alt

Για την ποιητική συλλογή του Μανόλη Πρατικάκη Λιθοξόος (εκδ. Κέδρος).

Της Χρύσας Φάντη

Κάθομαι σε βραχάκι κατά Γιαλουράκη μεριά. Δροσίζει τα πόδια μου το κύμα.
Ξαφνικά έστρεψα στα νερά. Είπα: «Από δω άρχισαν όλα».
«Καταπρόσωπο στην Όστρια»

Ο Λιθοξόος είναι το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας που άρχισε με την Κιβωτό (2012) και ανήκει στον Φυσικό άξονα της ποίησης του Μανόλη Πρατικάκη. Ο άλλος είναι ο Ιστορικοκοινωνικός. Ο τόπος που μεταφορικά διαδραματίζεται το έργο είναι το Γαϊδουρονήσι. Ένα ακατοίκητο νησί, ένας τόπος ου τόπος, μακριά από την ερήμωση και την καθολική εξαχρείωση του σύγχρονου τεχνοκρατούμενου κόσμου.

Ο πλάνητας Οδυσσέας καταντά ένας πολυμήχανος Άλλος−αρχάγγελος των μηχανών: «μήπως δεν είμαι ο κλίβανος για το ξέπλυμα του διεφθαρμένου σου αισθήματος;» και ο κάτω κόσμος γεμίζει σκυλάδικα, μια ολόκληρη πόλη-πορνείο.

Οι δέκα πρώτες πεζόμορφες σελίδες είναι μια μορφή Νέκυιας. Ο πλάνητας Οδυσσέας καταντά ένας πολυμήχανος Άλλος−αρχάγγελος των μηχανών: «μήπως δεν είμαι ο κλίβανος για το ξέπλυμα του διεφθαρμένου σου αισθήματος;» και ο κάτω κόσμος γεμίζει σκυλάδικα, μια ολόκληρη πόλη-πορνείο, όπου σε μαντεμένιες μπάρες οι εκπορνευμένες γυναίκες «ρίχνουν ένα ένα κουρελάκια τα εσώρουχα στην άβυσσο» πρόστυχα στον Άξονα που δεν αντέχει (διακειμενικότητα με τον ποιητή Ουόλτερ Γέιτς). Οι σελίδες 15, 16, 17 και 18 αποτελούν μια παρωδία της ομηρικής Oδύσσειας και του σημερινού «κάτω κόσμου» του σήμερα, με τον ομηρικό Ελπήνορα να είναι ένα «τρελαμένο» πρεζόνι.

Στο ποίημα «Όχι θάνατος από πνιγμό αλλά ο σοφός αποσύρεται», γραμμένο αντιστικτικά με το «Θάνατος από πνιγμό» του Τ. Σ. Έλιοτ, εμπεριέχεται όλη η φιλοσοφία του Λάο Τσε στα ποιήματα του Τάο Τε Κιμ. Ο άνθρωπος της Δύσης το πολύ πολύ να πάει από το Εγώ στο Εμείς. Ο Ταοϊστής σοφός θα προχωρήσει από το Ταυτό του Γιουνγκ στην εξάλειψη του Εγώ και από κει στον αφανισμό του Εαυτού. Έτσι «Κανείς δεν τον βλέπει γιατί δεν έχει Εαυτό/ Κανείς δεν τον βλέπει γιατί έχει γίνει ένα/ με τον καθένα και το καθετί». Ο σοφός έχει κόψει την κλωστή του αποδημητικού πουλιού, επιτρέποντας την απελευθέρωση της Ατομικής Ψυχής (Άτμαν) και την ένωσή της με τη παγκόσμια ψυχή (Βράχμαν).

Σε ό,τι αφορά το ποίημα «Με τον τρόπο του Ράινε Μαρία Ρίλκε», πιστεύω πως θα χρειαστούν δοκίμια για να αναλυθεί σε βάθος το νόημα και η προοπτική του. Έχει αναφορές στο συνθετικό ποίημα του Ρίλκε «Η μελωδία του έρωτα και του θανάτου του σημαιοφόρου Χριστόφορου Ρίλκε» αδελφού του ποιητή. Αναφέρω επίσης τη διακειμενικότητα με τον Σολωμό (τον οποίο ονομάζει μεγαλομάρτυρα), τον Χαίντερλιγκ (Σκαρντανέλι) «εκεί που κίνδυνος εκεί και η σωτηρία φυτρώνει», τον Καβάφη «η ζωή ταπεινά του απονέμει τον έρωτα των άστρων και των θυμαριών».

Στο «Κρώξιμο των γλάρων» όπου ο στίχος αποτίνει φόρο τιμής στους ψαράδες που χάθηκαν στο Γαϊδουρονήσι «γιατί δεν άκουσαν το κρώξιμο των γλάρων (προαίσθημα) για κείνο που μίλια μακριά είχε ήδη ξεκινήσει να έρχεται».

Το ίδιο πνεύμα και βάθος παρατηρούμε και στο «Κρώξιμο των γλάρων» όπου ο στίχος αποτίνει φόρο τιμής στους ψαράδες που χάθηκαν στο Γαϊδουρονήσι «γιατί δεν άκουσαν το κρώξιμο των γλάρων (προαίσθημα) για κείνο που μίλια μακριά είχε ήδη ξεκινήσει να έρχεται», ενώ στη δεύτερη ενότητα περιγράφεται «η ακατοίκητη όψη της νήσου σαν αποκόλληση αμφιβληστροειδούς» και ταυτόχρονα μπαίνει το ερώτημα για το ποσοστό αθωότητας και γνησιότητας που έχει απομείνει στον άνθρωπο της νεωτερικότητας, καθώς «Τα παιδιά χάνονται μέσα σε κουρασμένους άντρες» και οι χαμένοι ψαράδες παρομοιάζονται με τον Φληβά τον Θαλασσινό του Έλιοτ «μιαν αστραπή πριν μπουν στη ρουφήχτρα». Και τους βλέπουμε: να τα μαργαριτάρια: τα μάτια τους, όπως γράφει ο Σαίξπηρ.

Στο «Άλογο», το καθαρόαιμο αυτό πλάσμα της γης, διαπερνά ως σύμβολο ολόκληρο το βιβλίο. Στο «Των Ανέμων», ο κέδρος-άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με τα στοιχεία της φύσης. «Και πάλι το χαμένο κέντρο του κόσμου», και «το γεράκι (που) δεν ακούει πια τον δημιουργό του». Μια αέναη μάχη με τον θάνατο «αλλά η ζωή πλακούντας του αντιερέβους με νευρίδια τοσοδούλια αναθρώσκει κι ο πεσμένος ανορθώνεται». Στον «Ερυθρόδερμο Άνεμο», ο σοφός γέρος Ερυθρόδερμος, έχει κατοχυρώσει μια απόλυτη ταύτιση με τα φυσικά όντα σε μια κατάσταση τέτοιας απλότητας, όπως λέει ο Τ.Σ. Έλιοτ στα Τέσσερα Κουαρτέτα. Δεν μπορεί να ξεχωρίσει αυτό που βλέπει από αυτό που αισθάνεται. Έχει συμφιλιωθεί με τα πάντα. «Ο φόβος είναι φίλος και βλασταίνει», «Στης φωλιάς το πέτρινο τσουκάλι, γευματίζει με τσακάλι». Συνομιλεί με τις φωνές των προγόνων, σε μια αδιάσπαστη και ενιαία αντίληψη του χρόνου. «Ακούει την κραυγή της πέτρας να τρίβει στην μνήμη του την ακονόπετρα», «Ένα πέρασμα ειρηνικό στην άλλη όχθη, ο χορεύοντας με τους λύκους». (Από την ομώνυμη ταινία όπου άνθρωπος και λύκος χορεύουν γύρω από την ίδια φωτιά). Ο σοφός έχει φτάσει «στη στιγμή του φωτισμού», ένωση των αντιθέτων όπου δεν υπάρχει καλό και κακό, σημαντικό και ασήμαντο, εκεί που η ψυχή (Άτμαν) ενώνεται με τη παγκόσμια Ψυχή (Βράχμαν) (κατάργηση του δυισμού). «Και έτσι καθαρόαιμα τον φέρνουν στη ζωή και καθαρόαιμα τον παίρνουν» από τη ζωή, παραχωρώντας τη θέση τους σ’ αυτούς που περιμένουν.

alt
   Ο Μανόλης Πρατικάκης
 

Στα «Καλέ Γιωργάκης» και στο «Μαζί σου και με ενάντιους ανέμους ουριοδρομώ» αναδεικνύεται η μέθεξη και η αγιοσύνη του έρωτα. Οι ερωτευμένοι πασχίζουν «να βάλουν το βουβό δάκρυ και τους λυγμούς της λάβας στην εναρθροσύνη». Μια προσωπική κατάσταση Σατόρι είναι ολόκληρο το ποίημα «Στη μνήμη σας κτίζω το μνήμα μου» από τα πιο λιτά και ώριμα της συλλογής. Η ζωή του μοιράστηκε σωστά. Η γη ήταν μάνα του, κόρη του και μνηστή του. Πάνω από όλα η δικαιοσύνη σαν φυσικό και ανθρώπινο φαινόμενο και κατάσταση. Αισθάνεται γεμάτος γιατί «το ποτήρι της ζωής ξεχειλισμένο το πια». Ίσως είναι από τα πιο άρτια ποιήματα και όχι μόνο αυτής της συλλογής. Για το «Οι άγριες φάσεις ή Η οσία τετρακτύς» (και γι αυτό θα μπορούσαν να ειπωθούν πολλά), μια επισήμανση μόνο: Τα «αφημένα ήσυχα στη χλόη» είναι τίτλος προγενέστερης ποιητικής συλλογής του Πρατικάκη, και εννοεί πως αυτή η μαγνητική αγάπη κρατάει από παλιά τα αισθήματα, και τα λόγια συναιρούνται.

Σε όλα σχεδόν τα ποιήματα υπάρχει μια εξαιρετικά πλούσια, ποικιλότροπα ιδιότυπη και γόνιμη συνομιλία με άλλους συγγραφείς και στοχαστές, έργα ζωγράφων και μουσουργών αγαπημένων του ποιητή, ρήσεις και αποφθέγματα.

Σε όλα σχεδόν τα ποιήματα υπάρχει μια εξαιρετικά πλούσια, ποικιλότροπα ιδιότυπη και γόνιμη συνομιλία με άλλους συγγραφείς και στοχαστές, έργα ζωγράφων και μουσουργών αγαπημένων του ποιητή, ρήσεις και αποφθέγματα. Συνεχής διάλογος με δημιουργούς όλων των ειδών, συνειδητός και σκόπιμος, συχνά προεκτείνοντας μια σκέψη τους ή αναποδογυρίζοντάς την, όπως π.χ. στο «Η φωνή σου διευρύνει της ακοής μου το όστρακο ώσπου να γίνει σχολείο που έχει να δείξει πάμπολλες προτομές και ανθούσες νέες, για να μπορούν αμέριμνες να τρέχουν και να είναι παιδιά μελλοντικών ανθρώπων τα λόγια μας», σε συνομιλία, υπέρβαση και αντίστιξη του Σεφερικού «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας» όπου ο στίχος στοχεύει στον στοχασμό, ενώ στον Πρατικάκη αναδεικνύει τον Έρωτα ο οποίος δημιουργεί «Σχολείο». Στο ποίημα «Λιθοξόος», που είναι ταυτόχρονα ένα ερωτικό ποίημα και ένα ποίημα ποιητικής, ο τίτλος είναι εμπνευσμένος από το φαινόμενο Μικελάντζελο, όπου αναφέρεται ότι ο μεγάλος γλύπτης είδε μέσα στην άμορφη πέτρα έναν φυλακισμένο άγγελο «και απλώς με τη σμίλη του τον απελευθέρωσε». Παρελθόν και Μέλλον δεν υπάρχουν γιατί στον αυθεντικό έρωτα ζεις μόνο «τον αιώνιο Ενεστώτα». Χτίζοντας με τη λάβα του «Αυτός, ο κλέφτης της φωτιάς» (Αναφορά στον Ρεμπώ) αποσπώντας μια τόση δα καμαρούλα από το Ανέκφραστο.

Έχει γραφτεί ότι ο Πρατικάκης υποσχέθηκε να γράψει για τα τέσσερα ριζώματα του Εμπεδοκλή, όπου στηρίζεται το σύμπαν (νερό, αέρας, χώμα, φωτιά) και σταμάτησε μόνο στο Νερό. Αν προσέξουν όμως περισσότερο θα διαπιστώσουν ότι στην «Κιβωτό», στα «Αφημένα ήσυχα στη χλόη», και στη «Λήκυθο», έχει καταγραφεί πολλές φορές και με πολλούς τρόπους το χώμα-γη-φυσικά όντα, και στον Λιθοξόο κατά κόρον ο Αέρας και η Φωτιά. Το απόσπασμα ΙV της σελίδας 18 και οι σελίδες 13 και 19 είναι η πεμπτουσία της Ανατολικής Φιλοσοφίας και ειδικά των Ουπανισάδων, και ταυτόχρονα μια κατάθεση για την κρίση που περνάμε σήμερα, που είναι πρωτίστως κρίση αξιών. 

* Η ΧΡΥΣΑ ΦΑΝΤΗ είναι συγγραφέας.

altΛιθοξόος
Μανόλης Πρατικάκης
Κέδρος 2016
Σελ. 88, τιμή εκδότη €9,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΠΡΑΤΙΚΑΚΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μετείκασμα» του Σωκράτη Καμπουρόπουλου (κριτική) – Ό,τι μένει από τις στιγμές της ζωής που χάνονται

«Μετείκασμα» του Σωκράτη Καμπουρόπουλου (κριτική) – Ό,τι μένει από τις στιγμές της ζωής που χάνονται

Για την ποιητική συλλογή του Σωκράτη Καμπουρόπουλου «Μετείκασμα» (εκδ. Θράκα). Κεντρική εικόνα: Αυτοπροσωπογραφία του ζωγράφου Τζόρτζιο Μοράντι.

Γράφει ο Μιχάλης Μακρόπουλος 

Ένα πρόσωπο σ’ ένα χώρο, ένα στιγμιότυ...

«Σας αρέσουν τα σονέτα;» του Νίκου Παπάνα (κριτική) – Το ποιητικό μυστήριο του έρωτα

«Σας αρέσουν τα σονέτα;» του Νίκου Παπάνα (κριτική) – Το ποιητικό μυστήριο του έρωτα

Για την ποιητική συλλογή του Νίκου Παπάνα «Σας αρέσουν τα σονέτα;» (εκδ. Ιωλκός). Κεντρική εικόνα: O πίνακας του Jean Pierre Saint-Ours «Η επανένωση του Έρωτα και της Ψυχής».

Γράφει η Ελένη Παπανδρέου

Ο Νίκος Παπάνας με την...

«Προτελευταία αλήθεια» του Κυριάκου Ευθυμίου (κριτική) – Εκταφές και Αναστάσεις

«Προτελευταία αλήθεια» του Κυριάκου Ευθυμίου (κριτική) – Εκταφές και Αναστάσεις

Για την ποιητική συλλογή του Κυριάκου Ευθυμίου «Προτελευταία αλήθεια» (εκδ. Σαιξπηρικόν). Κεντρική εικόνα: πίνακας της Berthe Morisot.  

Γράφει η Έλσα Κορνέτη  

Ο ποιητής διακατέχεται από ένα είδος πνευμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφοφμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ