«Ποιήτριες του Κουρδιστάν» (κριτική) – Η περιπέτεια του κουρδικού λαού μέσα από την ποίηση και τη γυναικεία ματιά

«Ελάτε να περπατήσετε σε μια χώρα που δεν έχουμε»

Ο Τζεμίλ Τουράν Μπαζιντί είναι ένας αγωνιστής της πρώτης γραμμής για το κουρδικό κίνημα, που κυνηγημένος ζήτησε άσυλο στη χώρα μας το 1984 και που έκτοτε ζει και εργάζεται εδώ, Έλληνας πολίτης, με άψογη χρήση της ελληνικής γλώσσας, στην οποία και μεταφράζει κουρδική ποίηση. Ήδη το 2020 ανθολόγησε 19 Κούρδους ποιητές (Ανθολογία σύγχρονης κουρδικής ποίησης, εκδ. ΑΩ, 2020). Νιώθοντας πως οφείλει μια εκτενή αναφορά και στις ποιήτριες από το Κουρδιστάν, παρουσιάζει τώρα σε έναν τόμο 26 ποιήτριες, με επιλογή από την ποίησή τους και κατατοπιστικά βιογραφικά σημειώματα.

Σ’ αυτά ακριβώς γίνονται κατανοητές οι συνθήκες ζωής του κουρδικού λαού και ιδιαίτερα των γυναικών, που εκτός από τις φυλακίσεις, τα βασανιστήρια, την αναγκαστική εξορία, αλλά και τις διώξεις που αγγίζουν μια μορφή γενικευμένης γενοκτονίας, έχουν να αντιμετωπίσουν και τις διακρίσεις λόγω φύλου. Οι γυναίκες του διαμελισμένου σε τέσσερις χώρες Κουρδιστάν στάθηκαν πάντα δίπλα στους άντρες στον δύσκολο αγώνα για ελευθερία και δικαιοσύνη, για μια ζωή στην πραγματική τους πατρίδα. Κάποιες από τις ποιήτριες που ανθολογούνται εδώ δεν έχουν γνωρίσει τον τόπο καταγωγής τους.

Και να εξ αρχής κάτι πολύ ενδιαφέρον. Ο τόμος ξεκινά με την εμβληματική μορφή της Ρεβσέν Μπεντιρχάν (1909-1992), η οποία δεν είναι ποιήτρια. Στο εκτενές βιογραφικό της κατανοούμε τον λόγο αυτής της διακριτής παρουσίασης, καθώς πρόκειται για τη γυναίκα που άνοιξε τον δρόμο της ποίησης, και γενικότερα της λογοτεχνίας, για τις Κούρδισσες.

Η Ρεβσέν Μπεντιρχάν

Διωγμένη δυο φορές από τον τόπο της, παίρνοντας την προσωπική της ελευθερία στα χέρια της, μαθαίνει γλώσσες, κάνει μεταφράσεις, αρθρογραφεί, τολμά να γράψει αραβικά με λατινικούς χαρακτήρες, ιδρύει ένωση γυναικών, εκπροσωπεί το Κουρδιστάν σε διεθνή συνέδρια, διευρύνει με κάθε δυνατό τρόπο τον πνευματικό ορίζοντα των γυναικών. Σωστά επισημαίνεται από τον Μπαζιντί πως πρόκειται για την πρώτη εκπρόσωπο του κουρδικού «διαφωτισμού», αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτόν τον αδόκιμο, πλην εύστοχο, όρο.

Ποιήτριες μυημένες στον αγώνα

Στις ποιήτριες που ανθολογούνται (γεννημένες από το 1946 έως το 1997) βλέπουμε τη θεματική τους να εκτείνεται από τη βαθιά αγάπη για το Κουρδιστάν και τον πόνο της εξορίας, έως την ανάγκη αλλά και την ελπίδα για απελευθέρωση και για αξιοπρεπή ζωή σε μια κοινή πατρίδα, χωρίς να λείπουν και επιμέρους θέματα που αγγίζουν την ποίηση όπου γης, όπως ο θάνατος, η απώλεια, ο έρωτας – με κάποιο τρόπο, όμως, ακόμα κι αυτά εκβάλλουν σε έναν κοινό τόπο, την αγάπη τους για τη γη τους. Ο λόγος τους, συχνά επαναστατικός, σαν ένα μήνυμα για τους δικούς τους ανθρώπους, με έμφαση στις γυναίκες, αλλά και για όποιον μπορεί να υφίσταται ανάλογες διώξεις. Είναι αλήθεια πως όποιος βιώσει τη δίωξη και την αδικία, νιώθει αλληλέγγυος με τα όμοια πάθη. Οι περισσότερες ποιήτριες, ξεριζωμένες από τον τόπο τους, άλλες φυλακισμένες και βασανισμένες, είναι όλες μυημένες στον αγώνα του κουρδικού λαού, συνειδητά ταγμένες στην ελπίδα μιας πατρίδας που πρέπει να υπερβεί και τον υποχρεωτικό διαμελισμό της, αλλά και τις εσωτερικές διαμάχες που εμποδίζουν την παρουσία μιας ενιαίας οντότητας. Εύγλωττος ο στίχος της Γκιουλιζέρ: «Όταν δυο ποτάμια χωρίζονται/ πώς χωρίζουν τα νερά τους;»

Όπως γράφει η νεότερη όλων των ανθολογούμενων ποιητριών, Μιντιέ Μερβάν Μπερεκάτ: «Τίποτα δεν είναι εύκολο. Τίποτα δεν μας χαρίζεται. Όλα είναι αγώνας. Κι εμείς οι Κούρδοι το ξέρουμε καλά αυτό».

Έχει, έτσι, ιδιαίτερη σημασία το έργο του Μπαζιντί, να ερευνήσει, να ανακαλύψει, να επιλέξει, να ανθολογήσει, να μεταφράσει την ποίηση αυτών των γυναικών. Ταυτόχρονα να δείξει τον προσωπικό τους αγώνα απέναντι σε πλείστες όσες απαγορεύσεις, τη απόφασή τους να μορφωθούν, να διαπρέψουν, και κυρίως να εκφραστούν μέσω της λογοτεχνίας. Γιατί, αν η λογοτεχνία (όπως και κάθε δραστηριότητα άλλωστε) διατηρεί άρρηκτους δεσμούς με την εποχή μέσα στην οποία δημιουργείται, τότε οι σύγχρονες αυτές ποιητικές φωνές μπορούν να αποδώσουν ολοκάθαρα πρόσωπα, γεγονότα, το κλίμα γενικότερα, της περιπέτειας του κουρδικού λαού. Αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε, προκειμένου για την ποίηση, τον όρο «σκοπός», τότε η ανθολογία αυτή φέρει (όπως και η προηγούμενη για τους Κούρδους ποιητές) τη σφραγίδα του σκοπού της, δηλαδή τη συνειδητή της ένταξη στον αγώνα του λαού της, με έμφαση εδώ στη σημασία της γυναικείας συμβολής.

Ακόμη, όμως, κι αν τη δούμε αποκομμένη (όσο γίνεται) από την αρχική κοιτίδα της, παραμένει διακριτή στην ευαισθησία της, στον καημό της, στην κραυγή για τα δικαιώματα των γυναικών, αλλά και στα πανανθρώπινα αιτήματα για μια ζωή βιώσιμη και αξιοπρεπή. Όπως γράφει η νεότερη όλων των ανθολογούμενων ποιητριών, Μιντιέ Μερβάν Μπερεκάτ: «Τίποτα δεν είναι εύκολο. Τίποτα δεν μας χαρίζεται. Όλα είναι αγώνας. Κι εμείς οι Κούρδοι το ξέρουμε καλά αυτό».

Ο Μπαζιντί, με έντεκα ήδη βιβλία του στην ελληνική γλώσσα (ήταν ο πρώτος Κούρδος που έγραψε λογοτεχνικό έργο στην ελληνική γλώσσα), προσθέτει τώρα το δωδέκατο, σε μια πολύ προσεγμένη έκδοση. Στο εξώφυλλο, το σκίτσο της Κούρδισσας γυναίκας, από την ποιήτρια Μαχ Σαράφ Μαστουρέχ Αρνταλάν.

*Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. Το νέο της βιβλίο, «Ο φλοιός και ο χυμός – Υπέργειες και υπόγειες προσεγγίσεις σε λογοτεχνικούς τόπους», κυκλοφορεί από τις εκδ. Κουκκίδα.

Απόσπασμα από το βιβλίο 

Η ανά χείρας ανθολογία δεν ήταν υπόσχεση αλλά υποχρέωση σε αυτές τις γυναίκες που η λέξη «azadi» (ελευθερία) δεν είναι μόνο σύνθημα μα και ανάσα, προϋπόθεση της ύπαρξης. Είναι η ιστορία των γιαγιάδων και των μανάδων τους που έστρεφαν γενναία την κάννη των όπλων τους απέναντι στους κατακτητές· είναι η ιστορία των γυναικών που έπεφταν στον γκρεμό για να μην αιχμαλωτιστούν από τον εχθρό. Με αυτές τις αξίες μεγάλωσαν [και] οι σύγχρονες Κούρδισσες ποιήτριες, αλλά συμπλήρωσαν και κάτι ακόμα: ότι η ουσία της ελευθερίας βρίσκεται στην ισότητα των φύλων, στο δικαίωμα της μόρφωσης, στο δικαίωμα να μπορείς να μιλάς τη μητρική σου γλώσσα χωρίς φόβο, να ζεις και αν δημιουργείς στον γενέθλιο τόπο σου χωρίς αν κινδυνεύεις σε κάθε σου βήμα.

(Από τον Πρόλογο, σ. 11).