«Ο χρόνος χώνει όλο και πιο βαθιά τα νύχια του μέσα μου»

Στην πραγματικότητα πρόκειται για μονολόγους του δημιουργού ως εσωτερικού ανθρώπου, όπου αποδίδεται η ροή του περιεχομένου της συνείδησης με αμφισβητήσεις, αμφιβολίες, επιβεβαιώσεις, ανατροπές, αναδιφήσεις, με αποδοχές και με απορρίψεις.

Σε ένα επόμενο στάδιο δημιουργικής συμπεριφοράς η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ (φαίνεται να) έχει καθιερώσει έναν αναδρομικό έλεγχο για την επαλήθευση της ισχύος των διαδικασιών που κινητοποιούνται στο προσωπικό της εργαστήριο λογοτεχνικής σύνθεσης. Με αυτή την προϋπόθεση προβαίνει στην προσωποποίηση αφηρημένων εννοιών, οι οποίες προσδιόρισαν την εξέλιξη της λογοτεχνικής παραγωγής της, και οργανώνει έναν διάλογο του δημιουργού με τον κόσμο των ιδεών. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μονολόγους του δημιουργού ως εσωτερικού ανθρώπου, όπου αποδίδεται η ροή του περιεχομένου της συνείδησης με αμφισβητήσεις, αμφιβολίες, επιβεβαιώσεις, ανατροπές, αναδιφήσεις, με αποδοχές και με απορρίψεις. Αυτό το σημασιολογικό τοπίο συναντήσαμε ήδη στο προηγούμενο βιβλίο της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ με τον τίτλο Της μοναξιάς διπρόσωποι μονόλογοι (2016). Τώρα, στο βιβλίο Των αντιθέτων διάλογοι και με τον ανήλεο χρόνο με τη σύνθετη δομή (διαλογικά μέρη, ποιήματα, κείμενα με αφηγηματική οικονομία αλλά και με έντονο ρυθμό) αναγνωρίζουμε να αποτυπώνεται η αντιπαράθεση του δημιουργού με προσωποποιημένες έννοιες ως μια διαδικασία ισορροπίας ανάμεσα στην υποκειμενική (εντέλει: κειμενική) πραγματικότητα και στον εξωτερικό, αντικειμενικό κόσμο, στις διεργασίες του οποίου συμμετέχει ο δημιουργός ως εσωτερικός άνθρωπος ή συναποκομίζοντας, μάλλον προβάλλοντας το κοινωνικό προσωπείο του.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ πραγματεύεται κατ’ αντιπαράθεση αλλά και με τη συνήθη πνευματώδη ευρηματικότητα αντιθετικές όψεις ζητημάτων, όπως είναι η τέχνη/δημιουργία και η πρακτική πλευρά του βίου με τις προϋποτιθέμενες ως απαραίτητες αρχές και αξίες, εκφάνσεις της τέχνης (του λόγου εν προκειμένω, αλλά όχι μόνον), διεργασίες στο πλαίσιο της δημιουργικής συμπεριφοράς, υλικά από τις διαστάσεις της υποκειμενικής πραγματικότητας, στοιχεία δομής του εσωτερικού ανθρώπου, επίσης και κυρίως ό,τι συμπαρασύρει στην κοίτη της η ροή του χρόνου: συναισθήματα, καταστάσεις του εσωτερικού και του κοινωνικού ανθρώπου, συνθήκες της υποκειμενικής και της αντικειμενικής πραγματικότητας – όλα όσα προσδιορίζουν το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου. Εστίαση στην οργάνωση αυτού του θεματικού τοπίου κατέχουν η διελκυστίνδα ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, ο σύνδεσμος της ζωής με τον έρωτα, η σιωπή ως η άλλη όψη του λόγου (σιωπή πλήρης σημασιών), η αυτοδυναμία/αυτάρκεια του εσωτερικού ανθρώπου και οι δεσμεύσεις του από τις συνθήκες της εξωτερικής πραγματικότητας, η δύναμη του ανθρώπου στη φυσική του διάσταση και η αδυναμία του σώματος με το συνακόλουθο ανθρώπινο όριο, η γνώση και η αυτογνωσία, η αιωνιότητα και το περιεχόμενο του ατομικού χωροχρόνου.

Αυτό το υλικό διεκπεραιώνει ο ήδη πολλαπλώς γνωστός και εξαιρετικά οικείος, πνευματώδης, παραστατικός, αφοριστικός, σαρκαστικός λόγος της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ με τη ρητορική τής άμεσης προφορικής επικοινωνίας.

Αυτό το υλικό διεκπεραιώνει ο ήδη πολλαπλώς γνωστός και εξαιρετικά οικείος, πνευματώδης, παραστατικός, αφοριστικός, σαρκαστικός λόγος της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ με τη ρητορική τής άμεσης προφορικής επικοινωνίας, που αποτυπώνει τόσο στοιχεία της ατομικής και της γενικής καθημερινότητας όσο και στοιχεία του κόσμου των ιδεών. Η οργάνωση του βιβλίου αντιστοιχεί σε μια σύνθετη τοιχογραφία γραμματικών εικόνων που αποδίδουν κυρίως εσωτερικά τοπία με ιδιαίτερη ένταση και με ποικίλη θεματική. Παράλληλα εντοπίζονται και τοπία από την εξωτερική, αντικειμενική πραγματικότητα, και στην περίπτωση όμως αυτή επικρατεί η βιωματική πρόσληψη από την οπτική του εσωτερικού ανθρώπου. Τη σύνθεση των γραμματικών εικόνων, αλλά και γενικότερα την υφολογική οργάνωση του κειμενικού κόσμου στο βιβλίο προσδιορίζει η αυτονόητη αξιοποίηση του φαινομένου της μεταφοράς, και μάλιστα στην εκδοχή της προσωποποίησης αφηρημένων εννοιών, οι οποίες έχουν αποκτήσει σωματικότητα και υλική υπόσταση με περιεχόμενο επιλογής της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ. Παραδείγματος χάριν: «Όλ’ αυτά, […], είναι πια στοιχεία της τοιχογραφίας της ζωής μου», «μια θάλασσα / μονοτονίας», «όλα σπρώχνουν όλο και πιο βαθιά / εκεί που ο χρόνος, γυμνός / απ’ τις ανθρώπινες παρηγοριές, / μετράει τα βήματά του στο χώμα», «νιώθω ότι πλησιάζω / το κέντρο της φύσης, που το φαντάζομαι / σαν μια μεγάλη, πέτρινη, στρογγυλή / απορία», «να πλησιάσω / το βυθό των πραγμάτων / τον αιώνια άηχο», «Συναισθήματα-αέρηδες / μπαινοβγαίνουν μέσα μου», «Πάλι αέρηδες φυσούν / οι τωρινοί με τους χτεσινούς γίνονται ένα / αλλά για το μέλλον άπνοια αγγέλλεται», «Ο χρόνος χώνει όλο και πιο βαθιά τα νύχια του μέσα μου».

Ενδιαφέροντα υφολογικό παράγοντα αποτελεί η μεταγλωσσικότητα (αναμενόμενο, άλλωστε, αφού εδώ πρόκειται για αναδρομικό έλεγχο διαδικασιών του εργαστηρίου λογοτεχνικής γραφής), σε συνδυασμό και με τη μεταφορά. Αναγνωρίζουμε ιδιαιτέρως χαρακτηριστικές εφαρμογές στη διάσταση της αυτοαναφορικότητας της γραφής, π.χ.: «Θέλω να γράψω ένα ποίημα που θα με βοηθήσει / να σκάψω, να ψάξω, ας είναι και μ’ ένα στίχο / να πλησιάσω τη ρίζα της επιβίωσης», καθώς και στη διάσταση της αξιοποίησης γλωσσικών φαινομένων ως υλικού λογοτεχνικής σύνθεσης, π.χ.: «Αλλά ας μην ξεχνάμε, […], πως έχουμε πάνω απ’ το κεφάλι μας μια δύναμη […]. Η δύναμη αυτή είναι η σιωπή», «Δύσκολος ο αέρας π’ αναπνέω. / Σαν να θέλω ν’ αναπνεύσω τη σιωπή. / Αλλά ποια σιωπή; / Άλλη σιωπή κραυγάζει ο θυμωμένος / άλλη ο παγιδευμένος / άλλη η προδομένη γυναίκα», «Αλλά τώρα πνίγομαι σε μιαν άλλη σιωπή», «Τα σύννεφα της επανάληψης πυκνώνουν, […]. Πρωταγωνιστές της επανάληψης τα λάθη».

Παράλληλα, και σε ομόλογο υφολογικό κλίμα εντοπίζουμε και την αφοριστική διατύπωση, π.χ.: «Αυτή η φάση ανήκει στην παιδική ηλικία. Κάποτε τελειώνει κι ανοίγεσαι στις καινούριες εμπειρίες της ζωής, στις ανεξάντλητες πηγές έμπνευσης», «το υποσυνείδητο είναι ένα μείγμα πόθου, ανάμνησης, αμαρτίας, ένας ανεξάντλητος κατάλογος που όμως επηρεάζει τις πράξεις και τα λάθη μας», «οι αξίες κρίνονται κι από το πόσο μπορούν να εμπνεύσουν τις νέες γενιές δημιουργών», «Ανθίζουν τα λουλούδια / χαμογελούν οι άνθρωποι / ίσως να χαμογελούν και τα λουλούδια / ή μήπως η μυρωδιά είναι το κλάμα τους / που τόσο λίγο μένουν στη ζωή;», «η ζωή μου ήταν αιχμάλωτη της επιβίωσης. Τώρα ξέρω πως η εξάρτηση είναι η πιο ανίατη αναπηρία».

Είναι φανερό ότι το κειμενικό σύμπαν της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ, ως ένα εμβληματικό μέγεθος στο πλαίσιο της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας, εξακολουθεί να διαστέλλεται αποδεικνύοντας μια διαρκή όσο και συνεπή παρουσία συνειδητού δημιουργού με ιδιαίτερη κοινωνική ποιότητα.

* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Των αντιθέτων διάλογοι και με τον ανήλεο χρόνο

TA BIBΛΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΑΓΓΕΛΑΚΗ-ΡΟΥΚ