tseliot
Του Γιώργου Βέη

Έχουν προηγηθεί, ως γνωστόν, πολλές μεταφράσεις στη γλώσσα μας των Τεσσάρων Κουαρτέτων. Κάθε μια, οίκοθεν νοείται, στον καιρό της και με τα τότε γλωσσικά ισχύοντα διεκδικούσε τα αριστεία της συγκεκριμένης ρητής μεταποίησης.

Δεν μπορώ να ξέρω πόσα καλά χειρίζονταν όλοι εκείνοι οι φιλομαθείς τη γλώσσα του Ντίκενς. Αλλά αυτό άραγε έχει εν τέλει τόσο βαρύνουσα σημασία; Για παράδειγμα, να αναφέρω ξανά εδώ ότι ο Ezra Pound, ο μεγάλος Δάσκαλος του Τ.Σ. Έλιοτ, και ουχί μόνον, αρεσκόταν να μεταφράζει τα προσφιλή του αποσπάσματα από τον Κομφούκιο εκ του σινικού πρωτοτύπου, χωρίς καν να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, ή μήπως για παρανόηση, κατά πάσα πιθανότητα παράφραση ή για απλούστατη, ανερυθρίαστη επινόηση κειμένου; Ποια όρια, για να γενικεύσω, δεν σέβεται ακριβώς ο περιβόητος «προδότης», ο οποίος ξέρει να υποδύεται και τον ρηξικέλευθο μεταφραστή; Πώς είναι δυνατόν άραγε η θεμελιώδης αρχή του προαναφερομένου Έζρα Πάουντ, δηλαδή κατά λέξη: «Fundamental accuracy of statement is the ONE sole morality of writing», να εφαρμοσθεί και να αξιοποιηθεί από την πλευρά του ιδανικού μεταφραστή, χωρίς να ακυρώσει ούτε μια απολύτως κεραία, ούτε ένα απολύτως ιώτα της δεδομένης ακρίβειας του δυστυχώς ή ευτυχώς αμετάβλητου πρωτοτύπου; Ερωτήματα σαν κι αυτά τίθενται καθημερινά στον ευρύτερο χώρο της μεταφραστικής δράσης. Και οι απαντήσεις ποικίλλουν και θα ποικίλλουν σε ένταση, δικαιολογημένη ή μη, σε αλκή και σε ακτινοβολία επιχειρημάτων.

Πρόκειται, συν τοις άλλοις, για εγχειρίδιο ενός εμβριθέστατου ή για να το διατυπώσω διαφορετικά: ενός αναστοχαστικού ανθρωπισμού.

Η μετάφραση κατά συνέπεια των Τεσσάρων κουαρτέτων είναι, από όποια θεωρητική σκοπιά και αν δει κανείς το ζήτημα, προφανώς αδύνατη. Πρόκειται, συν τοις άλλοις, για εγχειρίδιο ενός εμβριθέστατου ή για να το διατυπώσω διαφορετικά: ενός αναστοχαστικού ανθρωπισμού. Διαχρονικής, ισχυρίζονται διεθνώς οι πλέον έγκριτες θεωρήσεις, εμβέλειας. Αν μάλιστα, η ανταπόκριση στη νέα παγκόσμια πραγματικότητα και ιδίως η αποτελεσματική αντιμετώπισή της θα χρειαστεί χρόνο - όπως ανέκαθεν συνέβαινε με όλους τους αληθινά ριζικούς, καταιγιστικούς μετασχηματισμούς της ανθρώπινης κατάστασης, όπως φρονεί ο Ζύγκμουντ Μπάουμαν, τότε τα Τέσσερα κουαρτέτα, λόγω της φύσης των, θα μπορούσαν να συμβάλουν κι αυτά με τον τρόπο τους στο ξεκλείδωμα και των μελλοντικών αινιγμάτων του συλλογικού ή και ατομικού Βίου. (Βλ. Ρευστή αγάπη, μετάφραση: Γιώργος Καράμπελας, εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας, σ. 205).

Παρά λοιπόν τις εγγενείς δυσκολίες τους, επιχειρείται μεθοδικά η μετάφρασή των Τεσσάρων κουαρτέτων, συνοδευόμενη μάλιστα από τις καλύτερες των προθέσεων. Γνωρίζουμε επίσης ότι, προκειμένου «να απαλλαγούμε οριστικά από τη διαζευκτική επιλογή μεταφράσιμο / μη μεταφράσιμο», ο Πολ Ρικέρ προτείνει κατά τρόπο εύληπτο κι άλλο τόσο εμπεριστατωμένο τη μεταφραστική στρατηγική της «ισοδυναμίας δίχως ταυτότητα». Η οποία, επεξηγεί, «έλκει την καταγωγή της από αυτήν καθαυτή την πρακτική της μετάφρασης». Σπεύδει δε να επισημάνει στη συνέχεια ότι «τη διαζευκτική αυτή επιλογή τη συνιστούν οι έννοιες «πιστότητα» και «προδοσία». Αυτό θα πρέπει να γίνει ακόμη και αν έτσι είμαστε υποχρεωμένοι να αποδεχτούμε ότι η μετάφραση συνιστά ένα ριψοκίνδυνο εγχείρημα, το οποίο δεν παύει ποτέ να αναζητά τη θεωρητική του θεμελίωση. Στο τέλος, θα δούμε ότι οι δυσκολίες της ενδογλωσσικής μετάφρασης επιβεβαιώνουν αυτή την αμήχανη παραδοχή». (Βλ. εν προκειμένω: Πολ Ρικέρ, Για τη μετάφραση, σε μετάφραση Γιώργου Αυγουστή και επίμετρο Αλεξάνδρας Λιανέρη, εκδόσεις Πατάκη, σ. 42). Τα ζητήματα αυτά φαίνεται, ως εκ των πραγμάτων, ότι δεν αγνοεί η παρούσα έκδοση. Εξ ου και το ενδιαφέρον, το οποίο εξ αρχής γεννά. Ο υποψιασμένος μεσάζων έχει άλλωστε ζήσει και σπουδάσει στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Συνιστούν ένα κώδικα σημάτων, ο οποίος απαιτεί διεξοδικά σχόλια, τα οποία, για πλείστους λόγους, συναγωνίζονται συχνά πυκνά τον όγκο του ίδιου του έργου. Χωρίς αυτά, το εν λόγω κείμενο θα διαβαζόταν μάλλον ως ένας μουσικός γρίφος [...] παρά ως ακόμη μια άρτια συγκερασμένη μαρτυρία από τον εφιαλτικό 20o μ.Χ. αιώνα.

Τα Τέσσερα Κουαρτέτα συνιστούν, ως γνωστόν, ένα μεγάλο κώδικα σημάτων, ο οποίος απαιτεί διεξοδικά σχόλια, τα οποία, για πλείστους λόγους, συναγωνίζονται συχνά πυκνά τον όγκο του ίδιου του έργου. Χωρίς αυτά, το εν λόγω κείμενο θα διαβαζόταν μάλλον ως ένας μουσικός γρίφος άνευ περαιτέρω αξίας, παρά ως ακόμη μια άρτια συγκερασμένη μαρτυρία από τον εφιαλτικό 20o μ.Χ. αιώνα. Γι΄ αυτό ακριβώς και αποδίδεται ιδιαίτερη προσοχή στην επιλογή των καταλλήλων εκείνων επεξηγήσεων, οι οποίες θεωρούνται εξ ορισμού ικανές και αναγκαίες για μια πρώτη, ικανοποιητική προσέγγιση του σφιχτοδεμένου, ευλόγως διάσημου αυτού γνωσιολογικού κόμπου. Συγκρατώ επίσης ότι η εισαγωγή περιέχει αυτούσιο το δοκίμιο του έγκριτου μελετητή του Έλιοτ A. David Moody, με τίτλο «Τέσσερα Κουαρτέτα: μουσική, λέξη, νόημα και αξία», το οποίο καλύπτει μάλιστα τις τριάντα από τις τριάντα τρεις σελίδες της. Μαζί με αυτό το κριτικό κλειδί, οι σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου υποστηρίζουν κατά πολύ την όλη αναγνωστική εμπειρία, καθιστώντας την δίγλωσση αυτή έκδοση ιδιαίτερα χρηστική. Συμπεριλαμβάνεται μάλιστα ένας ακουστικός δίσκος, όπου ο Τ. Σ. Έλιοτ απαγγέλλει το έργο.

Ο Χάρης Βλαβιανός έχει ήδη εξασκηθεί, ως γνωστόν, επί έτη στη μεταφραστική χειροτεχνία, ξεκινώντας από το 1986. Οι Ουίτμαν, Πάουντ, Στήβενς, Άσμπερι, Γκολντόνι, Μπλέηκ, Χέρμπερτ, Πεσσόα, Κάμμινγκς και Λόνγκλεϊ, έχουν συγκεντρώσει την προσοχή του. Οι επιλογές αυτές, τυχαίες ή μη, φρονώ ότι τον έχουν κάνει να διαβάσει το πρωτότυπο όχι σαν φυλακή των σημαινομένων, αλλά σαν πεδίο λεκτικών ακροβασιών στη μητρική-πατρική του γλώσσα. Λαμβανομένων υπόψιν πάντων των ανωτέρω, δικαιολογείται η αναγνωστική μας περιέργεια: θα μπορούσε να υπάρξει μια ανανεωτική πρόταση στη μεταφραστική σκηνή, όπου ο Τ.Σ. Έλιοτ να αποδοθεί στη γλώσσα μας, αλφαδιασμένος με τα απαιτητικότερα των κριτηρίων; Διαπιστώνω κατ΄ αρχήν ότι ο έμπειρος αυτός μεταφραστής ακολουθεί τους μετεωρισμούς του πρωτοτύπου με χαρακτηριστική άνεση και γυμνασμένη ψυχραιμία. Δεν αγκυλώνεται σε μονοσήμαντες, αυτιστικές αποδόσεις. Διαθέτει την ευλυγισία, αλλά και την πρόνοια να αποδώσει φέρ΄ ειπείν με την ίδια λέξη και τους δύο όρους «sense» και «awareness», εννοώ εδώ τη σχεδόν μισοξεχασμένη στην τρέχουσα χρήση των νέων ελληνικών, την πολύσημη λέξη «επίγνωση». (Βλ. αντιστοίχως τις σελ. 53 και 120 αντιστοίχως). Βεβαίως το μεταφραστικό παιχνίδι διαθέτει τόσες παγίδες όσες και ευκαιρίες για ευτυχείς ανταποκρίσεις. Έτσι για παράδειγμα οι συνηχήσεις του τύπου «unprayable prayer» αποδίδονται με τη δέουσα ευστροφία ως «αδέητη δέηση», ενώ τα ομοιοκατάληκτα «unnunciation -renunciation - annunciation - destination - examination - Annunciation» καταλήγουν στα ακουστικά παράταιρα «άγγελμα-απαρνηθούμε- αγγέλματος- προορισμό- έλεγχο -Ευαγγελισμό». (Bλ. σ. 90).

Η μεταφορά του κατά τα φαινόμενα περίκλειστου, πάντως μοναδικής αυταξίας πρωτοτύπου, σε άλλη γλωσσική πραγματικότητα μπορεί να συνιστά λοιπόν από μια πλευρά απερισκεψία, αλλά από μια άλλη σκοπιά μπορεί να αποτελεί έμπρακτη επιβεβαίωση στο πεδίο της απαιτητικής μεταφραστικής πράξης των όποιων ικανοτήτων του εκασταχού εκάστοτε «προδότη». Το αποτέλεσμα βεβαίως μετράει. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση δικαιώνει την επιχείρηση μεταφύτευσης του σημαίνοντος αυτού συνθέματος στον ελληνικό διάκοσμο. 

eliotΤέσσερα κουαρτέτα
Τ.Σ. Έλιοτ
Μετάφραση-σχόλια: Χάρης Βλαβιανός
Εκδόσεις Πατάκη,
Τιμή εκδότη: € 14,00, σελ. 171

politeia-link

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις). Κεντρική φωτογραφία © Karsten Winegeart / Unsplash.

Του Γιώργου Βέη

«Η αλήθεια είναι απεχθής: έχουμε την τέχνη ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

«Ηρωίδες» του Οβίδιου (κριτική) – Πρώιμα δείγματα γυναικείας γραφής

«Ηρωίδες» του Οβίδιου (κριτική) – Πρώιμα δείγματα γυναικείας γραφής

Για τον τόμο του Ovidius (43 π.Χ. – 17 μ.Χ.) «Ηρωίδες» (1-15) με εισαγωγή - κείμενο - μετάφραση - σχόλια από τους: Βάιο Βαϊόπουλο, Ανδρέα Μιχαλόπουλο και Χαρίλαο Μιχαλόπουλο (εκδ. Gutenberg).

Του Σπύρου Κιοσσέ

Μια από τις διαδικασίες που επηρ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997) –  Εκατό χρόνια από τη γέννησή του (2)

Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997) – Εκατό χρόνια από τη γέννησή του (2)

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος συνεχίζει τον κύκλο εκδηλώσεων «Λόγος 10» που επιµελείται ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συµβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, κ. Σταύρος&nb...

«Γίνε σήμερα ο συγγραφέας του αύριο»: Διαγωνισμός συγγραφής για παιδιά, εφήβους και νέους

«Γίνε σήμερα ο συγγραφέας του αύριο»: Διαγωνισμός συγγραφής για παιδιά, εφήβους και νέους

Οι Εκδόσεις Καστανιώτη προκηρύσσουν για τρίτη χρονιά τον διαγωνισμό «Γίνε σήμερα ο συγγραφέας του αύριο». Ένας διαγωνισμός που ξεκίνησε ως μια δημιουργική διέξοδος την περίοδο της πρώτης καραντίνας, αγαπήθηκε και συνεχίζεται με επιτυχία.

Επιμέλεια: Book Press

...
Ντέμπορα Λέβι: «Με τη συγγραφή ξαναβρήκα τη φωνή μου μετά τη σύλληψη του πατέρα μου»

Ντέμπορα Λέβι: «Με τη συγγραφή ξαναβρήκα τη φωνή μου μετά τη σύλληψη του πατέρα μου»

Τα βιβλία της Ντέμπορα Λέβι (Deborah Levy) έχουν αγαπηθεί από τους κριτικούς και το αναγνωστικό κοινό. Πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά το νέο της βιβλίο με τίτλο «Ο άνθρωπος που τα είδε όλα», από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Αργυρώς Μαντόγλου. Σε συνέντευξή της στον Γκάρντιαν, η Βρετανίδα μυθιστοριογράφος ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ