
Για την ποιητική συλλογή της Ζέφης Δαράκη «Σ’ ένα βαθύ πουθενά» (εκδ. Ύψιλον). Εικόνα: Ο Πίνακας του Πικάσο «Ο θάνατος του Κασαχέμας».
Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη
Καθώς ακολουθούμε παραστατικούς όσο και «συναισθηματικούς οδοδείκτες» (απαραίτητη εδώ η παραπομπή στον Ρίχαρντ Βάγκνερ) κατά τη μακρά δημιουργική διαδρομή της Ζέφης Δαράκη, όπως αντιπροσωπεύουν (μεταξύ άλλων τεκμηρίων λογοτεχνικής παραγωγής) ποιητικές συλλογές υπό τους τίτλους: Ο αρχάγγελος καθρέφτης (1976), Ο λύκος του μεσονυχτίου (1978), Η κρεμασμένη (1984), Το σώμα δίχως αντικλείδι (2000), Σε ονομάζω θα πει σε χάνω (2008), Η σπηλιά με τα βεγγαλικά (2014), Το χαμένο ποίημα (2018), Συναντήσεις στο άβατο (2020), Accordion (2024), έχουμε την ευκαιρία να επισκεφθούμε ποικίλα χωροχρονικά πεδία από το πλούσιο περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου που αποτελούν σημαντικές περιοχές σε ένα πρωτότυπο, εκτενές και διαρκώς διαστελλόμενο κειμενικό σύμπαν, με τις απαρχές να εντοπίζονται στην ποιητική συλλογή Μεταπτώσεις (1967).
Στο πλαίσιο αυτό παρακολουθούμε τη σταθερή και συνεπή εφαρμογή προσωπικών διαδικασιών σε ό,τι αφορά τη βιωματική και κριτική πρόσληψη της αντικειμενικής πραγματικότητας, με τις συνακόλουθες θεματικές και υφολογικές ισοτοπίες που αποδίδουν τη συνδυαστική αντίληψη και τη συχνά απροσδόκητη ευρηματικότητα της Ζέφης Δαράκη σχετικά με τον χαρακτήρα και την ποιότητα της τέχνης του λόγου, με έμφαση στη δημιουργική αξιοποίηση των δυνατοτήτων που παρέχει η γλώσσα ενίοτε κατ’ απόκλιση από την κοινή χρήση αυτής.
Σ' ένα βαθύ πουθενά
Τώρα, στη νέα ποιητική συλλογή της υπό τον ευρηματικό και συνδηλωτικό τίτλο Σ’ ένα βαθύ πουθενά (2026) η Ζέφη Δαράκη φαίνεται να αναδεικνύει ένα νέο πεδίο από το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου. Η συλλογή αποτελεί σύνθεση εξήντα δύο κειμένων τακτοποιημένων σε τέσσερις ενότητες υπό τους ειδοποιούς τίτλους «Μαρμαρογλυφείο», «Ονειροτροπία», «Bleu noir», «Σ’ ένα βαθύ πουθενά». Στην τέταρτη αυτή ενότητα είναι δυνατόν να αναγνωρίσουμε συνδηλωτική αποθησαύριση των σημασιολογικών δεδομένων της ποιητικής συλλογής και παράλληλα να εντοπίσουμε ατραπούς προς την έξοδο από τον κειμενικό κόσμο σύμφωνα με όσα «υπαγορεύει» η δημιουργική ανάγνωση.
Η διαδοχή των ποιημάτων της συλλογής αποδίδει το ευρύ πεδίο συνδυαστικής διαχείρισης εννοιών, όπως είναι η μνήμη και η λήθη, ο λόγος και η πλήρης σημασιών αλλά και αποκρύψεων σιωπή, το σώμα και η ψυχή, η οδύνη και η λύπη, η απώλεια, η απουσία ωσεί παρουσία, η μοναξιά και η διαπροσωπική επικοινωνία, τα προϊόντα των αισθήσεων και το περιεχόμενο των συναισθημάτων, η βιωματική πρόσληψη/προσέγγιση της αντικειμενικής πραγματικότητας, το νόημα και το βίωμα, η ψευδαίσθηση, το λεκτό και το άλεκτο. Επίσης: τα έργα της διανοίας ως φυσικές οντότητες με ισχύ απέναντι στα ανθρώπινα συναισθήματα και ως διαδικασία για την κατάργηση του θανάτου («θανάτου αυτοχειρία») ή ως δίοδος προς την αθανασία, ο κόσμος της τέχνης και η βιωματική επίσκεψη, η φωτογραφία ως θεραπεία της απουσίας και το πορτρέτο ως παραστατική «αντικατάσταση» της φυσικής παρουσίας, το όνειρο ως διαρκής παρών χρόνος.
Κυρίως κατά τη διαδοχή των ποιημάτων της συλλογής αναγνωρίζεται η βαθειά διαστρωμάτωση στις διαστάσεις της άυλης πραγματικότητας όπως αυτή αντιστοιχεί στο περιεχόμενο της μνήμης και των ονείρων ως αναίρεση, ακύρωση, κατάργηση της αντικειμενικής πραγματικότητας και ως παραμυθητική «ακινησία» του βιωματικού χωροχρόνου, εντέλει ως μια διακεκριμένη περιοχή του υποκειμενικού κόσμου όπου κυριαρχεί ο τρόπος των ονείρων – μια «ονειροτροπία», κατά τον ευρηματικό νεολογισμό της Ζέφης Δαράκη. Με τον τρόπο αυτόν, είναι δυνατόν να προσεγγίσουμε το σημασιολογικό και συνδηλωτικό ισοδύναμο του τίτλου της ποιητικής συλλογής ως συνόλου.
Το ύφος
Το υλικό της έκδοσης διεκπεραιώνει λόγος βιωματικός, παραστατικός, πνευματώδης, συνδηλωτικός, αφοριστικός, πλήρης συναισθήματος, με αμεσότητα προφορικής επικοινωνίας, και πάντως λόγος οικείος από τις επισκέψεις μας στο κειμενικό σύμπαν της Ζέφης Δαράκη. Στην υφολογική δομή της συλλογής κυριαρχεί η ευρηματική αξιοποίηση του φαινομένου της μεταφοράς, όπως αναγνωρίζουμε σε αποσπάσματα ανεξάρτητα από περιβάλλοντα συμφραζομένων, π. χ.: «Η οδύνη μετέωρη και δεν απαντάει/ ακίνητη πεταλούδα πεντάρφανη/ καρφιτσωμένη στο μυστικό της», «Τα ιμάτια της ψυχής απλωμένα επάνω στους νεκρούς της», «Η ευκίνητη ακινησία του ονείρου/ το ακίνητο παρόν», «Μην περπατήσω άλλο/ επάνω σε όρθια καρφιά πράξεων/ κάτω από χαλάσματα παλιών ημερών», «Κρεμασμένη στα τσιγκέλια του πρωινού/ πήρα τη λάμπα απ’ το ενύπνιο/ και κατέβηκα κάτω στο σκοτάδι/ σ’ ένα συμπόσιο αναμνήσεων», «Ανέβαινε το σκοτάδι σαν πολυέλαιος/ κρεμάστηκε απ’ το ταβάνι/ και τ’ όνειρο αόρατη αράχνη/ Γιατί κανείς δεν υπήρχε να κλείσει/ το μισάνοιχτο χρόνο». Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και σύνθεση συνταγμάτων, όπως: «σκοτάδι [μου] σώμα», «το χειρόγραφο σώμα», «κενοτάφιο ποίημα», «τα πολύφωτα συμβάντα», «κύματα λόγια».
Στη δομή της συλλογής Σ’ ένα βαθύ πουθενά εντοπίζουμε γλωσσικά στοιχεία αξιοποιούμενα σαν δομικά υλικά στην οργάνωση ποιημάτων, ανεξάρτητα από την κοινή χρήση της γλώσσας ως οχήματος για τη διεκπεραίωση πληροφοριών.
Κυρίως η μεταφορά αναγνωρίζεται να αξιοποιείται κατά την οργάνωση των γραμματικών εικόνων. Εδώ εντοπίζουμε ποικίλες παραστατικές αποδόσεις δεδομένων από το πλούσιο περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, όπου ανήκουν πορτρέτα και αυτοπροσωπογραφίες, συνθέσεις χαρακτήρων και συνθέσεις πραγμάτων, καταστάσεων, γεγονότων, όντων και φαινομένων από τη φύση, καθώς και συνθέσεις υλικού από πολιτισμικά πεδία διαχρονικής αξίας και αποδοχής. Σε κλίμα ομόλογο προς την αξιοποίηση της μεταφοράς εντοπίζουμε την αφοριστική διατύπωση, όπως: «το κλάμα είναι/ ο πιο παλιός στοχασμός», «το ανείπωτο, πλεούμενο/ μ’ ένα φως κοφτερό στο πανί του», «Τεράστιος δράκος το παρόν/ τρέχοντας επιτόπου/ για ένα τίποτα/ για ένα κουφωμένο κρανίο ονείρου», «Το σώμα δεν ήταν ένα βεγγαλικό/ δεν ήταν μια τεχνητή λίμνη/ Ήταν το σπασμένο φανάρι της νύχτας», «Γιατί τι είναι η λησμονιά, είναι/ ένας κλαδεμένος κήπος είναι/ μια μοναξιά με τα σκουλαρίκια της σφιγμένα στο χέρι/ δε θέλει να τα φορέσει».
Παράλληλα, αναγνωρίζουμε ενδιαφέροντα τεκμήρια μεταγλωσσικότητας που προσδιορίζουν όχι μόνον τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των κειμένων στην ανά χείρας ποιητική συλλογή, αλλά και γενικότερα τη σημασιολογική και υφολογική εξέλιξη του κειμενικού σύμπαντος της Ζέφης, σε συνδυασμό και με το φαινόμενο της μεταφοράς για τη σύνθεση γραμματικών εικόνων. Με αυτή την ευκαιρία, είναι χρήσιμο να θυμηθούμε ότι η μεταγλωσσικότητα αποτελεί σημαντικό υφολογικό μηχανισμό της δημιουργικής γραφής που αποκαλύπτει κριτική αντίληψη σε ό,τι αφορά τόσο την πολυδιάστατη αξιοποίηση του γλωσσικού οργάνου, όσο και τις ποικίλες διεργασίες της τέχνης του λόγου.
Στη δομή της συλλογής Σ’ ένα βαθύ πουθενά εντοπίζουμε γλωσσικά στοιχεία αξιοποιούμενα σαν δομικά υλικά στην οργάνωση ποιημάτων, ανεξάρτητα από την κοινή χρήση της γλώσσας ως οχήματος για τη διεκπεραίωση πληροφοριών. Π. χ.: «Κάτω απ’ τη λεμονιά/ των συμφώνων των φωνηέντων…/ τι ωραία φυλλώματα/ τι ενδόμυχα χρώματα», «Υπάρχουν λέξεις που αναδύονται πότε σαν κήποι/ πότε σαν καπνοί αναδύονται», «Η ευκίνητη ακινησία του ονείρου/ το ακίνητο παρόν/ […]/ αφήνοντας τις λέξεις/ έγκλειστες στο άλεκτο/ […]/ αφήνουν απαρηγόρητη την πραγματικότητα να μορφάζει/ στο μισοανθισμένο φράχτη/ μιας ορμητικής θλίψης», «Και τότε έπεσε σκοτάδι στις λέξεις/ Κρεμάστηκαν στα σκοινιά του χρόνου/ […]/ σαν αρχαία προπύργια τα χαλάσματα των λόγων», «Έτσι καθώς προχωρούσε/ σπάζανε τα πολύφωτα συμβάντα/ κι οι λέξεις τους κρεμασμένες/ από παλιές σημασίες», «Τι νόημα είχε/ αυτή η αόριστη νοσταλγία/ για εκείνη τη λυγισμένη στον εαυτό της λέξη», «Τα χρόνια σου λέξεις που χιόνιζαν/ ή καταδίωκαν λέξεις».
Η αυτοαναφορικότητα της γραφής
Κυρίως εντοπίζουμε τεκμήρια για την αυτοαναφορικότητα της λογοτεχνικής γραφής σύμφωνα με την αντίληψη και τις επιλογές της Ζέφης Δαράκη, στο πλαίσιο και μιας συχνά αφοριστικής διατύπωσης. Π. χ.: «Θα βρω τι υπάρχει ακόμη για μένα/ […]/ επέκεινα μιας ποίησης/ που τιμωρούσε πάντα τον εαυτό της/ για ό,τι ψιθυρίστηκε ως λύπη/ και ως μέθη του ανέφικτου – αχ,/ πόσο ένα ποίημα είναι ατρόμητο/ μπροστά στη λύπη», «ο άγριος κλώνος της ανάμνησης/ που σαλεύει βαθιά το λογικό/ και σαν κοράκι να διασχίσει/ το κενοτάφιο ποίημα», «Γιατί το ποίημα ήταν το ίδιο βαθύφωνο βλέμμα/ όπως και μια πράξη», «Και τι ήταν εκείνος ο τυχαίος εναγκαλισμός με το ποίημα/ που έγινε μορφασμός/ Δεν μπορώ άλλο να γράφομαι,/ παραμιλάει», «Γιατί υπάρχουν στίχοι που ανατριχιάζουν/ και σβήνονται/ σαν μυστικά που στέκονται όρθια/ και αμίλητα πίσω τους», «Πεθαίνει το ποίημα επάνω του/ επειδή η λύπη περιφέρεται μ’ ένα μακρύ φόρεμα/ ανάμεσα σ’ εσένα και στους στίχους – δε σ’ αφήνει να περάσεις/ κάτω απ’ το σκοτάδι του νοήματος», «το ποίημα διαχέεται/ στα κρύσταλλα απέναντι όπου περαστικοί/ αντανακλώνται στο ανείπωτο», «Αχ ποίηση, […] – ζωής/ και θανάτου αυτοχειρία».
Εδώ βρίσκουμε μια ωραία ευκαιρία για να επαναπροσεγγίσουμε, με συγκριτική διάθεση, τεκμήρια αυτοαναφορικότητας της λογοτεχνικής γραφής σύμφωνα με τις επιλογές της Ζέφης Δαράκη, όπως εντοπίζονται να προσδιορίζουν την εξέλιξη της δημιουργικής παραγωγής της. Ένα παράδειγμα από την ποιητική συλλογή Accordion: «Έτσι που να πεθαίνει και το ποίημα γιατί/ εσύ δεν ήσουν αληθινός στίχος, παραληρούσε/ […]/ Και τα έλεγε αυτά, τη στιγμή ακριβώς που/ οι λέξεις είχαν κιόλας ξεψυχήσει ήσυχα/ […]/ Πώς όμως έμεινα με την εντύπωση ότι/ εκείνος ο καθυβρισθείς στίχος παραμιλούσε… Άσε,/ μουρμούριζε, τι κατορθώνει το ποίημα τι δεν κατορθώνει».
Κυρίως η αυτοαναφορικότητα της λογοτεχνικής γραφής προσδιορίζει σχεδόν στο σύνολό της τη δομή στην εμβληματική συλλογή Το χαμένο ποίημα, όπου αποδίδεται με τον πλέον παραστατικό τρόπο η υπαρξιακή σχέση του δημιουργού με το προσωποποιημένο, μάλλον σωματοποιημένο και πάντως χειραφετημένο έργο που ακολουθεί τις δικές του διαδρομές στη διαχρονική πολιτισμική αγορά. Ένα παράδειγμα, καθώς βαδίζουμε προς την έξοδο από τον κειμενικό κόσμο της συλλογής: «Το ποίημα που χάθηκε/ σε μια δική του νύχτα/ ψάχνοντας τα ίχνη του,/ τριγυρνάει μόνο του/ […]/ Εν τρόμω ανασαίνοντας/ πάνω στο σώμα του/ […]/ Άλλωστε όλη η τέχνη – ένας σπασμός/ ένα χαμένο ποίημα είναι που/σαν εκκρεμές σημαίνει/ - πού ήσουν;/ - πού ήμουν… / - πού ήσουν; - πού ήμουν…».
Επανέρχομαι στη συλλογή Σ’ ένα βαθύ πουθενά, όπου καθώς ακολουθούμε τη σειρά των ποιημάτων, επισκεπτόμαστε κείμενα ολιγόστιχα και κείμενα περισσότερο ή λιγότερο εκτενή, με ενιαία ή πολυμερή δομή και σε ποικίλες συνθέσεις ελεύθερων στίχων ενισχυμένων με ιδιαίτερους ρυθμικούς παράγοντες, όπως είναι το μήκος και η διάταξη των λέξεων και των στίχων, η θέση του τόνου με τον συνακόλουθο επιτονισμό του κειμένου, ποικίλες πνευματώδεις παρηχήσεις, σε συνδυασμό και με ευέλικτη αφηγηματικότητα, η οποία προσδίδει στην ποιητική συλλογή ενδιαφέρουσα μορφή ενιαίου δημιουργικού λόγου.
Στο πλαίσιο αυτό, ενδεικτικές είναι συνθέσεις υπό τους τίτλους «κενοτάφιο ποίημα», «τα χαλάσματα των ημερών», «ξέφυγε», «είτε με φως είτε με το σκοτάδι» από την ενότητα «Μαρμαρογλυφείο», οι συνθέσεις III, V, VIII, XIII από την ενότητα «Ονειροτροπία», επίσης οι συνθέσεις υπό τους τίτλους «ενύπνιο», «πεπρωμένη», «τα βυθισμένα ποιήματα» από την καταληκτική ενότητα της συλλογής.
«Bleu noir»
Ιδιαίτερο πάντως ενδιαφέρον έχει η δομή της ενότητας «Bleu noir» μέσα στη συγχρονία της συλλογής. Εδώ παρακολουθούμε τη βιωματική επίσκεψη και τη συνακόλουθη αμεσότητα στη «συνομιλία» της Ζέφης Δαράκη με πίνακες του Πάμπλο Πικάσσο (στα ποιήματα «Ο γέρος κιθαρίστας» και «Γκουέρνικα»), του Γκούσταβ Κλιμτ (στο ποίημα «Το φιλί»), του Χαΐμ Σουτίν (στο ποίημα «Το πορτρέτο της Μαντλέν Καστάν»), του Βίνσεντ βαν Γκογκ (στο ποίημα «Οι πατατοφάγοι»), του Πιέρ Ωγκύστ Ρενουάρ (στα ποιήματα «Πρόγευμα των βαρκάρηδων» και «Το θεωρείο»), του Εντγκάρ Ντεγκά (στα ποιήματα «Η miss Λα Λα στο Cirque Fernando» και «Το αψέντι»), του Καμίλ Πισσαρρό (στο ποίημα «Το μπουλβάρ Μονμάρτρ, τη νύχτα»), του Πωλ Σεζάν (στο ποίημα «Το μαύρο μαρμάρινο ρολόι»), της Φρίντα Κάλο (στο ποίημα «Αυτοπροσωπογραφία με κολιέ από αγκάθια και κολιμπρί»), του Αμεντέο Μοντιλιάνι (στο ποίημα «Ζαν Εμπυτέρν»), της Λιουμπόβ Πόποβα (στο ποίημα «Η γυναίκα που ταξιδεύει»), του Άνζελμ Κίφερ (στο ποίημα «Ave Maria»), του Τζάκσον Πόλλοκ (στο ποίημα «Τοιχογραφία»), του Ονορέ Ντωμιέ (στο ποίημα «Ο Δον Κιχώτης και ο Σάντσο Πάντσα»), του Γιώργου Μπουζιάνη (στο ποίημα «Γυναικεία φιγούρα»).
Παράλληλα, στα ποιήματα αυτά εντοπίζουμε εντυπωσιακές γραμματικές εικόνες με σύνθεση βασιζόμενη εν πολλοίς στην ευρηματική έως απροσδόκητη αξιοποίηση της μεταφοράς, οι οποίες ενισχύουν περαιτέρω την υφολογική δομή της συλλογής ως μιας εκτενούς, σημασιολογικής και συνδηλωτικής τοιχογραφίας.
Την ενότητα εισάγει κείμενο ως προληπτική συνδήλωση για την εκλεκτική συνάντηση της τέχνης του λόγου με τον εικαστικό κώδικα
Τη στέψη στη σύνθεση της ενότητας «Bleu noir» αντιπροσωπεύει άτιτλο ποίημα με την υπερκείμενη ένδειξη «μνήμη Leo», στο οποίο ακολουθούμε τη Ζέφη καθώς συναντά προσωποποιημένα στοιχεία (η παλέτα με τη «μελανόχρωμη μελαγχολία», ο πίνακας που «διασχίζει τον εαυτό του», «ένα μόλις βιολοντσέλο χρώμα») από τη δημιουργική παραγωγή του ζωγράφου Leo Daraki. Την ενότητα εισάγει κείμενο ως προληπτική συνδήλωση για την εκλεκτική συνάντηση της τέχνης του λόγου με τον εικαστικό κώδικα, όπως αυτή η συνάντηση αποτυπώνεται σαν παραδειγματική εφαρμογή ακριβώς στα ποιήματα της ενότητας «Bleu noir». Με τον τρόπο αυτόν, είναι δυνατόν να εκτιμήσουμε το ποίημα ως συνεκδοχικό «προσωπείο» για την εν γένει δημιουργική έκφραση (τα ποικίλα έργα της διανοίας).
Υπ’ αυτές τις συνθήκες, ο επίμονος αναγνώστης συνεχίζει να ανακαλύπτει λεπτομέρειες από τις διαρκείς διεργασίες ενός αδιαλείπτως παραγωγικού εργαστηρίου δημιουργικής γραφής, οι οποίες προσφέρουν ευκαιρίες για ελεύθερες περιηγήσεις σε νεώτερες περιοχές του συνεχώς διαστελλόμενου κειμενικού σύμπαντος της Ζέφης Δαράκη.
*Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.
Απόσπασμα από την ποιητική συλλογή
Πλέκει στους ώμους της το ανείπωτο
κατεβαίνει έπειτα στο βυθό του
ώσπου να έρθει η μέρα ραϊσμένη
και ώς το τέλος το ξεσκισμένο μετάξι του απογεύματος
Οι λέξεις, μου ψιθυρίζει, πλέον δεν υπάρχουν
κολλήσανε στον ουρανίσκο τους
[…]
Ξέρω όμως εκείνες τις άλλες
τις ανείπωτες λέξεις σαν πίδακες
στο στήθος ουράνιου επαίτη
[…]
αχ, πόσα κύματα λόγια είπα, μοναχοκόρη λέξη μου,
ενώ μία ήταν η αλήθεια
τα βυθισμένα ποιήματα
(απόσπασμα από το ποίημα «τα βυθισμένα ποιήματα»)
Λίγα λόγια για την ποιήτρια
Η Ζέφη Δαράκη γεννήθηκε το 1939 στην Αθήνα. Από το 1964 μέχρι το 1967, οπότε και απολύθηκε από τη δικτατορία, εργάστηκε ως βιβλιοθηκάριος στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Αθήνας, όπου και επέστρεψε το 1974 για μία δεκαετία. Έχει εκδώσει ποιητικές συλλογές, νουβέλες και ποίηση για παιδιά.

Ποιήματά της έχουν μεταφραστεί στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και έχουν δημοσιευθεί σε ελληνικά και ξενόγλωσσα περιοδικά. Το 2014 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης και το 2015 με το Βραβείο Διδώ Σωτηρίου της Εταιρίας Συγγραφέων, καθώς και με το Βραβείο Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών.

























