«Ίσως φύγεις στο εξωτερικό» του Νικόλα Κουτσοδόντη (κριτική) – Όταν τα σώματα γίνονται πεδία μάχης και αντίστασης

Μια κατάδυση στο βάθος της ανθρώπινης επιθυμίας, της αγάπης, της απώλειας και της πολιτικής συνείδησης αναπτύσσεται σε έναν κόσμο διαρκούς αποσταθεροποίησης. Ο Νικόλας Κουτσοδόντης συνυφαίνει το προσωπικό και το πολιτικό αδιάρρηκτα, τα σώματα γίνονται πεδία μάχης και αντίστασης.

Θυμίζει τον Γκίνσμπεργκ χωρίς να είναι Γκίνσμπεργκ. Είναι μπίτνικ στο περιεχόμενο χωρίς να είναι στο ρυθμό και στον τρόπο γραφής. Αναπτύσσει μια δική του ιδιαίτερη μουσικότητα και τεχνική με μια τρυφερή και υπαρξιακή ματιά περιγράφοντας λεπτομέρειες μιας σεξουαλικής έξαψης με θερμές λέξεις. Η γλώσσα του σπάει τις συμβατικές φόρμες, εντάσσοντας προσωπικές, πολιτικές και ερωτικές εμπειρίες με άμεσο τρόπο. Η σεξουαλικότητα είναι παρούσα, όχι ως αυτοσκοπός, αλλά ως μια ερωτική εξομολόγηση και άλλες φορές ως εργαλείο αποκάλυψης των δυναμικών εξουσίας που διαπερνούν ακόμα και τις πιο οικείες σχέσεις. Όπως αναφέρει ο ποιητής: «σε αγκαλιάζω με την αίσθηση πως μας ανήκει ένα μέλλον δίχως να το σφίγγω δίχως να το λιώνω». Η τρυφερότητα αντιπαρατίθεται στη σκληρότητα του υλικού κόσμου, δημιουργώντας έναν διαρκή διάλογο μεταξύ της επιθυμίας για οικειότητα και της αδυναμίας της να διατηρηθεί.

Η εξουσία, εχθρική απέναντι στα «μη κανονικά» σώματα

Στο ποίημα «ο τιμ και ο πητ τα ξαναφτιάχνουν», ο Ν.Κ. γράφει: «Πεθαίνουμε Τιμ από μιαν άγνωστη αρρώστια πεθαίνουμε Πητ και μας αφήνουν να πεθαίνουμε όπως παλιά από τον γκέι καρκίνο». Μια αναφορά στην επιδημία του AIDS και στην εγκατάλειψη της LGBTQΙ+ κοινότητας από το κράτος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το ποιητικό του έργο διερευνά τα σώματα που θεωρούνται «μη κανονικά» ή «περιθωριακά» και υποφέρουν από την πολιτική και κοινωνική περιθωριοποίηση.

Η εξουσία ασκείται με το να αποφασίζει ποιες ζωές αξίζουν προστασίας και ποιες μπορούν να εγκαταλειφθούν. Το σώμα του ατόμου που επιθυμεί γίνεται έτσι πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης. Στους στίχους «Για αυτό ωραίο θα ήταν να μας βρίσκουν επικίνδυνους όμως καμία κυβέρνηση δεν θα έπαιρνε το στήθος μας χωρίς να προσπαθήσουμε», αναδεικνύεται η εξεγερσιακή διάσταση της επιθυμίας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση του χώρου, του τόπου, της πόλης στη συλλογή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση του χώρου, του τόπου, της πόλης στη συλλογή. Οι αναφορές στη Θεσσαλονίκη, στην Άνδρο, στην Αίγινα, στο Ζάγκρεμπ και τη Λιουμπλιάνα δημιουργούν ένα πλέγμα γεωγραφικών σημείων αντανακλώντας την πολυεδρικότητα της βαλκανικής και μεσογειακής εμπειρίας. Ο Νικόλας χαρτογραφεί εδώ μια εναλλακτική γεωγραφία της επιθυμίας και της αντίστασης.

Παρατηρώντας τον χάρτη των πόλεων που αναφέρονται στη συλλογή εντοπίζουμε κάποια στοιχεία που τις συνδέουν. Οι περισσότερες περιοχές ανήκουν στο βαλκανικό και μεσογειακό χώρο. Μια έμφαση, λοιπόν, στη νοτιοανατολική Ευρώπη, στα Βαλκάνια και τα παράλια της Μεσογείου. Υπάρχει βέβαια και η Λιουμπλιάνα και η Μόσχα, ένας μετασοσιαλιστικός χώρος. Αναφορές σε αυτό το παρελθόν, η αναφορά στον Λένιν και στην αρχιτεκτονική των μπρουταλιστικών κτιρίων.

Υπάρχουν και οι πόλεις με την τραυματική τους ιστορία – η Κύπρος, που ίσως ο συγγραφέας να μην το έχει σκεφτεί αλλά έχει και αυτή τη δική της πληγή με την τουρκική εισβολή και το διαχωρισμό, η πρώην Γιουγκοσλαβία με τους πολέμους της δεκαετίας του '90, η Θεσσαλονίκη με το Ολοκαύτωμα και τους μετασχηματισμούς του πληθυσμού της. Υπάρχουν και χώροι ερωτικών συναντήσεων και μνήμης. Νησιά και πόλεις ως σκηνικά ερωτικών συναντήσεων, αποχωρισμών ή αναμνήσεων. Η Αίγινα, η Άνδρος, αλλά και η Θεσσαλονίκη με τον Θερμαϊκό της. Είναι ενδιαφέρον ότι λείπει η πρωτεύουσα – η Αθήνα, δεν εμφανίζεται πουθενά. Οι περισσότεροι τόποι βρίσκονται στο σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, με έντονη την παρουσία διαφορετικών πολιτισμικών επιρροών και ταυτοτήτων.

Ο Νικόλας Κ. εξερευνά τα βιώματα του έρωτα, της σωματικότητας και της προσωπικής μετάβασης, παρότι η μετακίνηση δεν είναι μόνο γεωγραφική, αλλά κυρίως συναισθηματική και ταυτοτική.

Στο ποίημα «Βαλκανικό Κρύο», η φράση «Βρίσκομαι εν κινήσει» συμπυκνώνει τη συνθήκη του ατόμου που βρίσκεται σε διαρκή μετατόπιση, αναπτύσσοντας μια «νομαδική σκέψη» που αρνείται να εδαφικοποιηθεί, διαρρηγνύει τους καθιερωμένους κώδικες και αναζητά γραμμές διαφυγής από τα κυρίαρχα συστήματα. Ο Νικόλας Κ. εξερευνά τα βιώματα του έρωτα, της σωματικότητας και της προσωπικής μετάβασης, παρότι η μετακίνηση δεν είναι μόνο γεωγραφική, αλλά κυρίως συναισθηματική και ταυτοτική.

Η Οικειότητα και η Απώλεια

Η διαλεκτική της οικειότητας και της απώλειας διαπερνά ολόκληρη τη συλλογή, δημιουργώντας ένα συναισθηματικό υπόβαθρο που ενισχύει τη φιλοσοφική και πολιτική διάσταση των ποιημάτων. Ο ποιητής συνεχώς διαπραγματεύεται την αγωνία της επικείμενης ή ήδη συντελεσμένης απώλειας του αγαπημένου προσώπου, μετατρέποντας αυτή την προσωπική εμπειρία σε καθολική συνθήκη της σύγχρονης ύπαρξης.

Η γεωγραφία της πόλης μετατρέπεται σε γεωγραφία της απουσίας.

Η αναπόφευκτη απώλεια βιώνεται ως μια διαρκής απειλή που καραδοκεί επάνω από κάθε ερωτική σχέση. Επιχειρεί να εξορκίσει τη μονιμότητα της απώλειας με την επανάληψη συγκεκριμένων λεκτικών μοτίβων και συγχρόνως επιβεβαιώνει την αδυναμία μας να την αποφύγουμε. Μέσα από την περιήγηση σε τοπωνύμια, ο ποιητής χαρτογραφεί έναν προσωπικό χάρτη πένθους. Η γεωγραφία της πόλης μετατρέπεται σε γεωγραφία της απουσίας. Το αστικό τοπίο φιλτράρεται μέσα από το βίωμα της απώλειας, και κάθε σημείο του φέρει τα ίχνη του αγαπημένου προσώπου που δεν είναι πια εκεί.

Ο έρωτας στη συλλογή δεν είναι απλώς συναισθηματικός αλλά βαθιά πολιτικός. Μια δυνατότητα επανασύνδεσης με τον εαυτό και τον κόσμο σε μια εποχή αποσύνδεσης και αποξένωσης. Η επιθυμία ως ανατρεπτική δύναμη αμφισβητεί τις κυρίαρχες δομές, αυτό είναι το μόνο σίγουρο! Η επαφή ως χώρος αντίστασης. Νέες μορφές οικειότητας, νέες μορφές συνάφειας, και συνύπαρξης. Τα ποιήματα του Νικόλα Κουτσοδόντη δεν προτάσσουν μια απλή θεωρία περί ταυτοτήτων, καταγράφουν το βίωμα της σχέσης, του έρωτα, του πόνου. Χρησιμοποιώντας παραθέματα από άλλους συγγραφείς και ποιητές (Όλγκα Τοκάρτσουκ, Βάλτερ Μπένγιαμιν, Ζαν Ζακ Ρουσώ, Μιχαήλ Μπαχτίν, κ.ά.), δημιουργεί ένα διακειμενικό πλέγμα αναφορών και διαλόγων. Αυτός ο διάλογος επιτρέπει στον ποιητή να τοποθετήσει την προσωπική εμπειρία μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πολιτισμικών και πολιτικών αναφορών.

Ο Νικόλας αντιστέκεται στην απογύμνωση της ζωής από την πολιτική της διάσταση και επιμένει να επαναπολιτικοποιεί κάθε πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης. Κοιτάζει τον κόσμο μέσα από ένα δικό του πολιτικό πρίσμα.

Μια βαθιά προσωπική καταγραφή του έρωτα

Η συλλογή είναι μια βαθιά προσωπική καταγραφή του έρωτα, η επιθυμία βιώνεται ως μια άμεση, σωματική και συναισθηματική εμπειρία. Δεν επιχειρεί μια φιλοσοφική ανάλυση περί πολιτικών υποκειμενικοτήτων, αλλά καταγράφει με τρυφερότητα έντονες προσωπικές στιγμές οικειότητας, πόνου και αποχωρισμού. Η επιθυμία στο κείμενο είναι πολύ περισσότερο μια υπαρξιακή και ερωτική κατάσταση με αφορμή να συζητήσουμε για πολιτική παρά ως ένα σκέτο αιχμηρό πολιτικό εργαλείο. Είναι η άμεση έκφραση του σώματος και του συναισθήματος που συνυπάρχει με πολιτικά γεγονότα, επαναστάσεις και συζητήσεις περί της ταξικής συνείδησης και της ρομαντικής καύλας.

Η μίξη λεξιλογίου από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα και περιβάλλοντα αποδομεί τα γλωσσικά όρια, αντικατοπτρίζοντας έτσι τη ρευστότητα της ταυτότητας και της εμπειρίας που διαπραγματεύεται.

Η γλωσσική ποικιλία αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της ποιητικής του Κουτσοδόντη. Μετακινείται με αξιοθαύμαστη ευχέρεια μεταξύ διαφορετικών γλωσσικών επιπέδων, συνδυάζοντας καθημερινή «λαϊκή διάλεκτο» με πιο εκλεπτυσμένες λυρικές εκφράσεις και ακριβείς εικόνες. Αυτή η γλωσσική υβριδικότητα δεν είναι επιτηδευμένη, αλλά αντανακλά οργανικά τον εσωτερικό κόσμο του και τα ετερόκλητα βιώματά του. Η μίξη λεξιλογίου από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα και περιβάλλοντα αποδομεί τα γλωσσικά όρια, αντικατοπτρίζοντας έτσι τη ρευστότητα της ταυτότητας και της εμπειρίας που διαπραγματεύεται. Ο Κουτσοδόντης μεταχειρίζεται τη γλώσσα όχι ως στρατηγικό εργαλείο αλλά ως μαρτυρία μιας πολύπλευρης και αντιφατικής ύπαρξης που αντιστέκεται στην κατηγοριοποίηση και διεκδικεί νέους τρόπους έκφρασης και βίωσης.

Δε γίνεται να μη γράψω ότι ο Ν.Κ επίσης αναγνωρίζει στο λαϊκό τραγούδι μια αυθεντική έκφραση συναισθημάτων που συχνά απουσιάζει από τις πιο διανοουμενίστικες προσεγγίσεις. Η φωνή της Στανίση, με τη χαρακτηριστική βραχνάδα, γίνεται φορέας μιας συλλογικής εμπειρίας απώλειας, αναζήτησης και αγάπης που υπερβαίνει τα όρια της λογοτεχνικής παράδοσης. Όπως ακριβώς θα ήθελε και ο Νικόλας, η Καίτη Γκρέυ με τη λαϊκή της φωνή και το συναισθηματικό βάθος της αποτελεί το ιδανικό κλείσιμο αυτής της προσέγγισης – μια υπενθύμιση ότι η ποίηση, όπως και το λαϊκό τραγούδι, αντλεί τη δύναμή της από τη ζωντανή, καθημερινή εμπειρία και τον τρόπο που αυτή μετασχηματίζεται σε τέχνη που αγγίζει τις καρδιές των ανθρώπων.

*Η ΣΙΣΣΥ ΔΟΥΤΣΙΟΥ είναι ηθοποιός, ποιήτρια και συγγραφέας. Τελευταίο της βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Οι αδερφές του Κάιν» (εκδ. Καστανιώτη).

Δυο λόγια για τον ποιητή

Ο Νικόλας Κουτσοδόντης είναι ποιητής και μεταφραστής με καταγωγή από την Άνδρο. Σπούδασε Κοινωνιολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών και έχει εκδώσει τρεις ποιητικές συλλογές: Χαλκομανία (Εντύποις 2017, Θράκα 2024), Μόνο κανέναν μη μου φέρεις σπίτι (Θράκα 2021, β’ έκδοση 2023), Ίσως φύγεις στο εξωτερικό (Θράκα, 2024).

Έχει μεταφράσει το βιβλίο του Κροάτη ποιητή Μάρκο Πόγκατσαρ, Ο συλλέκτης των Κυριακών (Θράκα, 2024), ενώ υπήρξε υπεύθυνος έκδοσης της πρώτης Ανθολογίας Ελληνικής Κουήρ Ποίησης (Θράκα, Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ - Παράρτημα Ελλάδας, 2023). Είναι μέλος του Κύκλου Ποιητών και του Δικτύου Λογοτεχνών, ενώ τo 2024 εκλέχθηκε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρίας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης. Ζει και εργάζεται στη Θεσσαλονίκη.