Η ποιήτρια Φρίντα Λιάππα

Στη συνείδηση όσων κυκλοφορούμε συστηματικά στην ευρεία πολιτισμική αγορά, η Φρίντα Λιάππα (1948-1994) έχει καθιερωθεί κυρίως ως ένας από τους σημαντικούς εκπροσώπους του ελληνικού νεωτερικού κινηματογράφου με ταινίες, όπως: Μια ζωή σε θυμάμαι να φεύγεις (1977), Οι δρόμοι της αγάπης είναι νυχτερινοί (1981), Ήταν ένας ήσυχος θάνατος (1986), Τα χρόνια της μεγάλης ζέστης (1990). Στις ταινίες αυτές ακόμα και οι λιγότερο ειδικοί στα θέματα κινηματογράφου αναγνωρίζουμε τεκμήρια δημιουργικής παραγωγής. Παρόμοια τεκμήρια σαφώς, και κυρίως με την κριτική αντίληψη που επιβάλλει η χρονική απόσταση, αναγνωρίζουμε στις ποιητικές συλλογές της Λιάππα, όπως παρουσιάζονται συγκεντρωμένες στην έκδοση που προσφέρει τώρα ο Πάμισος: Λυρικός επίλογος της οδού Πατησίων (έκδοση 1980), Τα ήσυχα ποιήματα και τα κυνηγετικά σκυλιά (έκδ. 1981), 1964-1988 (έκδ. 1991).

Η συλλογή Λυρικός επίλογος της οδού Πατησίων αποτελείται από τις ενότητες: «Οι ερωτικοί διάλογοι», «Το decalage», «Οι τρεις αχρονολόγητες επιστολές», «Το παραλήρημα». Στο εσωτερικό των ενοτήτων αυτών η σειρά κειμένων περισσότερο ή λιγότερο εκτενών και κυρίως σύντομων έως εξαιρετικά σύντομων, χωρίς ιδιαίτερους τίτλους, είναι δυνατόν να εκτιμηθεί τόσο ως μια ενιαία ροή σημαινομένων όσο και ως σύνθεση αυτοτελών αλλά νοηματικά συγγενών σημασιολογικών μονάδων. Η συλλογή Τα ήσυχα ποιήματα και τα κυνηγετικά σκυλιά περιέχει δεκατέσσερα κείμενα, σύντομα ή εκτενέστερα, με ενιαία ή με σύνθετη δομή, και με ιδιαίτερους τίτλους. Η συλλογή με τον γενικό τίτλο 1964-1988 αντιπροσωπεύει μια μακρά σειρά κειμένων υψηλής σημασιολογικής πύκνωσης και ποικίλης έκτασης (το συντομότερο αντιστοιχεί σε ένα στίχο-λέξη και το εκτενέστερο αποτελεί σύνθεση πέντε στίχων), χωρίς ιδιαίτερους τίτλους. Τα κείμενα αυτά διαθέτουν νοηματική αυτοτέλεια, ενώ παράλληλα είναι δυνατόν να προσληφθούν ως ανάπτυξη ενός σύνθετου σημασιολογικού τοπίου.

Οι τρεις εν προκειμένω ποιητικές συλλογές συνθέτουν ένα ενιαίο κειμενικό σύμπαν που δεν πρόλαβε να διασταλεί, περιέχει όμως αναγνωρίσιμα στοιχεία που δηλώνουν πληρότητα, αυτάρκεια και προοπτική για περαιτέρω ανάπτυξη.

Ανεξάρτητα από δεδομένα βιογραφικά της Λιάππα και γενικότερα πραγματολογικά (μεταξύ των οποίων η εμβληματική παρουσία του Dr Johannes Weissert στην Αθήνα, με την ιδιότητα του διευθυντού στο Γερμανικό Ινστιτούτο Goethe), όπως αυτά τα δεδομένα εκτίθενται στα παρακείμενα της έκδοσης, είναι σαφές ότι οι τρεις εν προκειμένω ποιητικές συλλογές συνθέτουν ένα ενιαίο κειμενικό σύμπαν που δεν πρόλαβε να διασταλεί, περιέχει όμως αναγνωρίσιμα στοιχεία που δηλώνουν πληρότητα, αυτάρκεια και προοπτική για περαιτέρω ανάπτυξη.

Η θεματική δομή του κειμενικού σύμπαντος της Λιάππα υπ’ αυτές τις συνθήκες φαίνεται να βασίζεται στη διαχείριση των εννοιών: έρως-αγάπη, ζωή-θάνατος, χρόνος-τόπος, λόγος-σιωπή, οι οποίες λειτουργούν ως ισοτοπίες κατά την εξέλιξη της σύνθεσης των ποιημάτων στις τρεις συλλογές.

Με αυτή την προϋπόθεση, στο κειμενικό σύμπαν της Λιάππα ο έρως διατηρεί μόνιμο διάλογο με τη ζωή και με τον θάνατο, αντιπροσωπεύει καταναγκασμό για το σώμα και για τη σκέψη, απονέμει χάρη και επιβάλλει τιμωρία, δεσμεύει το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου.

Η αγάπη αντιπροσωπεύει αναγκαίο συστατικό της ύπαρξης.

Η αρχή και το τέλος των διαπροσωπικών σχέσεων οδηγούν τον εσωτερικό άνθρωπο στην αυτογνωσία.

Το όνειρο και ο πόθος θεραπεύουν τα κενά της αντικειμενικής πραγματικότητας.

Η ομορφιά και η τρυφερότητα αντιπροσωπεύουν δυνάμεις του βίου.

Η αυτάρκεια, ακόμα και μέσα στο πλαίσιο της συνύπαρξης, είναι απαραίτητο στοιχείο για την ποιότητα του βίου, όπως άλλωστε και ο διάλογος ανάμεσα στον θάνατο και στην ηδονή.

Η αυτάρκεια, ακόμα και μέσα στο πλαίσιο της συνύπαρξης, είναι απαραίτητο στοιχείο για την ποιότητα του βίου, όπως άλλωστε και ο διάλογος ανάμεσα στον θάνατο και στην ηδονή.

Αυτή την ποιότητα σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, μετρά η βιωματική προσέγγιση του θανάτου, ενώ η βιωματική πρόσληψη της αντικειμενικής πραγματικότητας αποτελεί διαδικασία για την αυτογνωσία.

Ο απολογισμός του βίου αποκαλύπτει φοβίες, προοπτικές, συν-/αισθήματα, τυχαιότητες, εφιάλτες, αλλά και την ευδαίμονα ενασχόληση με την τέχνη.

Ο εσωτερικός άνθρωπος αιωρείται σε παλινδρομήσεις μέσα στον ατομικό χωροχρόνο, όπου εντάσσονται οι αναχωρήσεις και οι επάνοδοι, οι απώλειες, οι εναλλαγές ανάμεσα σε σταθερές και σε μεταβλητές, η φθορά, ο διάλογος ζωντανών και νεκρών, με την παραμυθητική εμπλοκή της μνήμης και της λήθης.

Η σχέση ανάμεσα στον λόγο και στην πλήρη σημασιών σιωπή ως αυτοσυγκράτηση του λόγου προσδιορίζει την ποιότητα της ύπαρξης.

Τα σημαινόμενα στις ποιητικές συλλογές διεκπεραιώνει ένα σύνθετο γλωσσικό εργαλείο, που προβάλλει χαρακτήρα πρωτίστως βιωματικό, πλήρη συναισθήματος, με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας, λυρικό αλλά και κυνικό, απροσδόκητο, ανατρεπτικό, αφοριστικό, αποσπασματικό, και πάντως συνδηλωτικό και παραστατικό.

Η σύνθεση των τριών ποιητικών συλλογών ως ενιαίο σύνολο αντιπροσωπεύει τη δομή μιας εκτενούς πινακοθήκης γραμματικών εικόνων που αποδίδουν εσωτερικά τοπία με ιδιαίτερη ένταση και ποικίλη θεματική.

Η σύνθεση των τριών ποιητικών συλλογών ως ενιαίο σύνολο αντιπροσωπεύει τη δομή μιας εκτενούς πινακοθήκης γραμματικών εικόνων που αποδίδουν εσωτερικά τοπία με ιδιαίτερη ένταση και ποικίλη θεματική. Εδώ εντοπίζονται και τοπία από την εξωτερική, αντικειμενική πραγματικότητα, όμως και στην περίπτωση αυτή κυριαρχεί η βιωματική πρόσληψη από την οπτική του εσωτερικού ανθρώπου.

Στην οργάνωση των γραμματικών εικόνων εμπλέκεται ως βασικός προσδιοριστικός παράγων η αξιοποίηση της μεταφοράς. Π.χ.: «το φως νεκρή κηλίδα στο χαρτί», «αλλόγλωσσα φύλα σκυλεύουν/ το αθώο μέτωπο της μέρας», «ντύνεσαι κίτρινα σκουλαρίκια/ του θανάτου» (και σημειολογία χρώματος), «Πηδάει πάλι σαν αστραπή τα χρόνια. Ο/ χρόνος ακίνητος», «Άσπρα μεσημέρια αγριοπερίστερα. Κατα-/κόκκινος ο ήλιος στο στήθος του απογεύ-/ματος», «Στη ρίζα του πόθου γυροφέρνει το σκυλί./ Σε ξένα χέρια αποκοιμιέται το φεγγάρι», «το μυστικό/ καλά κρυμμένο στο ιλαρό σκοτάδι του», «Κρυψώνα του ήλιου η νύχτα. Οι άσπρες ώρες/ του νοτιά. Μειδιά η ακίνητη μέρα», «Η μοναξιά ως χάρις», «ο ουρανός οθόνη του πάθους της», «Απαρηγόρητο φεγγάρι αυγουστιάτικο/ γέμιζε εσύ γέμιζε», «Αποκεφαλισμένες/ μουριές».

Ομόλογη είναι η χρήση της αφοριστικής διατύπωσης. Π.χ.: «Αυθάδεια να διασπαθίζεις το παρελθόν μου», «η ζωή μας χτίζεται από παλιά υλικά», «Υπάρχω όπως εγώ θέλω όχι όπως οι καιροί ορίζουν», «Όλοι οι νεκροί έχουν τη μορφή σου», «Ο έρωτας αχιβάδα κλειστή στον κόρφο/ ποιας θάλασσας», «Η ζωή είναι φθορά, είναι χαρά. Ζω για να/ κηδεύει», «Ο πόνος έγινε σκέψη. Έμεινε πόνος», «Το μυαλό δεν έχει μέθοδο. Ούτε το σώμα/ διαδρομή», «Παιδική ηλικία. Όταν τα πράγματα δεν ο-/νομάζονταν. Ήταν», «Αγαπώ σημαίνει αρνούμαι σ’ αγαπώ ση-/μαίνει αρκούμαι», «Οι ηλικίες κηδεύονται προς τα πίσω», «Δε διαλέγεις τον τόπο που γεννιέσαι. Ό-/μως το τοπίο του θανάτου σου μπορείς».

Καθώς ανιχνεύουμε λεπτομέρειες στη σημασιολογική δομή των ποιημάτων, εντοπίζουμε ενδιαφέροντα μεταγλωσσικά στοιχεία, που δηλώνουν τη συνειδητή και τεκμηριωμένη σχέση της Λιάππα με τη γλώσσα όχι μόνον ως όχημα διατύπωσης και διεκπεραίωσης σημαινομένων, αλλά και ως υλικό για τη θεματική οργάνωση των κειμένων.

Καθώς ανιχνεύουμε λεπτομέρειες στη σημασιολογική δομή των ποιημάτων, εντοπίζουμε ενδιαφέροντα μεταγλωσσικά στοιχεία, που δηλώνουν τη συνειδητή και τεκμηριωμένη σχέση της Λιάππα με τη γλώσσα όχι μόνον ως όχημα διατύπωσης και διεκπεραίωσης σημαινομένων, αλλά και ως υλικό για τη θεματική οργάνωση των κειμένων. Στο πλαίσιο αυτό αναγνωρίζουμε π.χ. την αυτοαναφορικότητα της γραφής με παραδείγματα, όπως: «Κάθε πράξη γραφής ενέχει ένα είδος ψυχραι-/μίας ή αλλοιώς μια μορφή αυτολογοκρισίας» (και αφοριστική διατύπωση), «Ανάμεσα εικόνα και λέξη. Ανάμεσα μνήμη/ και πράξη. Ζωή καρδιά σπασμένη. Πεύκα/ πουλιά ποτάμια παραληρεί ο ποιητής», ή ο τίτλος στο κείμενο «Ξαφνικά ένα ποίημα θύμωσε» από τη συλλογή Τα ήσυχα ποιήματα και τα κυνηγετικά σκυλιά ως προειδοποίηση για τα συμφραζόμενα που αυτό περιλαμβάνει.

Επίσης εντοπίζουμε και παραδείγματα για την αξιοποίηση του λόγου ως σημαινομένου, όπως: «ένα επιφώνημα για μένα είσαι/ κι εγώ για σένα/ μια πρόταση που την εξαντλείς και την παιδεύεις», «Μη φεύγεις πίσω από λέξεις και εικόνες φώναζες», «Σ’ αγαπάω ποτέ σ’ αγαπώ/ Σαν χασμωδία ηχεί ή μουσική», «Ακατανόητη ανόσια λέξη μνήμη», «Μαθαίνει ν’ αποφεύγει μεταφορές και/ παρενθέσεις. Στο βασίλειο της κυριολεξίας/ επιτέλους», «Στο χωριό όταν ήταν ακόμα μικρή, η λέξη/ περιβόλια ακουγόταν περβόλια. Αυτή η α-/πάλειψη του ιώτα είναι ο χρόνος για να δια-/νυθεί και προς τα μπρος και προς τα πίσω».

Εξάλλου, ιδιαίτερο στοιχείο δομής των ποιημάτων αντιπροσωπεύει η διαχείριση διακειμένων από τις περιοχές της λόγιας και της λαϊκής πολιτισμικής παραγωγής (λογοτεχνία, μουσική, κινηματογράφος) ως ομολογία εκλεκτικών συγγενειών, ως αποκάλυψη βιωματικού και γνωστικού υλικού, ως ανάπτυξη μιας προσωπικής μυθολογίας με επιλεκτική επισήμανση πληροφοριών.

Τα δεδομένα αυτά προσδιορίζουν τον ποικιλόμορφο σημασιολογικό και υφολογικό χαρακτήρα των ποιημάτων της Λιάππα.

Στο πλαίσιο αυτό εντοπίζονται κείμενα με ιδιαίτερη, σχεδόν επιγραμματική πύκνωση σημαινομένων, καθώς και κείμενα που φαίνονται «κλειστά» σε μια πρώτη ανάγνωση. Στη δεύτερη αυτή περίπτωση, και ακριβώς γι’ αυτό, πρόκειται για κείμενα ανοιχτά σε ποικίλες προσεγγίσεις με τη συνδρομή της δημιουργικής ανάγνωσης των επιμέρους δεδομένων.

Εδώ θα ήταν δυνατόν να αναγνωρίσουμε και μια πρόταση της Λιάππα για το χαϊκού κατ’ απόκλιση από την παραδοσιακή μορφή του είδους: «Το σώμα σωπαίνει. Έξω χιονίζει. Όνει-/ρα, όνειρα, όνειρα».

Ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζουν κείμενα που αποτελούν δοκιμές της Λιάππα για τη δημιουργική απόδοση του πραγματικού, όπως αναγνωρίζεται στα ποιήματα «Εσύ αυτόν τον άνθρωπο τον ξέρεις», «Το καλοκαίρι του 1967», «Το καλοκαίρι του 1974» από τη συλλογή Τα ήσυχα ποιήματα και τα κυνηγετικά σκυλιά, ή σε άτιτλο κείμενο της συλλογής 1964-1988 (όπου αναγνωρίζουμε τα σχετικά με τον θάνατο του Νίκου Πουλαντζά στο Παρίσι).

Είναι φανερό ότι οι τρεις ποιητικές συλλογές της Λιάππα, εφόσον αυτές συνεκτιμηθούν ως ένα σύνολο ιδεών εν εξελίξει, συνιστούν ολοκληρωμένη παραδειγματική εφαρμογή λογοτεχνικής σύνθεσης, που εξασφαλίζει ποικίλες δυνατότητες για μια ελεύθερη περιήγηση σε σημασιολογικά και σε αισθητικά πεδία. Παράλληλα, αποκαλύπτονται επιλεκτικές διεργασίες της σύντομης λειτουργίας ενός παραγωγικού εργαστηρίου με αξιόλογα προϊόντα της τέχνης του λόγου, τα οποία ανταποκρίνονται με άνεση στην κριτική συμπεριφορά του γενικού, αντικειμενικού χρόνου.

* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.

Από τη συλλογή Τα ήσυχα ποιήματα και τα κυνηγετικά σκυλιά

«Εσύ αυτόν τον άνθρωπο τον ξέρεις»

«Ξαφνικά ένα ποίημα θύμωσε»

Τα ποιήματα
20 χρόνια, μια απουσία στη ζωή μας
Φρίντα Λιάππα
Πάμισος 2016
Σελ. 184, τιμή εκδότη €14,00