«Η φωνή σου διευρύνει της ακοής μου το όστρακο»

Ο πλάνητας Οδυσσέας καταντά ένας πολυμήχανος Άλλος−αρχάγγελος των μηχανών: «μήπως δεν είμαι ο κλίβανος για το ξέπλυμα του διεφθαρμένου σου αισθήματος;» και ο κάτω κόσμος γεμίζει σκυλάδικα, μια ολόκληρη πόλη-πορνείο.

Οι δέκα πρώτες πεζόμορφες σελίδες είναι μια μορφή Νέκυιας. Ο πλάνητας Οδυσσέας καταντά ένας πολυμήχανος Άλλος−αρχάγγελος των μηχανών: «μήπως δεν είμαι ο κλίβανος για το ξέπλυμα του διεφθαρμένου σου αισθήματος;» και ο κάτω κόσμος γεμίζει σκυλάδικα, μια ολόκληρη πόλη-πορνείο, όπου σε μαντεμένιες μπάρες οι εκπορνευμένες γυναίκες «ρίχνουν ένα ένα κουρελάκια τα εσώρουχα στην άβυσσο» πρόστυχα στον Άξονα που δεν αντέχει (διακειμενικότητα με τον ποιητή Ουόλτερ Γέιτς). Οι σελίδες 15, 16, 17 και 18 αποτελούν μια παρωδία της ομηρικής Oδύσσειας και του σημερινού «κάτω κόσμου» του σήμερα, με τον ομηρικό Ελπήνορα να είναι ένα «τρελαμένο» πρεζόνι.

Στο ποίημα «Όχι θάνατος από πνιγμό αλλά ο σοφός αποσύρεται», γραμμένο αντιστικτικά με το «Θάνατος από πνιγμό» του Τ. Σ. Έλιοτ, εμπεριέχεται όλη η φιλοσοφία του Λάο Τσε στα ποιήματα του Τάο Τε Κιμ. Ο άνθρωπος της Δύσης το πολύ πολύ να πάει από το Εγώ στο Εμείς. Ο Ταοϊστής σοφός θα προχωρήσει από το Ταυτό του Γιουνγκ στην εξάλειψη του Εγώ και από κει στον αφανισμό του Εαυτού. Έτσι «Κανείς δεν τον βλέπει γιατί δεν έχει Εαυτό/ Κανείς δεν τον βλέπει γιατί έχει γίνει ένα/ με τον καθένα και το καθετί». Ο σοφός έχει κόψει την κλωστή του αποδημητικού πουλιού, επιτρέποντας την απελευθέρωση της Ατομικής Ψυχής (Άτμαν) και την ένωσή της με τη παγκόσμια ψυχή (Βράχμαν).

Σε ό,τι αφορά το ποίημα «Με τον τρόπο του Ράινε Μαρία Ρίλκε», πιστεύω πως θα χρειαστούν δοκίμια για να αναλυθεί σε βάθος το νόημα και η προοπτική του. Έχει αναφορές στο συνθετικό ποίημα του Ρίλκε «Η μελωδία του έρωτα και του θανάτου του σημαιοφόρου Χριστόφορου Ρίλκε» αδελφού του ποιητή. Αναφέρω επίσης τη διακειμενικότητα με τον Σολωμό (τον οποίο ονομάζει μεγαλομάρτυρα), τον Χαίντερλιγκ (Σκαρντανέλι) «εκεί που κίνδυνος εκεί και η σωτηρία φυτρώνει», τον Καβάφη «η ζωή ταπεινά του απονέμει τον έρωτα των άστρων και των θυμαριών».

Στο «Κρώξιμο των γλάρων» όπου ο στίχος αποτίνει φόρο τιμής στους ψαράδες που χάθηκαν στο Γαϊδουρονήσι «γιατί δεν άκουσαν το κρώξιμο των γλάρων (προαίσθημα) για κείνο που μίλια μακριά είχε ήδη ξεκινήσει να έρχεται».

Το ίδιο πνεύμα και βάθος παρατηρούμε και στο «Κρώξιμο των γλάρων» όπου ο στίχος αποτίνει φόρο τιμής στους ψαράδες που χάθηκαν στο Γαϊδουρονήσι «γιατί δεν άκουσαν το κρώξιμο των γλάρων (προαίσθημα) για κείνο που μίλια μακριά είχε ήδη ξεκινήσει να έρχεται», ενώ στη δεύτερη ενότητα περιγράφεται «η ακατοίκητη όψη της νήσου σαν αποκόλληση αμφιβληστροειδούς» και ταυτόχρονα μπαίνει το ερώτημα για το ποσοστό αθωότητας και γνησιότητας που έχει απομείνει στον άνθρωπο της νεωτερικότητας, καθώς «Τα παιδιά χάνονται μέσα σε κουρασμένους άντρες» και οι χαμένοι ψαράδες παρομοιάζονται με τον Φληβά τον Θαλασσινό του Έλιοτ «μιαν αστραπή πριν μπουν στη ρουφήχτρα». Και τους βλέπουμε: να τα μαργαριτάρια: τα μάτια τους, όπως γράφει ο Σαίξπηρ.

Στο «Άλογο», το καθαρόαιμο αυτό πλάσμα της γης, διαπερνά ως σύμβολο ολόκληρο το βιβλίο. Στο «Των Ανέμων», ο κέδρος-άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με τα στοιχεία της φύσης. «Και πάλι το χαμένο κέντρο του κόσμου», και «το γεράκι (που) δεν ακούει πια τον δημιουργό του». Μια αέναη μάχη με τον θάνατο «αλλά η ζωή πλακούντας του αντιερέβους με νευρίδια τοσοδούλια αναθρώσκει κι ο πεσμένος ανορθώνεται». Στον «Ερυθρόδερμο Άνεμο», ο σοφός γέρος Ερυθρόδερμος, έχει κατοχυρώσει μια απόλυτη ταύτιση με τα φυσικά όντα σε μια κατάσταση τέτοιας απλότητας, όπως λέει ο Τ.Σ. Έλιοτ στα Τέσσερα Κουαρτέτα. Δεν μπορεί να ξεχωρίσει αυτό που βλέπει από αυτό που αισθάνεται. Έχει συμφιλιωθεί με τα πάντα. «Ο φόβος είναι φίλος και βλασταίνει», «Στης φωλιάς το πέτρινο τσουκάλι, γευματίζει με τσακάλι». Συνομιλεί με τις φωνές των προγόνων, σε μια αδιάσπαστη και ενιαία αντίληψη του χρόνου. «Ακούει την κραυγή της πέτρας να τρίβει στην μνήμη του την ακονόπετρα», «Ένα πέρασμα ειρηνικό στην άλλη όχθη, ο χορεύοντας με τους λύκους». (Από την ομώνυμη ταινία όπου άνθρωπος και λύκος χορεύουν γύρω από την ίδια φωτιά). Ο σοφός έχει φτάσει «στη στιγμή του φωτισμού», ένωση των αντιθέτων όπου δεν υπάρχει καλό και κακό, σημαντικό και ασήμαντο, εκεί που η ψυχή (Άτμαν) ενώνεται με τη παγκόσμια Ψυχή (Βράχμαν) (κατάργηση του δυισμού). «Και έτσι καθαρόαιμα τον φέρνουν στη ζωή και καθαρόαιμα τον παίρνουν» από τη ζωή, παραχωρώντας τη θέση τους σ’ αυτούς που περιμένουν.

Ο Μανόλης Πρατικάκης

Στα «Καλέ Γιωργάκης» και στο «Μαζί σου και με ενάντιους ανέμους ουριοδρομώ» αναδεικνύεται η μέθεξη και η αγιοσύνη του έρωτα. Οι ερωτευμένοι πασχίζουν «να βάλουν το βουβό δάκρυ και τους λυγμούς της λάβας στην εναρθροσύνη». Μια προσωπική κατάσταση Σατόρι είναι ολόκληρο το ποίημα «Στη μνήμη σας κτίζω το μνήμα μου» από τα πιο λιτά και ώριμα της συλλογής. Η ζωή του μοιράστηκε σωστά. Η γη ήταν μάνα του, κόρη του και μνηστή του. Πάνω από όλα η δικαιοσύνη σαν φυσικό και ανθρώπινο φαινόμενο και κατάσταση. Αισθάνεται γεμάτος γιατί «το ποτήρι της ζωής ξεχειλισμένο το πια». Ίσως είναι από τα πιο άρτια ποιήματα και όχι μόνο αυτής της συλλογής. Για το «Οι άγριες φάσεις ή Η οσία τετρακτύς» (και γι αυτό θα μπορούσαν να ειπωθούν πολλά), μια επισήμανση μόνο: Τα «αφημένα ήσυχα στη χλόη» είναι τίτλος προγενέστερης ποιητικής συλλογής του Πρατικάκη, και εννοεί πως αυτή η μαγνητική αγάπη κρατάει από παλιά τα αισθήματα, και τα λόγια συναιρούνται.

Σε όλα σχεδόν τα ποιήματα υπάρχει μια εξαιρετικά πλούσια, ποικιλότροπα ιδιότυπη και γόνιμη συνομιλία με άλλους συγγραφείς και στοχαστές, έργα ζωγράφων και μουσουργών αγαπημένων του ποιητή, ρήσεις και αποφθέγματα.

Σε όλα σχεδόν τα ποιήματα υπάρχει μια εξαιρετικά πλούσια, ποικιλότροπα ιδιότυπη και γόνιμη συνομιλία με άλλους συγγραφείς και στοχαστές, έργα ζωγράφων και μουσουργών αγαπημένων του ποιητή, ρήσεις και αποφθέγματα. Συνεχής διάλογος με δημιουργούς όλων των ειδών, συνειδητός και σκόπιμος, συχνά προεκτείνοντας μια σκέψη τους ή αναποδογυρίζοντάς την, όπως π.χ. στο «Η φωνή σου διευρύνει της ακοής μου το όστρακο ώσπου να γίνει σχολείο που έχει να δείξει πάμπολλες προτομές και ανθούσες νέες, για να μπορούν αμέριμνες να τρέχουν και να είναι παιδιά μελλοντικών ανθρώπων τα λόγια μας», σε συνομιλία, υπέρβαση και αντίστιξη του Σεφερικού «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας» όπου ο στίχος στοχεύει στον στοχασμό, ενώ στον Πρατικάκη αναδεικνύει τον Έρωτα ο οποίος δημιουργεί «Σχολείο». Στο ποίημα «Λιθοξόος», που είναι ταυτόχρονα ένα ερωτικό ποίημα και ένα ποίημα ποιητικής, ο τίτλος είναι εμπνευσμένος από το φαινόμενο Μικελάντζελο, όπου αναφέρεται ότι ο μεγάλος γλύπτης είδε μέσα στην άμορφη πέτρα έναν φυλακισμένο άγγελο «και απλώς με τη σμίλη του τον απελευθέρωσε». Παρελθόν και Μέλλον δεν υπάρχουν γιατί στον αυθεντικό έρωτα ζεις μόνο «τον αιώνιο Ενεστώτα». Χτίζοντας με τη λάβα του «Αυτός, ο κλέφτης της φωτιάς» (Αναφορά στον Ρεμπώ) αποσπώντας μια τόση δα καμαρούλα από το Ανέκφραστο.

Έχει γραφτεί ότι ο Πρατικάκης υποσχέθηκε να γράψει για τα τέσσερα ριζώματα του Εμπεδοκλή, όπου στηρίζεται το σύμπαν (νερό, αέρας, χώμα, φωτιά) και σταμάτησε μόνο στο Νερό. Αν προσέξουν όμως περισσότερο θα διαπιστώσουν ότι στην «Κιβωτό», στα «Αφημένα ήσυχα στη χλόη», και στη «Λήκυθο», έχει καταγραφεί πολλές φορές και με πολλούς τρόπους το χώμα-γη-φυσικά όντα, και στον Λιθοξόο κατά κόρον ο Αέρας και η Φωτιά. Το απόσπασμα ΙV της σελίδας 18 και οι σελίδες 13 και 19 είναι η πεμπτουσία της Ανατολικής Φιλοσοφίας και ειδικά των Ουπανισάδων, και ταυτόχρονα μια κατάθεση για την κρίση που περνάμε σήμερα, που είναι πρωτίστως κρίση αξιών. 

* Η ΧΡΥΣΑ ΦΑΝΤΗ είναι συγγραφέας.

Λιθοξόος
Μανόλης Πρατικάκης
Κέδρος 2016
Σελ. 88, τιμή εκδότη €9,50

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΠΡΑΤΙΚΑΚΗ