Eρωτικός cummings

Ο κάμμινγκς υπήρξε πολυγραφότατος: η συλλογή Τουλίπες και Καμινάδες κυκλοφόρησε το 1923, τα Ποιήματα XLI το 1925, το Είναι 5 το 1926, το  ViVa το 1931, το Όχι ευχαριστώ το 1935, τα 50 Ποιήματα το 1940, το 1 × 1 το 1944, το XAIPE: Εβδομήντα ένα ποιήματα το 1950, ενώ ακολούθησαν τρεις ατιτλοφόρητες συλλογές το 1954, το 1958 και το 1963. Τα Παραμύθια το 1965, το Και τα λοιπά: Τα αδημοσίευτα ποιήματα το 1983 και, τέλος, το σύνολο του έργου του κάμμινγκς από το 1904 έως το 1962, από τον εκδότη Τζωρτζ Φίρματζ για τις εκδόσεις «Liveright», το 1991.

O κρυπτικός ποιητής

Η γυμνή γυναίκα που κάνει έρωτα στα ποιήματα του κάμμινγκς ανάγεται σε σύμβολο της αμερικανικής κοινωνίας στις δύσκολες δεκαετίες της οικονομικής κρίσης ’20 και ’30.

Οι εκδότες του κάμμινγκς υπερτόνισαν την αντισυμβατική ορθογραφία της ποίησής του, τα μικρά αρχικά των κυρίων ονομάτων του, την απουσία στίξης, την τολμηρή θεματική του[1]. Κάποια από τα όψιμα ποιήματά του «θραύουν» τόσο έντονα τις συμβάσεις περί στιχουργικής, που ξεπερνούν τις πιο τολμηρές εκδοχές της συμβολιστικής (Μαλλαρμέ), της εικονικής ή ακόμα και της σχηματικής ποίησης και καταλήγουν σε μορφή χάι-κου, στα πλαίσια του οποίου μια κατάληξη όπως η –iness παίρνει τη βαρύτητα υπαρξιακής κατάστασης (μοναξιά: loneliness, αλλά και ανακάλυψη του Εγώ: I-ness, ή απλώς Ύπαρξη: -iness, ως συνώνυμο του Being).

Ο αναγνώστης της πρωτότυπης -και, τώρα, μεταφρασμένης- ποίησης του κάμμινγκς πρέπει να εισέλθει στην εσωτερική «διχοτομία» που υπάρχει στην καρδιά του ποιήματος. Να αγνοήσει τα «οπτικά» στοιχεία που τον παραπλανούν ώστε να φτάσει στον πυρήνα του, τον λεκτικό/σημασιολογικό εννοώ. Η αποσύνθεση των λέξεων σε ένα τέτοιο ποίημα και οι πολλαπλές αναφορές σε ήδη γνωστά ποιητικά σχήματα δεν είναι μια «αναποφάσιστη» στάση του ποιητή, αλλά μια συνειδητή επιλογή του: αφηρημένες λεκτικές αναπαραστάσεις του θηλυκού και του αρσενικού κορμιού παίρνουν σταδιακά σχήμα με συγκεκριμένες λεξιλογικές επιλογές, δηλαδή το πλάσιμο της ποιητικής εικόνας διέρχεται στάδια μεταμόρφωσης. Η πτώση ενός φύλλου το φθινόπωρο ή ενός ρούχου στο πάτωμα παράγει συγκεκριμένη, ημιτελή εικόνα που ο αναγνώστης καλείται να «συμπληρώσει», τρόπον τινά, επιδιδόμενος σ’ αυτήν την τόσο μελαγχολική εκφώνηση ενός -εκ πρώτης όψεως- δυσνόητου στιχουργήματος. Και, σε αυτό το σημείο, ο μελετητής της μοντέρνας αυτής ποίησης ανακαλύπτει έναν κόσμο ολόκληρο από κοινωνικές αναφορές, σε ύφος καταγγελτικό: η γυμνή γυναίκα που κάνει έρωτα στα ποιήματα του κάμμινγκς έχει συγκεκριμένη ταυτότητα, υπερβαίνει τη φαντασίωση και το προσωπικό βίωμα του δημιουργού και ανάγεται σε σύμβολο της αμερικανικής κοινωνίας στις δύσκολες δεκαετίες της οικονομικής κρίσης ’20 και ’30, όταν οι έννοιες του life style, του πλούτου και της κοινωνικής καταξίωσης αποκτούσαν ιδιαίτερη βαρύτητα στον αγγλοσαξονικό κόσμο, ακριβώς επειδή διακυβεύονταν. Στον κάμμινγκς η νεύρωση του πολιτισμού έχει παραχωρήσει τη θέση της σε κραυγή διαμαρτυρίας, με αποτέλεσμα το ποιητικό υποκείμενο ν’ αντιδιαστέλλεται στον γύρω κόσμο, ως περιθωριοποιημένη συνείδηση που διεκδικεί τη μοναδικότητά της. Αντίστοιχα, στο σεξ, η μονωμένη αυτή φωνή διεκδικεί το άγγιγμα, τον οργασμό, την αποκάλυψη των συγκεκαλυμμένων πτυχών του κορμιού, όχι με τον φετιχισμό της στερημένης ματιάς, αλλά με τη γενναιοδωρία ενός σχεδόν παγανιστικού Ερωτιδέα. Σαν μέσα από ένα διαφανή καθρέφτη, με τρόπο υπαινικτικό έως κρυπτικό, ο ποιητής καταγράφει τον αναστεναγμό των εραστών ως καταγγελία της ανεπάρκειας του ανθρώπινου περιβάλλοντος στο ζήτημα της πραγμάτωσης του έρωτα. Βαθύτατα ρομαντικός, ο κάμμινγκς ενσαρκώνει το ερωτικό φετίχ και υλοποιεί τη φαντασίωση των μαζών, χωρίς την παραμικρή αναστολή στο να αναφερθεί σε αποκλίνουσες μορφές ερωτισμού ή σε «προσβλητικές» -για τα ήθη της εποχής- ερωτικές στάσεις.

Ενότητα θεματικής και στιχουργικής

Oι πρωτοποριακές στιχουργικές επιλογές του κάμμινγκς σπαράσσουν το ποίημα στα κομμάτια του και το καθιστούν πιο δραστικό.

Διασκελισμός, τμήση του στίχου, κατάργηση της στίξης, εσκεμμένη ανορθογραφία, ελλειπτικός στίχος. Οι πρωτοποριακές στιχουργικές επιλογές του κάμμινγκς σπαράσσουν το ποίημα στα κομμάτια του και το καθιστούν πιο δραστικό: κάποιοι το απέδωσαν στις ανεικονικές εκδοχές της ζωγραφικής που είχαν αρχίσει να επικρατούν στις γκαλερί του Νέου Κόσμου[2]. Άλλοι θεώρησαν ότι ο ποιητής προσπάθησε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο να καθιερώσει το ρήμα εις βάρος του ονόματος. Οι «ψυχαναλυτικοί» μίλησαν για «σύνθλιψη του Εαυτού» στους τετμημένους στίχους του ποιητή, οι αποδομιστές της σχολής Ντεριντά έφτασαν στο σημείο να χρησιμοποιούν τους στίχους του κάμμινγκς για να υποστηρίξουν τα δόγματά τους[3]. Στα πρώτα στάδια της λογοτεχνικής κριτικής που ακολούθησε της δημοσίευσης των ποιημάτων του, ο κάμμινγκς προσέφερε πλούσιο υλικό για ερμηνεία, που συχνά υπερέβη τους αισθητικούς στόχους που θα ’πρεπε να έχει η λογοτεχνική κριτική. Κατασκευάστηκε ένα οικοδόμημα ολόκληρο από «κλειδιά προσέγγισης» του κάμμινγκς, που ελάχιστα προήγαγε την απόλαυση της ποίησης. Αυτό, βέβαια, υποδήλωνε την έντονη επιρροή που τα έργα του ασκούσαν στο αμύητο κοινό, και δη στο νεανικό: δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι πλειάδα ποιημάτων του κάμμινγκς αναφέρονται στο σεξ[4]. Οι εποχές του χρόνου, τα χρώματα της φθινοπωρινής βλάστησης, ο βλαστικός οργασμός της Άνοιξης[5], όλα διέρχονται τον ηθμό της ποιητικής ευαισθησίας και μετατρέπονται σε βαρύγδουπα σύμβολα δημιουργίας ή αναγέννησης της ζωής, φθοράς, επιθυμίας και θανάτου. Σε αυτό το πλαίσιο, το σεξουαλικό μοτίβο των ερωτικών ποιημάτων του δεν αναγιγνώσκεται μόνο στο πρώτο, το πορνογραφικό (ή απλά αισθησιακό) επίπεδο, παρά «περνά» και σε επίπεδο μετάπλασης σε σύμβολο.

Πίνακας του e.e cummings

Η ερωτική γυναίκα

Στη συγκεκριμένη συλλογή ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να απολαύσει την άμεση αντιπαραβολή του αγγλικού πρωτοτύπου δίπλα στη μετάφραση των δύο ποιητών μας. Η επιλογή της συλλογής αυτής υποκρύπτει την ίδια ανάγκη πρόκλησης αμφίρροπων συναισθημάτων στον αναγνώστη που αποδόθηκε στον ίδιο τον κάμμινγκς όταν πρωτοκυκλοφόρησε τα ποιήματα: για τον ένα ή τον άλλο λόγο, η συλλογή Λοιπόν, ας φιληθούμε εξακολουθεί στις μέρες μας να είναι προκλητική και ανατρεπτική, στον βαθμό στον οποίο η πορνογραφική προσέγγιση του σεξ και του γυναικείου κορμιού συνιστά εθισμό για τον σύγχρονο αναγνώστη, εθισμό τον οποίο πρέπει να υπερβεί και κεκτημένη ταχύτητα την οποία οφείλει να ανακόψει. Στόχος είναι να «βαδίσει» στον στίχο του κάμμινγκς με τους ρυθμούς που ο ίδιος ο κάμμινγκς επιλέγει για την περιδιάβαση αυτή: ο Χάρης Βλαβιανός και ο Γιάννης Δούκας, έχοντας  επίγνωση αυτής της ιδιαιτερότητας, μεταφράζουν το αγγλόφωνο ιδίωμα με λέξεις της Νεοελληνικής που δεν θίγουν την ατμόσφαιρα, το προσωπικό «κλίμα» των ποιημάτων και το ευρύτερο ηθογραφικό πλαίσιο στο οποίο αυτά κινούνται. Tο αποτέλεσμα είναι μια καλαίσθητη μετάφραση ενός corpus ποιημάτων που επιτρέπει στην εικόνα του γυμνού γυναικείου σώματος να εξελιχθεί: για τον κάμμινγκς η Γυναίκα είναι η σύντροφος του αφηγητή στο κρεβάτι, είναι πόρνη αλλά είναι και αγία, είναι νέα αλλά και μεσήλικας και ηλικιωμένη, είναι παρατηρούμενη και παρατηρήτρια, είναι συγκεκριμένη αλλά και αρχετυπική, είναι μητέρα και κόρη και αδελφή και προσωποποίηση της Φύσης ολόκληρης.

ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ

Ερωτικά ποιήματα
Λοιπόν ας φιληθούμε
e.e. cummings
Μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, Γιάννης Δούκας
Εκδ. Πατάκη 2014
Σελ. 168, τιμή € 10,50

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ e.e. cummings