Ένα ποίημα για τον ξένο

Στο σύνολο πάντως της δημιουργικής παραγωγής του Α.Ίσαρη πρέπει να συνυπολογισθούν αφενός η μακρά πορεία του συγγραφέα σε μια παράλληλη και έντονη μεταφραστική δραστηριότητα (π.χ.: Μαξ Φρις, Τόμας Μαν, Ρόμπερτ Μούζιλ, Πέτερ Χάντκε, Τόμας Μπέρνχαρτ, Αντόν Τσέχωφ, Ελίας Κανέττι, Ράινερ Μαρία Ρίλκε, αλλά και Ρίχαρντ Βάγκνερ), και αφετέρου η τεκμηριωμένη σχέση του με την τέχνη (πρωτίστως ζωγραφική, αλλά όχι μόνον).

Το νέο βιβλίο του Αλέξανδρου Ίσαρη με τον τίτλο Εγώ ένας ξένος / Ποιήματα 1967-2011 αποτελεί σύνθεση δέκα ενοτήτων με τους ιδιαίτερους τίτλους: «Όμιλος Φίλων Θαλάσσης», «Ο ισορροπιστής», «Τα ψευδώνυμα», «Μυθογραφία», «Οι Τριστάνοι», «Πηγή χαρίτων», «Θα επιστρέψω φωτεινός», «Προσωπογραφίες», «Οι ελεγείες της απουσίας», «Ένα ποίημα για τον Πάτροκλο». Τα κείμενα που συνθέτουν το βιβλίο, προέρχονται από την προγενέστερη ποιητική (κυρίως, αλλά και αφηγηματική) παραγωγή του Ίσαρη, αλλά δεν ταυτίζονται ακριβώς με το σύνολο αυτής, ενώ οι δύο τελευταίες ενότητες της έκδοσης περιλαμβάνουν ποιήματα που εμφανίζονται για πρώτη φορά (κατά δήλωση του συγγραφέα).

Δέκα ισότιμοι πυλώνες 

Με αυτή την προϋπόθεση, οι δέκα ενότητες του βιβλίου λειτουργούν ως ισότιμοι πυλώνες σε συγχρονική διάσταση για την πρόσβαση στο προσωπικό, δηλαδή εντέλει κειμενικό σύμπαν του Ίσαρη. Στο σύμπαν αυτό κυριαρχεί χρόνος σε αργή, ανεπαίσθητη πορεία με τη συνακόλουθη δολιότητα, καθώς αυτοπροσδιορίζεται ως ένα διαρκές σταθερό παρόν, ενώ μόνον οι απώλειες τεκμηριώνουν τη ροή, δηλαδή τη μετάλλαξή του σε παρελθόν. Περαιτέρω ο χρόνος αναγνωρίζεται ως μια χθονία πέραν της κοινής λογικής οντότητα που ανασύρει τους νεκρούς με τη ροή του και τους εγκαθιστά στις ασφαλείς περιοχές της μνήμης και των ονείρων, διαβρώνοντας έτσι το περιεχόμενο των εσωτερικών τοπίων.

Τα τοπία αυτά διαθέτουν χαρακτηριστικά στοιχεία, όπως: μέρες ακίνητες και απελπισμένα καλοκαίρια, φωτιά, νερό, αέρας, φως, σκότος, παγωνιά, κονιορτός, επίσης: σθένος, πόνος, μοναξιά, λύπη ως τεκμήριο συνείδησης της ύπαρξης, τιμωρία, ματαιότης, έρως, θάνατος, λησμονιά, προσμονή, αντοχή, σιωπή, ακόμα: κένταυροι, φτερωτά άλογα, σαύρες, αετοί, σκυλιά, κύκνοι, και κυρίως: πρόσωπα όπως διασταυρώνονται με την τέχνη του λόγου, των χρωμάτων, της μουσικής.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Αλέξανδρος Ίσαρης φαίνεται να διαχειρίζεται με πνευματώδη και συχνά αποκλίνοντα από την κοινή αντίληψη τρόπο μείζονα ζητήματα που αφορούν ποικίλες διαπροσωπικές σχέσεις μέσα στη σύγκρουση ζωής και θανάτου, τον διάλογο των σωμάτων με το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, την αποδόμηση του εσωτερικού ανθρώπου και την ανασύστασή του ως διαδικασία σύνθεσης πρωτότυπων εσωτερικών τοπίων, την ένταση και την έκρηξη του εσωτερικού ανθρώπου αλλά και την αδυναμία πλήρους εξωτερίκευσής του, όπου εντάσσεται και η εμπλοκή του ψεύδους σε αντιπαράθεση ή σε διάλογο με τη μνήμη.

Με αυτά τα δεδομένα ο εσωτερικός άνθρωπος φαίνεται να αρνείται την ταύτιση με τον εξωτερικό κόσμο, προβάλλοντας μια σταθερή εξάρτηση ασφαλείας από την προσωπική του κοιτίδα (συναισθηματικής) προέλευσης, και με τον τρόπο αυτόν οδηγούμαστε και στην ανάγνωση του τίτλου του βιβλίου Εγώ ένας ξένος.

Όλο αυτό το υλικό διεκπεραιώνει λόγος άμεσος, βιωματικός, πλήρης συναισθήματος, συνδηλωτικός, παραστατικός, απερίφραστος, στοχαστικός, αφοριστικός, με ιδιαίτερο ρυθμό (παρηχήσεις αλλά και παραδοσιακά μέτρα, π. χ. δεκαπεντασύλλαβοι), ενίοτε λόγος σε εκκρεμότητα που δηλώνει δυνατότητα ή προοπτική εξέλιξης σύμφωνα με τα συμφραζόμενα.

Την επιφάνεια του κειμενικού σύμπαντος του Ίσαρη καλύπτει εκτενής τοιχογραφία με υλικό από εσωτερικά τοπία, όπως μάλιστα αυτό ενισχύεται με την ευρηματική χρήση της μεταφοράς (π.χ.: «Αυτές οι μέρες/ Της ασύδοτης τρυφερότητας», «Φύτεψα βογκητά», «ο χρόνος προχωρεί ποδοπατώντας», «ο χρόνος/ Σέρνεται σαν την οχιά», «Η μέρα έγειρε βροχερή αφήνοντας την πλάτη της ακάλυπτη»).

Διακεκριμένη θέση κατέχει η ευρηματική διαχείριση διακειμένων από τον χώρο της λογοτεχνίας (...) ως ομολογία εκλεκτικών συγγενειών, ως αποκάλυψη γνωστικού και βιωματικού φορτίου, ως ανάπτυξη μιας προσωπικής μυθολογίας.

Εξάλλου, ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ύφους του Ίσαρη αποτελεί η αυτοαναφορικότητα της δημιουργικής γραφής (π.χ.: «Η ποίηση είναι μνησίκακη», «Κι έπειτα δίχως αγάπη τι να πεις;/ Ακόμα και οι στίχοι μας μοιάζουν από πηλό», ή ολόκληρο το ποίημα με τον τίτλο «Έτσι γίνεται το ποίημα»). Ενώ ιδιαιτέρως διακεκριμένη θέση κατέχει η ευρηματική διαχείριση διακειμένων από τον χώρο της λογοτεχνίας (από τον Όμηρο και τον Αισχύλο μέχρι τον Γεώργιο Βιζυηνό, τον Κ. Π. Καβάφη και τον Γιώργο Χειμωνά, επίσης: Σαίξπηρ, Γκαίτε ή Ντοστογιέφσκι), σε συνδυασμό με στοιχεία αφενός από τον χώρο της μουσικής (π. χ.: Μπαχ, Μότσαρτ, Μπετόβεν, Βάγκνερ, Μάλερ) και αφετέρου από την πολύμορφη έκταση των εικαστικών και των παραστατικών τεχνών (π.χ.: αρχαία αγάλματα, η τέχνη της Αναγέννησης, Πάμπλο Πικάσσο, Λουκίνο Βισκόντι, Αντρέι Ταρκόφσκι, το βιολοντσέλο της Ζακλίν Ντυ Πρε, ο χορός της Πίνα Μπάους), ως ομολογία εκλεκτικών συγγενειών, ως αποκάλυψη γνωστικού και βιωματικού φορτίου, ως ανάπτυξη μιας προσωπικής μυθολογίας.

Ο συσχετισμός όλων αυτών των δεδομένων δηλώνει τον πρωτότυπο χαρακτήρα της ποιητικής συλλογής ως ενιαίου συνόλου, ανεξάρτητα από την καταγωγή ή την αυτοτελή έκδοση των κειμένων που συμμετέχουν στη δομή της.

Από αυτή την άποψη, στο συγκεκριμένο βιβλίο αναγνωρίζουμε ένα όχημα για την επιστροφή σε διαχρονικής αξίας αισθητικά πεδία, για μια επίσκεψη ανανέωσης δεσμών με οικείους σημασιολογικούς τόπους, αλλά και για την ανίχνευση ατραπών προσέγγισης νέων περιοχών στη διαστρωμάτωση του περιεχομένου του εσωτερικού ανθρώπου, καθοδηγούμενοι από την αισθητική, από την ευρηματικότητα και από την προσληπτική ικανότητα του Α. Ίσαρη.

* Η κεντρική φωτογραφία είναι λεπτομέρεια από έργο του Αλέξανδρου Ίσαρη από την σειρά «Καλπασμοί ονείρων»

ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ 

Εγώ ένας ξένος
Ποιήματα 1967-2011
Αλέξανδρος Ίσαρης
Εκδόσεις Κίχλη 2013
Σελ. 264, τιμή: € 17,00

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΙΣΑΡΗ