«Αγέννητο άγαλμα» της Ειρήνης Παραδεισανού (κριτική) – Ποίηση για τις μορφές που αποκτούν σχήμα

Ζώνει το καύκαλο της γης
η βυθισμένη κόρη
το χέρι της κατάρτι
τα σφυρά της μάρμαρο
κι ο γλύπτης κοιμάται

Το ποίημα αυτό -το πρώτο της τέταρτης και τελευταίας ενότητας από το Αγέννητο άγαλμα- παραπέμπει αμέσως στις βυθισμένες «πέτρινες Κόρες» του Ελύτη από τα Ελεγεία της Οξώπετρας¹. Δεν είναι τυχαίο ότι το συναντάμε και στο οπισθόφυλλο της συλλογής· λειτουργεί ως κατώφλι, ως γέφυρα προς το επόμενο ποιητικό βιβλίο της Ειρήνης Παραδεισανού. Ένα ποίημα-κατώφλι, όπου η ύλη και το σώμα ετοιμάζονται για τη γέννηση της μορφής, αλλά ο χρόνος μοιάζει να έχει παγώσει. Ο γλύπτης κοιμάται – προοίμιο μιας γέννησης ή σκηνή μιας αιώνιας αναβολής;

Η Παραδεισανού είναι ποιήτρια ως το μεδούλι. Διαθέτει εκείνη τη σπάνια -και τόσο αναγκαία για την εποχή μας- ικανότητα να στοχάζεται το εκάστοτε μερικό και, επαγωγικά, να προσεγγίζει το ολικό. Καταφέρνει τη λεπτή ισορροπία: από τη μία να μη φυλακίζεται σε έναν εαυτό που λειτουργεί ως αυθεντία, κι από την άλλη να διασώζει μέσα της την παιδικότητα. Μεταμορφώνει το μικρό και φαινομενικά ασήμαντο σε κάτι που λάμπει από αλήθεια και ομορφιά.

Είναι δύσκολο να λες την αλήθεια σ’ έναν κόσμο από ψέματα. Όταν όμως αυτό συμβαίνει, γεννιέται μια βαθιά ειρήνη με τον εαυτό και τους άλλους. Χρειάζεται τόλμη να βρίσκεις καταφύγιο στην ποίηση. Η ποίηση προϋποθέτει μοναχικότητα και σιωπή. Μέσα στη σιωπή αφουγκραζόμαστε τον εαυτό μας και οδηγούμαστε στην αυτογνωσία. Το αγέννητο άγαλμα, ακόμη κι όταν γεννηθεί, θα περιβάλλεται από σιωπή. Άλλωστε, η λέξη «άγαλμα» συνδέεται ετυμολογικά με την «αγαλλίαση». Και όπως έγραψε ο Σεφέρης, «η ποίηση χρησιμοποιεί τη σιωπή, είναι καμωμένη από λόγο και από σιωπή, σμιλεύει τη σιωπή κατά κάποιον τρόπο»².

Η εξουσία του πόνου

Η Παραδεισανού γνωρίζει κυριολεκτικά στο πετσί της την τρωτότητα του ανθρώπινου σώματος – και αυτή τη γνώση την έχει μετουσιώσει σε ποίηση. Να ταιριάζεις τις λέξεις πονάει· μα το ποίημα επουλώνει το τραύμα. Ίσως, τελικά, το να ζει κανείς ποιητικά σημαίνει να αποδέχεται πως ανά πάσα στιγμή μπορεί να χάσει κάτι, πως ο κόσμος του μπορεί να γκρεμιστεί, και παρ’ όλα αυτά να μένει ανοιχτός σε ό,τι έρχεται.

Ο πόνος σκάφτει μέσα μου λαγούμια μέλισσες.
Ορμούν στις τρύπες του κορμιού μου
το σπαράσσουν.
Δεν ξέρω αν είναι βάλσαμο το κεντρί τους ή φαρμάκι.
Κι ούτε ποτέ μου είδα μέσα στην υπόγεια βοή τους
κάτι παρήγορο.
Μα
φταίει νομίζω εκείνη η παραξενιά που με καρφώνει
να βλέπω κύματα κει που οι άλλοι βλέπουν κάλμα
ν’ ακούω λέξεις πανικού
τριγύρω απ’ τις σιωπές.
Και πώς γαληνεύει ο καλπασμός βημάτων μέσα μας
μου λες;

Κι όμως, η Παραδεισανού εναντιώνεται σε κάθε μορφή εξουσίας που απαιτεί υποταγή – και περισσότερο απ’ όλες στην εξουσία του πόνου. Χωρίς να αρνείται την εξομολόγηση, την υπερβαίνει. Πώς αλλιώς ο πόνος, από εχθρός, θα μπορούσε να γίνει σύμμαχος;

Η ποιητική συλλογή Αγέννητο άγαλμα

Συνολικά, η ποίηση της Παραδεισανού χαρακτηρίζεται από πλαστικότητα και ευγλωττία. Στο Αγέννητο άγαλμα συναντούμε ποιήματα με γλώσσα πυκνή και απολύτως δουλεμένη, οργανωμένα σε τέσσερις ενότητες: «Η θάλασσα θα μας δικάσει - Της γυναίκας - Ποιήματα που γεννήθηκαν κατά λάθος - Αγέννητο άγαλμα».

Το ποίημα για τον πόλεμο στη Γάζα ή για τον χαμό του νεαρού Πακιστανού διανομέα Ανέες Μιρ δεν λειτουργεί ως καταγραφή αλλά ως πολιτική χειρονομία.

Στη συλλογή αυτή η ποιήτρια «κλειδώνει» την ποιητική της ταυτότητα. Αυτό που τη διαφοροποιεί από τις προηγούμενες δουλειές της είναι ο διάχυτος φιλοσοφικός στοχασμός, όχι ως θεωρητικό σχήμα, αλλά ως βιωμένη αγωνία. Στη δεύτερη και την τρίτη ενότητα περιλαμβάνονται ποιήματα που συνομιλούν άμεσα με το σήμερα. Εδώ η Παραδεισανού διαλέγει πλευρά και μέτωπο. Η σκέψη και ο λόγος της είναι πράξη. Το ποίημα για τον πόλεμο στη Γάζα ή για τον χαμό του νεαρού Πακιστανού διανομέα Ανέες Μιρ δεν λειτουργεί ως καταγραφή αλλά ως πολιτική χειρονομία.

Η ελευθερία, κατά την άποψή μου, είναι το πολυτιμότερο απ’ όλα τα αγαθά, αλλά και δρόμος δύσκολος. Ο Κίρκεγκωρ είχε γράψει το βαρυσήμαντο: «Δεν είναι ο δρόμος δύσκολος, αλλά το δύσκολο είναι ο δρόμος»³. Η ποιήτρια έχει κατακτήσει την ελευθερία της έκφρασης – πραγματικό συστατικό της ποίησης.

Ποίηση, νους και φαντασία

Με άλλα λόγια, βασικό συστατικό του ποιήματος είναι η φαντασία. Αυτό που παράγεται όμως, εντέλει, είναι ένα διανοητικό προϊόν. Το ποίημα είναι η αρμονική συνύπαρξη διάνοιας και φαντασίας. Στο σημείο αυτό είναι αναγκαία μια σύντομη θεωρητική παρένθεση: το ποίημα είναι προϊόν του ανθρώπινου νου, αφού τόσο η διάνοια όσο και η φαντασία εδράζονται στον εγκέφαλο. Και όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο νευροφυσιολόγος Σέρινγκτον, «ο νους σπάνια -ή μάλλον ποτέ- δεν αντιλαμβάνεται κάτι με απόλυτη αδιαφορία, δηλαδή χωρίς συγκίνηση. Όλα συνδέονται με τα συναισθήματα»⁴.

Ένα ξέφωτο -die Lichtung- όπου ο άνθρωπος μαθαίνει ξανά να ακούει και να βλέπει τα μεγάλα αινίγματα του Είναι

Γράφει ο Μπωντριγιάρ: «η ψυχή δεν είναι παρά μια σπείρωση του εγκεφάλου»⁵. Και κάπου εκεί συναντιούνται ποίηση και φιλοσοφία. Ο Χάιντεγκερ, στην ύστερη σκέψη του, μας υπενθυμίζει ότι δεν είναι δύο δρόμοι παράλληλοι, αλλά ένα μονοπάτι που ανοίγει μέσα στο δάσος της ύπαρξης. Ένα ξέφωτο -die Lichtung- όπου ο άνθρωπος μαθαίνει ξανά να ακούει και να βλέπει τα μεγάλα αινίγματα του Είναι⁶.

Η θάλασσα

Η πρώτη ενότητα, «Η θάλασσα θα μας δικάσει», περιλαμβάνει ποιήματα θραυσματικά, όπου οι λέξεις αιωρούνται και η εικόνα λειτουργεί ως πεδίο κρίσης.

Η θάλασσα θα μας δικάσει
με την αχλή του όρθιου στίχου
θρυμματισμένη
στο διαμαντένιο σύμπαν
της γεωμετρίας
μιας θλίψης
σε χοάνη ανάστροφη
στου βυθού
τα γιγάντια
μάτια

Η θάλασσα είναι άγρια και αθώα μαζί. Βάπτισμα και κλάμα. Ένα γαλανό θαύμα που συνδέεται τόσο με τη μεταφυσική διάσταση όσο και με τη γήινη, θεραπευτική της δύναμη. Έχοντας κατά νου την ανεξάντλητη φύση της, η Παραδεισανού συνδέει τη θάλασσα με την ποιητική εμπειρία που κατέρχεται στο βάθος της ψυχής. Η θάλασσα δεν είναι φόντο, είναι τόπος κρίσης, τόπος μνήμης, τόπος καθαρμού – εκεί όπου το σώμα δοκιμάζεται και η συνείδηση αναμετριέται με τα όριά της. Κάτι ανώτατο, που δικαιούται να μας δικάσει.

Η μορφή πριν τη γέννηση

Ο τίτλος «Αγέννητο άγαλμα», που είναι και ο τίτλος της τέταρτης ενότητας, προέρχεται από ένα ποίημα της συλλογής που συμπυκνώνει καίρια στοιχεία της κοσμοθεωρίας της ποιήτριας:

πόσο λαχτάρησα να σας δώσω έναν μονάχα στίχο
να καταυγάζει τη λάσπη που σαλεύει στα μάτια του θεριού
μόνο που
το καλέμι πελεκούσε την όψη
στον ανάστροφο καθρέφτη
το μάρμαρο
άστραφτε
αγέννητο
άγαλμα

Εδώ η μορφή δεν έχει ακόμη γεννηθεί – κι όμως, ήδη λάμπει, σε μια μεταιχμιακή στιγμή όπου η ποίηση προαισθάνεται τη γέννηση και την εγγράφει στο φως, όπως άλλωστε σημειώνει και η ίδια η ποιήτρια στη συνέντευξή της στην Book Press:

«Άφησα για την τελευταία ενότητα του βιβλίου τα ποιήματα που πάσχισαν να μιλήσουν για το άρρητο. Η εικόνα του αγάλματος που -αγέννητο ακόμη- αστράφτει στο μάρμαρο, για έναν παράδοξο λόγο μού φαίνεται ότι γεννά την ελπίδα. Το αγέννητο άγαλμα είναι η υπόσχεση της χαράς που δεν δόθηκε ακόμη. Το άγαλμα, αγέννητο, έχει πάντα μια ελπίδα να γεννηθεί».

Επίλογος

Με ποίημα και ερώτημα ξεκίνησε αυτό το κείμενο· σε ερωτήματα καταλήγει. Το Αγέννητο άγαλμα αφορά την ανθρώπινη ουσία ή κάτι που την υπερβαίνει; Μια άλλη πραγματικότητα -διάρκειας, αθανασίας, αιωνιότητας- σαν εκείνη που ανοίγει η Τέταρτη διάσταση του Ρίτσου⁷;

Και ο γλύπτης που κοιμάται; Θα μπορούσε να ξυπνήσει; Θα μπορούσαμε στη θέση του «Αγέννητου αγάλματος» να γράψουμε το «άγραφο ποίημα»; Απέναντι στη φθορά και στον θάνατο, επιμένει το ηρακλείτειο σχήμα της αέναης γένεσης και της ισορροπίας των αντιθέτων. Είναι αυτό το υπόγειο ρεύμα της συλλογής;

Μόνο ένα τρομαγμένο ζώο
οδηγεί στην ομορφιά.
[…]
(Από το ποίημα «Το τρομαγμένο ζώο» του Λιοντάκη)⁸

Ίσως, τελικά, η ποίηση να είναι η μορφή που επιμένει να γεννηθεί μέσα στον χρόνο.

*Η ΜΑΡΙΑ ΛΑΤΣΑΡΗ είναι ποιήτρια. Η πιο πρόσφατη συλλογή της έχει τον τίτλο Εμείς η Αντιγόνη (εκδ. Νεφέλη).

Βιβλιογραφία
¹Ελύτης, Οδυσσέας. Τα Ελεγεία της Οξώπετρας. Αθήνα: Ίκαρος, 1991.
²Σεφέρης, Γιώργος. Δοκιμές, τόμ. Α΄ (1936–1947). Αθήνα: Ίκαρος, 1991.
³Kierkegaard, Søren. Either/Or: A Fragment of Life. London: Penguin Classics, 1992.
⁴Sherrington, C. S. Man on His Nature. Cambridge: Cambridge University Press, 1940.
⁵Baudrillard, Jean. «The Ecstasy of Communication». Στο The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture. Seattle: Bay Press, 1993.
⁶Heidegger, Martin. Ξυλόδρομοι. Μετφρ. Γιώργος Τζαβάρας. Αθήνα: Δωδώνη, 2000.
⁷Ρίτσος, Γιάννης. Τέταρτη Διάσταση. Αθήνα: Κέδρος, 1972.
⁸Λιοντάκης, Χριστόφορος. Με το φως. Αθήνα: Κέδρος, 1999.

Λίγα λόγια για την ποιήτρια

Η Ειρήνη Παραδεισανού γεννήθηκε το 1972. Κατάγεται από το Ρέθυμνο Κρήτης. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών και υπηρετεί στη Δημόσια Εκπαίδευση στο Ηράκλειο Κρήτης. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου ειδίκευσης στη Φιλοσοφία από το τμήμα Φ.Κ.Σ. του Πανεπιστημίου Κρήτης.

Από τις εκδόσεις Βακχικόν κυκλοφορούν τέσσερις ποιητικές της συλλογές: Ρητορική ένδεια (2013), Τα γυάλινα μάτια των ψαριών (2016), Στη φλέβα της πέτρας (2018) και Παιδικές παλάμες (2021). Ποιήματά της έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, στα ισπανικά, στα αλβανικά και στα τουρκικά. Άρθρα και δοκίμιά της έχουν δημοσιευτεί σε ηλεκτρονικά και έντυπα περιοδικά και ποιήματά της έχουν συμπεριληφθεί σε ανθολογίες.

Το Αγέννητο άγαλμα είναι η πέμπτη ποιητική συλλογή της.