλέκουν καμιά φορά και λέξεις γαλλικές, με έναν ευτράπελο τρόπο που προσδίδει στα ποιήματα χροιά μπουφόνικη και ιλαροτραγική: πώς ν' ατενίσεις ψύχραιμα του βίου σου το κενό; / κι είναι πια αργά για να στραφείς σε «ασκήσεις» του Queneau / «Το ύφος είναι ο άνθρωπος», είπε παλιά ο Buffon / μα δεν προφταίνεις να γευτείς τα πράγματα a fond!

O «ζυγός ψυχοστασίας» μπορεί να ιδωθεί ως μια αυτοειρωνική ομολογία του ποιητικού εγώ, το οποίο αντιλαμβάνεται την πληθωρική ανισορροπία των συναισθημάτων του, χωρίς όμως να απελπίζεται εξαιτίας της – απεναντίας, την ενστερνίζεται απελευθερωτικά και μέσω της γλώσσας την κάνει ποίηση.

Αυτό το καμιά φορά ντελιριακό μπρα ντε φέρ με τις λέξεις, σαν μια μονομαχία με βαρύτιμο διακύβευμα κατά την οποία κάθε γροθιά μαζί με κραυγή πόνου απελευθερώνει κι ένα γέλιο μεταρσίωσης, αναπαριστά κι αποτυπώνει ίσως μια ασύνειδη επιθυμία του ποιητικού υποκειμένου να συγκαλύψει τον πόνο και τη θλίψη, μια οιμωγή στην πραγματικότητα που τροφοδοτείται και ξύνεται από τις δυσβάσταχτες συνέπειες του χρόνου: πλήξη, απώλεια, γήρας, απογοητεύσεις, λήθη, θάνατος κ.ά. Ειδικότερα και πιο έντονα, αυτή η φιλοπαίγμων λεξιλαγνία ίσως έχει να κάνει με μια κρυφή πρόθεση κι επιθυμία για διαφύλαξη της αθωότητας, ως ένα αντίβαρο στο διάβα του χρόνου.

Κι εδώ έρχεται και μπαίνει το αυτοσαρκαστικό πρίσμα ερμηνείας του τίτλου που αναφέρθηκε λίγο παραπάνω, μιας και καθώς προχωρούμε στην ανάγνωση των ποιημάτων διαπιστώνουμε όλο και καθαρότερα ότι τα κείμενα αναπαριστούν τις εκφάνσεις ενός σχεδόν λοξοδρομημένου ποιητικού υποκειμένου, που, βασανιζόμενο υπό το βάρος του χρόνου και της θλιβερής ανθρώπινης συνθήκης, παραληρεί. Έτσι, ο «ζυγός ψυχοστασίας» μπορεί να ιδωθεί ως μια αυτοειρωνική ομολογία του ποιητικού εγώ, το οποίο αντιλαμβάνεται την πληθωρική ανισορροπία των συναισθημάτων του, χωρίς όμως να απελπίζεται εξαιτίας της – απεναντίας, την ενστερνίζεται απελευθερωτικά και μέσω της γλώσσας την κάνει ποίηση.

Ωστόσο, τα ποιήματα σταδιακά γίνονται πιο νωχελικά, πιο χαμηλότονα, καμιά φορά στοχαστικά και ακόμα ίσως και πιο ειλικρινή, υπό την έννοια ότι το ποιητικό εγώ κατά κάποιον τρόπο πλέον απογυμνώνεται και αδιαμεσολάβητα, χωρίς το προκάλυμμα του σαρκασμού, αποκαλύπτει τη μελαγχολία του. Η εικόνα της μάσκας άλλωστε κάνει συχνά την εμφάνισή της στους στίχους:

ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΕΙΝΑΙ...

Επανασχεδιάζεις τις γραμμές
της ρωγμής
ή τις ακολουθείς απλώς
κι όπου σε πάνε;
Το βασικό στρατήγημα είναι:
Χειρίζεσαι την απουσία
μέσω της παρουσίας σου
ή το αντίθετο;
Η βασική προσποίηση είναι:
Κοιτάς τον καθρέφτη σου
και μιμείσαι την εικόνα σου
ή φοράς τη μάσκα σου
κι ας σε αποκαλύψει;

Ο θάνατος που δεν αποτελεί εδώ μόνο το αποκορύφωμα της σωματικής φθοράς και εξαφάνισης, αλλά είναι και η πιο κραυγαλέα έκφραση του άλλου θεμελιώδους μοτίβου του βιβλίου, του χρόνου.

Σκιαγραφείται εν τέλει στο βιβλίο μια διπολικότητα, που ισχυροποιεί το αίσθημα της ανισορροπίας και της συναισθηματικής ταλάντευσης – μια αμφιθυμία που χρωματίζει έντονα τη συλλογή και επανανοηματοδοτεί τον ζυγό ψυχοστασίας ως μια ζυγαριά όχι ψυχής αλλά ζωής, όπου ο πόνος και η μελαγχολική ενατένισή του εναλλάσσονται με ένα γεμάτο σκέρτσο τίναγμα του χεριού που σκοπό έχει να ξορκίσει, περιγελώντας, την οδύνη και τον θάνατο.

Κι ο θάνατος; Υπόγεια, διαλυτικά, διατρέχει ολόκληρη τη συλλογή. Ο θάνατος που δεν αποτελεί εδώ μόνο το αποκορύφωμα της σωματικής φθοράς και εξαφάνισης, αλλά είναι και η πιο κραυγαλέα έκφραση του άλλου θεμελιώδους μοτίβου του βιβλίου, του χρόνου: του χρόνου που δρα ως καταλύτης απογοητεύσεων και απωλειών, που συμπαρασύρει μαζί δέρμα, νιάτα κι έρωτα. Δεν είναι τυχαίο κατά τη γνώμη μου που η συλλογή κλείνει με ένα χαϊκού το οποίο, αναδεικνύοντας ευσύνοπτα αυτή τη συμπλοκή έρωτα και θανάτου, μας δίνει καταληκτικά το πλήρες, εν είδει φαύλου τριγώνου, θέμα του βιβλίου: έρως, θάνατος, χρόνος.

* Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΡΜΑΝΤΟ ΓΚΕΖΟΣ είναι συγγραφέας.

altΖυγός ψυχοστασίας
Μαρία Πατακιά
Μελάνι 2018
Σελ. 76, τιμή εκδότη €9,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΠΑΤΑΚΙΑ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Αρχαίος πίθηκος» της Χλόης Κουτσουμπέλη (κριτική) – Μια ποιητική συνομιλία με το παράλογο, το ανοίκειο, το ανορθόδοξο

«Αρχαίος πίθηκος» της Χλόης Κουτσουμπέλη (κριτική) – Μια ποιητική συνομιλία με το παράλογο, το ανοίκειο, το ανορθόδοξο

Για την ποιητική συλλογή της Χλόης Κουτσουμπέλη «Αρχαίος πίθηκος» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: από τη θεατρική παράσταση «Περιμένοντας τον Γκοντό» στο Φεστιβάλ της Αβινιόν (1978) © Wikipedia. 

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

...
«Όλα δεν τα 'χω πει» του Χρήστου Δανιήλ (κριτική) – Μια τεκμηριωμένη μελέτη για την Μάτση Χατζηλαζάρου

«Όλα δεν τα 'χω πει» του Χρήστου Δανιήλ (κριτική) – Μια τεκμηριωμένη μελέτη για την Μάτση Χατζηλαζάρου

Για το βιβλίο του Χρήστου Δανιήλ «Όλα δεν τα' χω πει / Η «αντίστροφη αφιέρωση» της Μάτσης Χατζηλαζάρου (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: η Μάτση Χατζηλαζάρου. 

Γράφει ο Δημήτρης Τσεκούρας 

«Η μεγάλη λογοτεχνία  ...

«Κόκκινη γραμμή» της Ειρήνης Ρηνιώτη (κριτική) – Γραμμή διαχωρισμού αλλά και ποιητικής ένωσης

«Κόκκινη γραμμή» της Ειρήνης Ρηνιώτη (κριτική) – Γραμμή διαχωρισμού αλλά και ποιητικής ένωσης

Για την ποιητική συλλογή της Ειρήνης Ρηνιώτη «Κόκκινη γραμμή» (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: πίνακας της Hanna Sidorowicz.

Γράφει η Αντιγόνη Βλαβιανού

Στην παρούσα ποιητική συλλογή, έχουμε μια κόκκινη γραμμή που σηματοδ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί από τις 14 μέχρι και τις 30 Ιουνίου στο Πασαλιμάνι.

Επιμέλεια: Book Press

Ακόμη μια χρονιά η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί σε ένα αγαπημένο σημείο συνάντησης των πειραιωτών, στο Πασαλιμάν...

 «Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

«Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

Για την παράσταση «Σ' εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη που ανεβαίνει στο Αμφιθέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Κεντρική εικόνα: © Mike Rafail.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ